किरात लोहोरुङ:
उत्पत्ति र संस्कार-संस्कृति
यदि उपेक्षा गरियो भने, समय आउँदा न घरको, न घाटको हुन सकिन्छ ।
अन्ततः समाजको अपहेलना सहनुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ ।”
किरात लोहोरुङ संस्कार संस्कृती
| लेखक | : लोहोरुङ चित्र |
| प्रकाशक | : श्रीमती जय लक्ष्मी लोहोरुङ चण्डोल, काठमाडौ –४ | मोः ९८०७३८४१११ Web: www.kiratlohorung.com |
| सर्वाधिकार | : लेखकमा सुरक्षित |
| प्रथम संस्करण | : वि.स. २०८३ |
| प्रकाशन प्रति | : ५०९ |
| भिडिओ र तस्बिरहरू | : लेखक, इस्वोर, नैन र अन्य सौजन्यबाट |
| भाषा सम्पादन | : दिवस लोहोरुङ |
| मुल्य | : रू. १५०० |
| ISBN | : 978 9905-0-1099-4 |
| ले–आउट | : सुमन कार्की |
| मुद्रण | : सहारा प्रिन्ट कनेक्सन, डिल्लीबजार फोन : ९८५१०७४१३३ |
समर्पण
नाम्मा गंगमाया लोहोरुङ र नाम्पा–धनपती लोहोरुङ
तथा सम्पूर्ण लोहोरुङ पितृ–पुर्खाहरूलाई
सादर समर्पित !!!
शुभकामना
किरात लोहोरुङ जातिको उत्पत्ति, इतिहास, वंश, संस्कार–संस्कृति तथा मौलिक पहिचानलाई समेटेर “किरात लोहोरुङ: उत्पत्ति र संस्कार–संस्कृति” नामक पुस्तक प्रकाशन हुन लागेकोमा म अत्यन्त हर्षित छु। यस ऐतिहासिक तथा गरिमामय कार्यका लागि लेखक श्री लोहोरुङ चित्रज्यूलाई हार्दिक बधाई ज्ञापन गर्दछु।
लोहोरुङ समुदायको इतिहास, परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानलाई लिखित दस्तावेजका रूपमा संरक्षण गर्नु वर्तमान समयको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हो। लेखकले लामो समय लगाएर ऐतिहासिक तथ्य, पुर्ख्यौली थातथलो, वंश परम्परा, संस्कार–संस्कृति तथा मौखिक रूपमा रहेका मुन्धुमलाई लिपिबद्ध गरी यो कृति तयार पार्नुभएको छ। यसले हाम्रो समुदायको पहिचानलाई भावी पुस्तासम्म जीवन्त राख्न ठूलो योगदान पुर्याउनेछ।
किरात दश लोहोरुङका दश वटा किपट तथा थातथलो/भूमिसँग सम्बन्धित विवरण, त्यसलाई भिडियो सामग्रीसहित प्रस्तुत गर्ने प्रयास प्रशंसनीय छ। यसबाट लोहोरुङ जातिको ऐतिहासिक भूगोल, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक विविधता स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
त्यसैगरी चा:वा, लोहोरुङ, याम्फु, खम्बु, लिम्बू तथा विभिन्न भाइ–शाखाहरूको ऐतिहासिक सम्बन्ध र विभाजनका विषयलाई समेत पुस्तकमा समेटिएको छ। लोहोरुङ समुदायबाट छुट्टिएर अन्य समूहमा विकसित भएका पक्षहरूबारेको खोजले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास र पुर्ख्यौली पहिचान बुझ्न सहयोग पुग्ने विश्वास लिएको छु।
आजको पुस्ताले आफ्नो मौलिक इतिहास, भाषा, संस्कार र संस्कृतिलाई बुझेर संरक्षण गर्न आवश्यक छ। यस्ता खोजमूलक कृतिहरूले समुदायलाई संगठित हुन, आफ्ना मूल्य–मान्यता जोगाउन र पहिचानप्रति गर्व गर्न प्रेरित गर्दछ।
यस पुस्तकले लोहोरुङ समुदायको इतिहास, भाषा, संस्कार, संस्कृति र पहिचानको संरक्षण तथा प्रवर्धनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नेछ भन्ने पूर्ण विश्वास व्यक्त गर्दछु। लेखकको निरन्तर अध्ययन, अनुसन्धान र लेखन यात्रा अझ फलदायी रहोस् भन्ने कामना गर्दछु।
सामाग्री
पृष्ठभूमि
नेपालमा रहेका किरात समुदायभित्र लोहोरुङ जाति पनि एक महत्वपूर्ण समूह हो। नेपालको सुदूर पूर्वको पहाडी जिल्ला संखुवासभाको अरुण उपत्यका तथा मकालु क्षेत्रलाई लोहोरुङ जातिको पुर्ख्यौली थलो मानिन्छ। यस अध्ययनमा लोहोरुङ समुदायको उत्पत्ति, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, संस्कार, संस्कृति तथा वर्तमान अवस्थालाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ।
जसरी विभिन्न पशु–पक्षीहरूले मौसम परिवर्तनसँगै जीवनयापन वा प्रजननका लागि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बसाइँ सर्छन्, त्यसरी नै मानिसहरू पनि राम्रो जीवनशैली, सुरक्षा, खाद्य उपलब्धता र नयाँ अवसरको खोजीमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बसाइँ सर्ने गर्दछन्। यस्तो बसाइँसराइको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि हेर्दा, सन् १८१४–१८१६ को अवधिभर ब्रिटिश र नेपालको बीचमा युद्ध भएको प्रमाणित गर्ने ऐतिहासिक तथ्यहरू आजसम्म विद्यमान छन्। ब्रिटिश शासनकालमा ईस्ट इन्डिया कम्पनी (East India Company [EIC]) सँग सन् १८१६ मार्च
४ मा सुगौली सन्धि सम्पन्न भएको थियो। यही सन्धिपछि ईस्ट इन्डिया कम्पनी (East India Company [EIC]) मा गोर्खा भर्ती सुरु भएको थियो। गोर्खा भर्तीको सुरुवातसँगै नेपालका जनजातिहरू, विशेष गरी किरात समुदायका युवाहरू, ठूलो संख्यामा ब्रिटिश सेनामा भर्ती हुन थाले।
ब्रिटिश उपनिवेशवादको प्रभावमा नेपालका किरात समुदायहरूलाई आफ्नै भूमिबाट विस्थापित गर्ने क्रम सुरु भयो। विशेष गरी सुगौली सन्धिपछि किरात भूमिलाई सीमित गरिँदै लगियो र उनीहरूलाई सैन्य भर्तीको माध्यमबाट विदेशतर्फ लैजाने प्रक्रिया तीव्र बन्यो।
त्यस समय नेपालका आर्य मूलका शासकहरूले किरात समुदायका सक्षम युवाहरूमाथि ‘एक घर एक लक्का जवान’ को उर्दी जारी गरी युद्धका लागि अनिवार्य रूपमा पठाउने नीति अवलम्बन गरेका थिए। यसले गर्दा गाउँ–गाउँबाट युवाहरू ब्रिटिश सेनामा भर्ती हुन बाध्य भए। यसरी भर्ती भएका गोर्खा सैनिकहरूलाई ब्रिटिश साम्राज्यको विस्तार तथा सुरक्षाका लागि विश्वका विभिन्न युद्धहरूमा अग्रपंक्तिमा खटाइयो।
२१औँ शताब्दीमा प्रवेश गरिसक्दा पनि “गोर्खा” भन्ने विशेष पहिचान (ट्रेडमार्क) दिई, नेपाली युवाहरूलाई परम्परागत रूपमा युद्धमा खटाइने क्रम जारी रह्यो। इतिहासकारहरूको अभिमत अनुसार, गोर्खा भर्ती सुरु भएपछि सन् १८१७ मै भारतको शान्तिका लागि भएको युद्धमा गोर्खाहरू संलग्न गरिएका थिए। त्यसयता गोर्खालीहरू सन् १८४६ को सिख युद्ध, सन् १८५७ को दिल्ली विद्रोह, सन् १९१४–१९१८ को पहिलो विश्वयुद्ध (जहाँ
करिब १,२०,००० जना सम्मिलित भएका थिए) र सन् १९३९–१९४५ को दोस्रो विश्वयुद्ध (जहाँ करिब १,३०,००० जना लडेका थिए) लगायतका अनेकौं युद्धहरूमा वीरगति प्राप्त गर्न पुगे।
त्यस समयको नेपालमा जनसंख्या आजको तुलनामा निकै न्यून थियो। तर पनि त्यस सन्दर्भमा हेर्दा, लाखौँको संख्यामा युवाहरू विदेशी भूमिमा युद्ध लड्न जानु नेपालका लागि ठूलो जनसांख्यिकीय क्षति थियो। युद्धमा हजारौँले ज्यान गुमाए भने कैयौँ घाइते भएर फर्किए। यसले नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्र, सामाजिक संरचना तथा पारिवारिक जीवनमा गम्भीर असर पुर्यायो।
सन् १९४७ अगस्ट १५ मा भारत ब्रिटिश उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएपछि, दोस्रो विश्वयुद्धताका खटाइएका गोर्खा सैनिकहरूको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने चुनौती खडा भयो। सन् १९४७ नोभेम्बर ९ मा नेपाल, भारत र ब्रिटेनबीच भएको त्रिपक्षीय सम्झौताअनुसार गोर्खा पल्टनहरू दुई भागमा विभाजित गरिए। आधा पल्टन भारतमै राखियो भने बाँकी आधा ब्रिटिशले मलाया (हालको
मलेसिया र सिंगापुर) तर्फ लगे। तर सबैलाई एसियामै तैनाथ गरिएको थियो।
माथि उल्लेख गरेझैं, ‘एक घर एक लक्का जवान’ को आदेशअनुसार युवाहरू युद्धमा पठाइएका थिए। त्यसपछि गाउँघरमा युवाहरूको अभाव हुन थाल्यो। खेतीपाती, सामाजिक काम र संस्कार–संस्कृति जोगाउने काममा वृद्ध, महिला र बालबालिका मात्र बाँकी रहे। यसले गर्दा गाउँको परम्परागत जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन आयो।
ब्रिटिश साम्राज्य सानो हुँदै गएपछि धेरै गोर्खा सिपाहीको सेवामा कटौती गरियो भने कतिपयले स्वेच्छिक अवकाश लिए। अवकाश पाएका धेरैजसो परिवारहरू पहाडका पुर्ख्यौली गाउँमा फर्किनुको साटो तराईका जिल्लाहरू (झापा, मोरङ, सुनसरी आदि) वा सहरहरूमा बसाइँ सर्न थाले। यसरी लोहोरुङ समुदायको पुर्ख्यौली थातथलोबाट बसाइँसराइ सुरु भयो।
धेरैजसो बसाईसराइ गोर्खा भर्तीबाट अवकास पाएका परिवारबाट सुरु भएको मान्न सकिन्छ। त्यसैले माथिका ऐतिहासिक विवरणहरू संक्षेपमा प्रस्तुत गरिएको हो। तर नयाँ पुस्ताका लोहोरुङहरू राष्ट्रिय
सेवा, विभिन्न सङ्गठनमा कार्यरत वा अन्य वैदेशिक रोजगारीमा संलग्न हुँदा कम्तीमा नजिकको सहरमा बसोबास गर्दै आएका छन् र यो क्रम अझै जारी छ।
लेखक म स्वयं पनि पूर्व गोर्खा सैनिक भएको नाताले वि.सं. २०६४ मा परिवारसहित बेलायतमा बसोबास गर्न पुगेँ। बेलायतमा रहँदा त्यहाँ रहेका लोहोरुङ समुदायसँग नजिकबाट काम गर्ने अवसर मिल्यो। वि.सं. २०७३ देखि काठमाडौं बस्ने निर्णय गरियो। फर्किएको केही समयमै किरात लोहोरुङ समाज केन्द्रीय कार्य समितिको अधिवेशन तथा देउसी भैलो कार्यक्रममा केन्द्रीय अध्यक्षको पदभार ग्रहण गरियो। वि.सं. २०७९ मा अध्यक्ष पदबाट अवकाश भए पनि काठमाडौंमा हुने किरात लोहोरुङ संस्कार र संस्कृतिमा सक्रिय रहिरहेँ। लगभग तीन दशकको अनुभवका आधारमा म लोहोरुङ थातथलो बाहिर बसेर पनि संस्कार र संस्कृतिलाई जीवन्त राख्न नेतृत्व गर्दै आएको छु।
सहर, बजार र प्रवासमा सहज रूपमा उपलब्ध नभएका वा प्राप्त गर्न कठिन पर्ने सामग्रीहरूको विकल्प खोज्न आवश्यक भइसकेको छ। लोहोरुङ समुदायका नयाँ पुस्तालाई आफ्ना संस्कार, परम्परा र मुन्धुम सजिलै बुझाउन सकियोस् भन्ने उद्देश्यले यो पुस्तक तयार पारिएको हो।
लोहोरुङ संस्कार र संस्कृतिहरू एउटै हुनुपर्ने भए पनि गाउँअनुसार केही भिन्न तरिकाहरू अभ्यासमा आएको पाइन्छ। यसले गर्दा विभिन्न ठाउँमा बस्ने लोहोरुङहरूबीच संस्कार गर्दा अन्योल हुने गरेको देखिन्छ। काठमाडौं र बेलायत विभिन्न स्थानहरू पर्छन्। यी ठाउँहरूमा, विशेष गरी बेलबारी डाँकुङलाई नमुना मान्न सकिन्छ, जहाँ गैरिपाङ्मा,
लोकेपाङ्मा, हेलुवा, सिम्ले, कदेउ (काडेउ), याफुडाँडा, दिदिङ् (डिडिङ वा डेरन्), डाँडाआङ्ग्ला, कोक्तिमा (कक्टिमा), माङ्दिङ् (माङ्डिङ) र माल्टा आदि ठाउँबाट बसाइँ सरेर आएका लोहोरुङहरू बसोबास गर्दछन्।
खिम्पिए साम्माङ् (घरको कुल), चोक्खो साम्माङ् र वाया वारेम्मा (स्वर्ग देव र वन देव) सम्बन्धी पूजाहरूमा गाउँअनुसार फरक–फरक परम्परा पाइन्छ। यस्ता भिन्नताहरूलाई समन्वय गरी एउटै थलोमा सबैले बुझ्ने गरी प्रस्तुत गर्नुपर्ने खाँचो महसुस भयो।
झापा कमलझोडामा लोहोरुङ बस्ती सानो भएकाले याम्फुहरूसँग सहकार्य भएको छ। लोहोरुङको शुद्धीकरण कार्यभार याम्फुले निभाएका र याम्फुहरूको कार्यभार लोहोरुङले निभाएका उदाहरणहरू छन्। याम्फुहरूको नियमअनुसार मुन्डन गरिएको किरियापत्रीलाई दाजुभाइहरूले छुन मिल्छ भने लोहोरुङहरूको नियमअनुसार ननुहाएको
अवस्था सम्म कसैसँग छुवाछुत गर्न मनाही छ। अन्य कुरामा सबै एकरूप देखिन्छ।
यसरी गैरिपाङ्मामा जन्मेर किशोर अवस्थामा देखेका, सुनेका र भोगेका राम्रा तथा नराम्रा अनुभवहरूलाई स्मरण गर्दै, आजको आधुनिक समाजमा हाम्रा मौलिक संस्कारहरूलाई कसरी जीवन्त राख्न सकिन्छ भन्ने चिन्तनले मलाई यो पुस्तक लेख्न प्रेरित गर्यो।
मृत्युसंस्कारमा खोला, पँधेरो वा कुँवाहरूमा मुन्डन गरेर सबैको घरमा हिँडेर पुग्नुपर्ने चलन पहाडमा सम्भव भए पनि सहर र विदेशमा कठिन छ। सहर र प्रवासका अपार्टमेन्टहरूमा यस्ता परम्पराहरू हुबहु लागू गर्न नसकिने भएकाले व्यावहारिक विकल्पहरूको खोजी गरिएको छ।
कोही-कोही लोहोरुङ संस्कार मध्यरातमा गर्नुपर्दछ, तर बेलायतजस्ता देशमा बेलुकी ८–९ बजेपछि आवाज गर्न पाइँदैन। यस्ता नियम र कानुनका कारण हाम्रा संस्कारहरू संकटमा पर्दै गएका छन्। गाउँघरबाट स्वदेशमै बसाइँ सरेर समूहमा बसोबास गर्नेहरूका लागि खासै समस्या देखिँदैन। तर एक्लै वा थोरै संख्यामा पलायन भएका
व्यक्तिहरूलाई अझै पनि "के गर्ने, के नगर्ने?" भन्ने अन्योल यथावत् रहन सक्छ। यही कारणले गर्दा सरल र सजिलो संस्कार भएका अन्य धर्म र समुदायतर्फ आकर्षित हुने जोखिम बढेको छ। यदि हामीले समयमै आफ्ना संस्कारहरूलाई व्यवस्थित र लिखित रूपमा लिपिबद्ध गरेनौं भने हाम्रा मौलिक पहिचानहरू लोप भएर जाने खतरा छ।
अनुसन्धान पद्धति: यस अध्ययनको क्रममा म स्वयं अध्ययन क्षेत्रमा पुगेँ र लोहोरुङ संस्कार–संस्कृतिका जानकार, पाका पुस्ताका अग्रजहरू, याटाङ्पा (पुजारी) हरूसँग प्रत्यक्ष संवाद, अन्तर्वार्ता र छलफल गरी तथ्यहरू संकलन गरेँ।
अध्ययन क्षेत्र: विशेषगरी संखुवासभा जिल्लाका चार पाङ्मा, खोरन्डे, चेवा, खर्तुवा, हेलुवा, गैरिपाङ्मा, सिम्ले, कदेउ, याफुडाँडा, दिदिङ्, डाँडाआङ्ग्ला, कोक्तिमा, माङ्दिङ्, माल्टा लगायतका ऐतिहासिक थातथलोहरूमा पुगेर सामग्री संकलन गरिएको छ। साथै, बसाइँसराइ गरी गएका मोरङ, सुनसरी, झापा, काठमाडौं, धनकुटा पाखा, साँगुरीगढी गाउँ पालिका गैरिटोल, सुनसरी मोरङ र इलामका केही मुख्य गाउँहरू जहारसीँ गाउँ र माङ्सेबुङहरूमा पनि अनुसन्धान गरिएको छ। विदेश बेलायतमा पनि गरिएको छ।
सहयोग र समन्वय:
भिडियो र फोटो संकलनमा स्वयं म, इस्वर देखिम, साथै कतिपय स्थानमा चन्डी वाचिक्लाम्सङ्, ज्ञान बहादुर वाचिक्लाम्सङ्, र बिदेश बेलायतबाट चन्द्र खाबा लोहोरुङ (हाल संखुवासभा निवासी) ले प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न भएर सहयोग पुर्याउनुभएको छ। विभिन्न गाउँहरूमा पुग्दा स्थानीय अग्रजहरूले गर्नुभएको न्यानो स्वागत र सहयोग स्मरणीय छ।
पुजा गर्दा फलाकिएका पेल्लाम्/मुन्धुमका भिडियोहरू प्रेम बहादुर (लाहुरे याटाङ्पा) र नैन बहादुर (माङतेवाका याटाङ्पा) ज्यूहरूले उपलब्ध गराउनुभएको छ। उहाँहरूले आफ्नो अमूल्य समय दिएर मुन्धुमका गहन पक्षहरू बुझाउनुभएकोमा म सदैव आभारी छु।
अन्य विषयहरूमा जानकारी दिने व्यक्तिहरूमा दल बहादुर हेलुवालाम्सङ् (८४), तिर्थ बहादुर हेलुवालाम्सङ् (८२), बालकृष्ण हेलुवालाम्सङ् (६४), भिम बहादुर सुङ्खुवा (७४), बालकुमार याम्फु (केसा), पाख्रिबास चिचिला गाउँपालिका–१ का अध्यक्ष, खड्ग बहादुर लामिछाने (८६), दिल बहादुर लामिछाने (६५), पूर्ण बहादुर हेलुवालाम्सङ् (८०), चन्द्र बहादुर हेलुवालाम्सङ् (७८), नर बहादुर हेलुवालाम्सङ् (८९), विष्णु माया इच्छोङ्मा, पूर्ण बहादुर सिंहलेगा, माङतेवाका डेक्छेङ
ज्यूहरू – भोलामान, बम बहादुर, हस्त बहादुर डेक्छेङ, पहलमान हाङ्खिम् (परिवर्तित इछोङ्मा), धनकुटाका अशोक, मोहोन्सिँ ङोम्मा, सेर बहादुर सिङ्गाम, कृष्ण बहादुर सिङ्गाम, चेवाका सुरेन्द्र च्वाँवा र वहाँकी धर्मपत्नी, चाम्लिङ कुलका खड्ग बहादुर राई र वहाँकी धर्मपत्नी, माङतेवा स्कुलका प्र.अ. गणेश राई र वहाँकी
विवाह सम्बन्धी भिडियो क्लिप खिच्न सहमति दिने याङ्खुरुङ्पांमाका श्याम याङ्खुरुङ् र चन्द्रकला याङ्खुरुङ् परिवार, साथै बेहुला-बेहुली पक्षका सम्पूर्ण आफन्तजनहरूप्रति हार्दिक कृतज्ञता ज्ञापन गर्दछु।
यो पुस्तक प्रकाशित हुने विश्वासका साथ, प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा सहयोग पुर्याउनुहुने सम्पूर्ण महानुभावहरू, किरात लोहोरुङ समाजका पदाधिकारीहरू, अग्रज व्यक्तित्वहरू तथा सम्पूर्ण सहयोगी मनहरूप्रति हार्दिक धन्यवाद व्यक्त गर्दछु।
धर्मपत्नी प्रतिमा वाचिक्लाम्सङ्, याफुडाँडाका खड्ग बहादुर, सन्दीप केट्रा, र अन्य सम्पूर्ण सहयोगी हातहरूप्रति म नतमस्तक छु।
अन्ततः, यो कृति सहर बजारमा बसोबास गर्ने, लोहोरुङ संस्कारमा आस्था राख्ने र आफ्ना मौलिक परम्पराहरूलाई जीवन्त राख्न चाहने नयाँ पुस्ताका लागि एक भरपर्दो मार्गदर्शक बन्नेछ भन्ने विश्वास लिएको छु।
लोहोरुङ पेल्लाम्/मुन्धुम मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार केही फरक हुन सक्छ। यसमा रहेका कुनै कमीकमजोरीप्रति पाठकवर्गको रचनात्मक सुझाव र प्रतिक्रियाको सधैं स्वागत रहनेछ।
अध्यायभित्र समावेश विषयहरू
अध्याय १
यस किरात लोहोरुङ उत्पत्ति र संस्कार संस्कृति को अध्याय १ मा संसारका धेरै जनसंख्याले मान्ने मुख्य धर्महरू (हिन्दु, बाइबल र कुरआन) अनुसार मानिसको सृष्टि कसरी भयो भन्ने विषयलाई छोटकरीमा चर्चा गरिएको छ। त्यसपछि विज्ञानको दृष्टिकोणबाट मानव उत्पत्तिको विकासक्रम र प्राचीन मानवका विभिन्न प्रजातिहरू (होमो ह्याबिलिस, होमो इरेक्टस, निएन्डरथल र होमो सेपियन्स) को बारेमा चर्चा गरिएको छ। साथै किरात लोहोरुङ मुन्धुम अनुसार मानिसको उत्पत्ति कसरी भयो भन्ने विषयलाई समेत समेटिएको छ।
अध्याय २
यस अध्यायमा संस्कार र संस्कृतिको परिभाषा र संस्कार संस्कृतिको एक–आपसमा सम्बन्धको बारे छोटकरीमा समावेश गरिएको छ।
अध्याय ३
लोहोरुङ जाति किरात समूह अन्तर्गतको एक उपसमूह भएकाले किरातको उत्पत्ति र नामकरण सम्बन्धी विभिन्न विद्वान्हरू र इतिहासकारहरूले प्रस्तुत गरेका उत्पत्ति, वंशवृक्षसम्बन्धी तथा ऐतिहासिक उत्थान–पतन समेट्ने प्रयास गरिएको छ।
अध्याय ४
लोहोरुङ जाति कुन समुदायमा पर्दछन्, उनीहरूको शारीरिक बनावट कस्तो छ र कुन समुदायसँग मिल्दोजुल्दो छ भन्ने विषयमा विश्लेषण गरिएको छ। उनीहरूको प्राचीन भू-क्षेत्र कहाँ थियो, ती भूभागमा उनीहरूको शासनकाल कस्तो थियो, ती भूभागहरू कसरी अन्य जाति वा राज्यमा समाहित भए भन्ने कुरा ऐतिहासिक सन्दर्भसहित प्रस्तुत गरिएको छ।
तिनीहरूको शैक्षिक, आर्थिक, राजनीतिक तथा भाषिक अवस्था विगत र वर्तमान सन्दर्भमा तुलना गरिएको छ। साथै लोहोरुङ जातिको पाछा/थर, सामॆक् र चाःवा के हुन् भन्ने विषयमा पनि वर्णन गरिएको छ।
अध्याय ५
यस अध्यायमा लोहोरुङ जातिको याटाङ्पा (पुजारी) द्वारा प्रयोग गरिने पेल्लाम्/मुन्धुम संस्कार विधिलाई मुख्य रूपमा समावेश गरिएको छ। यसका साथै विदेशमा बसोबास गरिरहेका लोहोरुङ परिवारहरूका लागि व्यावहारिक र वैकल्पिक सुझावहरू पनि समावेश गरिएको छ।
अध्याय ६
यस अध्यायमा लोहोरुङ जातिले परापूर्वकालदेखि गर्दै आएका अतिरिक्त र अन्य अतिरिक्त संस्कारहरूको बारेमा विस्तृत विवरण प्रस्तुत गरिएको छ।
अध्याय ७
यस अध्यायमा लोहोरुङ जातिले परापूर्वकालदेखि वासोबास गर्दै आएका थातथलोहरूमा भएका लोहोरुङ समुदायलाई परिचित गराउने सम्पदाहरू तथा अन्य विविध विषयहरूलाई भिडियो/फोटोसहित समेटिएको छ ।
विषयसूची
अध्याय: १
अध्याय: २
अध्याय: ३
अध्याय: ४
अध्याय: ५
अध्याय: ६
अध्याय: ७
संक्षीप्त रूप र चिन्ह
| अ.प्रा | – | अवकास प्राप्त |
| प्र.अ | – | प्रधान अध्यपक |
| मा.बि | – | माध्यमिक बिध्यलय |
| वि.स. | – | विक्रम सम्बत |
| स्व. | – | स्वर्गीय |
| MVO | – | Member of the Royal Victorian Order |
| MOD | – | Ministry of defence मिनिस्ट्री अफ् डिफेन्स |
| ॽ वा ॽ | – | कण्ठ्य ध्वानी (Glottal Stopsw) को देवनागरी लिपिमा लेख्दा ॽ वा ॽ चिन्ह प्रयोग गरिएको छ । |
| ̤ | – | वृथी ध्वनी (Breathy) |
| ॆ | – | अग्र, मध्य निम्न, अगोलित स्वर (Front, Mid-low, Un-round Vowel) |
| : | – | दिर्घ स्वर (Vowel length) |
किरात राई लोहोरुङ वर्ण निर्धारण तथा लेखन निर्देशिका २०६९ अनुसार पाठकहरूलाई पढ्न सहज होस् भनी व्यञ्जन वर्ण (Consonant) र स्वर वर्ण (Vowel) का लघुतम युग्महरू जस्ताको तस्तै दिइएको छ।
व्यञ्जन वर्ण (Consonant)
| लघुतम युग्म Minimal Pair |
ध्वनि वैज्ञानिक चिन्ह Phonetic Symbol |
अर्थ Meaning |
वर्ण Phoneme |
|---|---|---|---|
| ॽ | |||
| सिॽमा | /siʔma/ | लाग्नु | ॽ |
| सिमा | /sima/ | काकी | ० |
| क/ख | |||
| का:मा | /ka:ma/ | कराउनु | क |
| खा:मा | /kʰa:ma/ | लाटी | ख |
| क/ग | |||
| काङा | /kaŋa/ | म | क |
| गाङा | /gaŋa/ | लड्यो | ग |
| ङ/न/म | |||
| ङाॽमा | /ŋaʔma/ | सम्धिनी | ङ |
| नाॽमा | /naʔma/ | हुत्याउनु/झटारो | न |
| माॽमा | /maʔma/ | बज्यै, हजुर आमा | म |
| च/छ | |||
| चाक्मा | /tsakma/ | सिगार्नु | च |
| छाक्मा | /tsʰakma/ | जाँगरिलो | छ |
| ट/ठ | |||
| टा:मा | /ʈa:ma/ | आउनु | ट |
व्यञ्जन वर्ण (क्रमशः)
| लघुतम युग्म Minimal Pair |
ध्वनि वैज्ञानिक चिन्ह Phonetic Symbol |
अर्थ Meaning |
वर्ण Phoneme |
|---|---|---|---|
| ठा:मा | /ʈʰa:ma/ | लिसॊ/धागो तान्नु | ठ |
| ट/ड | |||
| टाॽमा | /ʈaʔma/ | भिजाउनु | ट |
| डाॽमा | /daʔma/ | आउनु | ड |
| प/फ | |||
| पाॽमा | /paʔma/ | आवश्यक हुनु | प |
| फाॽमा | /pʰaʔma/ | ठटाउनु | फ |
| ब/भ | |||
| बेम्मा | /bɛmma/ | हाँगा लाछ्नु | ब |
| भेम्मा | /bʰɛmma/ | हिड्नु | भ |
| य/व | |||
| या: | /ja:/ | मुख | य |
| वा: | /wa:/ | कुखुरा | व |
| ल/र | |||
| रुक्मा | /rukma/ | घुस्सि/मुक्का हान्नु | घ |
| लुक्मा | /lukma/ | सीङ्ले हान्नु | |
| स/ह | |||
| सा:मा | /sa:ma/ | ओसार्नु | स |
| हा:मा | /ha:ma/ | बाड्नु | ह |
स्वरवर्ण (Vowel)
| लघुतम युग्म Minimal Pair |
ध्वनि वैज्ञानिक चिन्ह Phonetic Symbol |
अर्थ Meaning |
वर्ण Phoneme |
|---|---|---|---|
| अ/आ | |||
| अक्मा | /ɔkma/ | मर्नु / कक्रिनु | अ |
स्वरवर्ण (क्रमशः)
| लघुतम युग्म Minimal Pair |
ध्वनि वैज्ञानिक चिन्ह Phonetic Symbol |
अर्थ Meaning |
वर्ण Phoneme |
|---|---|---|---|
| आक्मा | /akma/ | रोकिनु | आ |
| अ/अ: | |||
| पक्मा | /pɔkma/ | फुटाउनु | अ |
| प:क्मा | /pɔ:kma/ | उठ्नु | अ: |
| आ/आ: | |||
| चाक्मा | /tsakma/ | सिगार्नु | आ |
| चा:क्मा | /tsa:kma/ | पौडिनु | आ: |
| उ/उ: | |||
| सुक्मा | /sukma/ | झोस्नु | उ |
| सु:क्मा | /su:kma/ | औंलाले देखाउनु | उ: |
| इ/इ: | |||
| सिमा | /sima/ | काकी | इ |
| सि:मा | /si:ma/ | फल्नु | इ: |
| इ/ए | |||
| इम्मा | /ima/ | सुत्नु | इ |
| एम्मा | /ema/ | रपाउनु | ए |
| ए/ऎ | |||
| लेॽमा | /leʔma/ | टाल्नु | ए |
| लॆॽमा | /lɛʔma/ | आगोबाट निकाल्नु | ऎ |
| लॆ̤ॽमा | /lɛ̤ʔma/ | लानु | ऎ |
| ऎ/ऎ: | |||
| टॆॽमा | /ʈɛʔma/ | कोट्याउनु | ऎ |
| टॆ:ॽमा | /ʈɛ:ʔma/ | ल्याइपुर्याउनु | ऎ: |
| उ/ओ | |||
| टुॽमा | /ʈuʔma/ | छर्नु | उ |
स्वरवर्ण (क्रमशः)
| लघुतम युग्म Minimal Pair |
ध्वनि वैज्ञानिक चिन्ह Phonetic Symbol |
अर्थ Meaning |
वर्ण Phoneme |
|---|---|---|---|
| टोॽमा | /ʈoʔma/ | छोप्नु | ओ |
| ओ/ओ: | |||
| टोमा | /ʈoma/ | ठेल्यो | ओ |
| टो:मा | /ʈo:ma/ | खन्नु | ओ: |
अध्याय: १
आध्यात्मिक धारबाट मानवको उत्पत्ति:
मानव, ब्रह्माण्ड र सम्पूर्ण जगतको उत्पत्तिबारे मानिसहरूले विश्वास गर्दै आएका मुख्यतः दुई प्रकारका धारणा पाइन्छन्: आध्यात्मिक धार र भौतिक धार।
आध्यात्मिक धारणा अन्तर्गत विभिन्न धर्मावलम्बीहरूले आ–आफ्नो विश्वासअनुसार अदृश्य शक्ति र स्रष्टा (ईश्वर) को अस्तित्वलाई स्वीकार गरेका छन्। उदाहरणका लागि: इसाई धर्ममा – परमप्रभु परमेश्वर र जिसस क्राइस्ट; हिन्दु धर्ममा – ब्रह्मा, विष्णु, महेश (शिव); इस्लाम धर्ममा – अल्लाह र पैगम्बर मोहम्मद (स); किरात धर्ममा – सुम्निमा र पाःरुहाःङ् (लिंखा वंशावली १, उद्धृत लोहोरुङ, २०८२)।
किरात लोहोरुङ दृष्टिकोण
लोहोरुङ जातिमा पुस्तौंदेखि मौखिक रूपमा सुनिँदै आएको उत्पत्तिसम्बन्धी आख्यानहरू नै यस समुदायको मौलिक आध्यात्मिक धारणा तथा सांस्कृतिक सम्पदाको अमूल्य अंश हुन्। यस्ता लोककथा, मिथक र भनाइहरूले लोहोरुङ जातिको पहिचान तथा विश्वदृष्टिकोणलाई स्थापित गर्ने आधारको रूपमा मुख्य भूमिका निर्वाह गरेका छन्। यी किम्बदन्तीका अनुसार प्रारम्भमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा पानी मात्र थियो। त्यसै पानीबाट इन्द्रेणी उत्पन्न भयो, र इन्द्रेणीबाट पृथ्वी र आकाशको उत्पत्ति भयो। पृथ्वी "आमा" र आकाश "बुबा" को भुमिकाको रूपमा देखिए। तिनै पृथ्वी आमा र आकाश बुबाबाट निमामारेमा/निनिमारेम्मा को जन्म भयो। निमामारेमाको सहवास हावासँग भयो, जसको फलस्वरूप निनियामाको जन्म भयो। परेवाले आफ्नो पुच्छरबाट बृहस्पतिको पिसाब ल्याई एक रुखको टोड्कामा भएको पानीमा मिसायो। त्यस पानीको सेवनपछि निनियामा गर्भवती भइन्। निनियामाको कोखबाट जीवनरूपि अनेक आयमहरूको जन्म भयो, जसमा: बाँस, भुसुना, काँडा, नर्कट, बेत्, भालु (टुम्नाहाःङ्), बाँदर (पुबाङ्), बाघ (पाक्नाहाःङ्), र मानव (पोम्नाहाःङ्) रहेका छन्। यी मध्ये पोम्नाहाःङ् लाई किरात जातिको विशेषतः लोहोरुङ तथा याक्खाबा आदिपुरुष मानिन्छ। उसलाई
"याचकुक्पा/खाक्चिरिक्पा" भनेर चिनिन्छ, जसका सन्तानहरू आजका लोहोरुङ याक्खाबा समुदाय हुन् भन्ने जनविश्वास रहेको छ।
बाघ पनि त्यही सहोदर वंशको अंश भएकाले केही बाह्य समुदायहरूले लोहोरुङहरूलाई अपहेलनाको रूपमा "चितुवा" भनेर सम्बोधन गर्ने गरेको पाइन्छ, जसको सम्भावित सन्दर्भ बाघको एक प्रजाति "चितुवा" हुन्छ (Hardman 2000, पृ. 113; शर्मा २०७७, पृ. 320; उद्धृत लोहोरुङ, २०८२)।
त्यस्तै, मालबाँस पनि सहोदर वंशसँग सम्बन्धित भएकाले लोहोरुङ जातिले यसको तामा सेवन गर्दैनन् साथै मृत्यु पश्चात शव बोक्ने कार्यमा प्रयोग गरिएको मानिन्छ।
लोलोलुङ् (गोलो आकारको ढुंगा) को स्वरूपमा नागेलुङ्मा (नागकन्या) दहमा वास गरिरहेकी थिइन्। याचकुक्पा/खाक्चिरिक्पा ले उनलाई "जालमा पारी घर" ल्याएपछि लोहोरुङ जातिको वंशविस्तार र संस्कार–संस्कृतिको आरम्भ भएको मानिन्छ (Hardman 2000: पृ. १२५-१३४, ठुले २०७४: पृ. २६४-२७३, उद्धृत लोहोरुङ २०८२)।
लोहोरुङ जातिको उत्पत्तिसम्बन्धी मिथक, याचकुक्पा/खाक्चिरिक्पा "टावामा" (हङ्रायो) र "खॆवामा" (धनेस) को किम्बदन्ती परिशिष्ट १ मा प्रस्तुत गरिएको छ हेर्ने।
हिन्दु दृष्टिकोण
हिन्दु धर्ममा ब्रह्माण्ड र मानव सृष्टिसम्बन्धी उत्पत्तिको विस्तृत वर्णन पवित्र ग्रन्थ "श्रीस्वस्थानी ब्रतकथाको" अथ दोस्रो अध्यायमा पाइन्छ। त्यस अनुसार, यो सृष्टि हुनु अघि नै ईश्वर/परमेश्वरको अस्तित्व थियो, र सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड जल मात्रैले भरिएको थियो। त्यही जलमय ब्रह्माण्डमा भगवान् विष्णु नीदमग्न हुनुहुन्थ्यो। विष्णुको नाभिदेखि सहस्रदल कमल उत्पन्न भयो, र त्यस कमलको फूलमाथि ब्रह्मा विराजमान भई संसार सृष्टिको विचार गर्नुभयो।
त्यसै समयमा भगवान् विष्णुको कानको कानेगुजीबाट दुई दैत्य – मधु र कैटभ – उत्पन्न भए। ती दैत्यहरूले जलमय ब्रह्माण्डमा भ्रमण गर्दै गर्दा ब्रह्मा विराजमान भएको कमलको डाँठ देखे र उनलाई नष्ट गर्न उद्यत भए। डरले
आक्रान्त ब्रह्माले योगमायाको आराधना गरी विष्णुलाई जागृत गराइदिन अनुरोध गरे। योगमायाले विष्णुलाई साक्षात्कार गराइन्।
तत्पश्चात् विष्णु र मधु–कैटभबीच पाँच हजार वर्षसम्म दिव्य युद्ध भयो। तर विष्णुले ती दैत्यहरूलाई पराजित गर्न सकेनन्। अन्ततः विष्णुले उनीहरूलाई वर माग्न आग्रह गरे। अहंकारले भरिएका दैत्यहरूले प्रत्युत्तर दिए: “हामीले तिमीलाई युद्धमा जित्यौँ भने, तिमी हामीसँग वर माग।” विष्णुले सहमति जनाए र वाचा गराई दैत्यहरूलाई नै मर्नुपर्ने वर मागे।
दैत्यहरूले भने: “हामीले वाचा गरेका छौँ, अवश्य दिन्छौँ; तर हामीलाई जल नभएको स्थानमा मात्र मार।” त्यसपछि विष्णुले उनीहरूलाई आफ्नै काखमा राखी पालैपालो वध गर्नुभयो।
दैत्यहरूको बोसो समुद्रमा शीतकालीन तुषारो जमेझैँ जमेर पृथ्वी उत्पन्न भयो। उनीहरूको हाडबाट पत्थर बने। त्यसपछि ब्रह्माले संसार सृष्टि गर्न थाल्नुभयो। प्रारम्भमा चतुर्दश भुवन (शिवलोक, विष्णुलोक, ब्रह्मालोक, स्कन्दलोक र अन्य लोकहरू) को सृष्टि गरे।
प्राणी सृष्टिका लागि ब्रह्माले दिव्य बाह्र हजार वर्षसम्म श्रीमहादेवको तपस्या गर्नुभयो। त्यसपछि असंख्य स्त्रीहरूको सृष्टि भयो र देवता, ऋषि, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, राक्षस, अप्सरा, नाग, मानव, पशु–पक्षी आदिको उत्पत्ति गरियो। तिनीहरूको जीवन निर्वाहका लागि धान, जौ, तिललगायतका अन्नबालीको पनि सृष्टि गरिएको उल्लेख पाइन्छ। (सन्दर्भ: श्रीस्वस्थानी ब्रतकथा, पृष्ठ ६९–७०)
पवित्र बाइबलको दृष्टिकोण
पवित्र बाइबलको अनुसार, परमेश्वरको अस्तित्व सृष्टिको प्रारम्भभन्दा पहिलेदेखि नै रहेको स्पष्ट देखिन्छ। परमेश्वरले जुन कुरा भन्नुभयो, त्यो तुरुन्तै सम्पन्न हुँदै गयो।
सृष्टिको प्रारम्भमा सारा ब्रह्माण्ड जलमय थियो, चारैतिर अन्धकारपूर्ण समुद्र मात्र थियो र परमेश्वरको आत्मा त्यो पानी माथि परिभ्रमण गरिरहेको थियो। परमेश्वरले पहिलो दिन उज्यालो र अन्धकारलाई छुट्याएर "दिन" र "रात" नाम
दिनुभयो। त्यसपछि उनले आकाशमण्डल र पृथ्वी सृष्टि गर्नुभयो। पृथ्वी सुरुवातमा आकारविहीन र शून्य थिई।
त्यसपछि परमेश्वरले पृथ्वीमा निम्न कुराहरू सृष्टि गर्नुभयो: वनस्पति, बीउ हुने बोट–बिरुवा, प्रकार–प्रकारका फलफूल दिने र बीउ लाग्ने रूखहरू, जलचर जीवहरू, आकाशमा उड्ने चराहरू, र थलचर जनावरहरू।
अन्ततः, परमेश्वरले भू–माटोबाट मानिसको शरीर सिर्जना गर्नुभयो, र नाकमा सास फुकिदिनु भयो, जसले गर्दा मानिस जीवित प्राणी बन्यो। परमेश्वरले उस मानिसको नाम "आदम" राखिदिनुभयो। पछिल्लो चरणमा, परमेश्वरले आदमलाई गहिरो निन्द्रामा पार्नुभयो, र निन्द्रामा रहँदा उनका करङमध्ये एक निकालेर त्यस स्थानमा मासु भरिदिनुभयो । त्यस करङबाट एक स्त्रीको सिर्जना गर्नुभयो, जसलाई आदमले आफ्नो पत्नी स्वीकार गरे र "हव्वा" नाम राखिदिए । यसरी, पवित्र बाइबल अनुसार सम्पूर्ण संसार, जीवजन्तु, वनस्पति, र अन्ततः मानव जातिको सृष्टि भएको विश्वास गरिन्छ। सन्दर्भ: नेपाल बाइबल सोसाइटी, नयाँ संशोधित नेपाली बाइबल (२०७२ फागुन ०३), सूचीपत्र १ – उत्पत्ति।
इस्लाम धर्म पवित्र कुरआन दृष्टिकोण
पवित्र कुरआनका (कुरान) विभिन्न सूरहहरूमा उल्लेख भएअनुसार, अल्लाह (ईश्वर) को अस्तित्व सृष्टिको प्रारम्भभन्दा पहिलेदेखि नै रहेको देखिन्छ। कुरआनका अनुसार, अल्लाहले जुन कुरा भन्नुहुन्छ, त्यो तुरुन्तै सम्पन्न हुन्छ।
सृष्टिको प्रक्रिया सम्बन्धी कुरआनी विवरण अनुसार: अल्लाहले दुई दिनमै पृथ्वीको सृष्टि गर्नुभयो। मानव जातिलाई माटोको सारबाट सृष्टि गर्नुभयो। त्यसलाई वीर्यको थोपाको रूपमा सुरक्षित स्थानमा (गर्भ) राखियो। त्यसपछि वीर्य ढिक्को रगतमा परिवर्तन भयो, रगत मासुको डल्लोमा परिणत भयो, त्यस डल्लो हड्डीमा परिणत भयो, र हड्डीमा मासु चढाइयो। त्यसपछि अल्लाहले मानवलाई नयाँ ढाँचामा रूपान्तरण गरेर, सम्पूर्ण जीवहरूको सृष्टि गर्नुभयो । प्रत्येक प्राणीको आवश्यकताअनुसार खाद्यान्न र आहार पनि सृष्टि गरियो। यी सबै प्रक्रिया चार दिनभित्र सम्पन्न भएको उल्लेख छ। त्यसपछि अल्लाहले आकाशतर्फ फर्केर, आकाश र पृथ्वीलाई भन्नुभयो: “तिमीहरू दुवै आफ्नो कार्यमा
हाजिर हो।” यो सम्पूर्ण सृष्टि सर्वशक्तिमान र सर्वज्ञ अल्लाहको योजना भएको उल्लेख छ। (स्रोत: कुरआन २३:१२–१४; ४१:९–१२)
तुलनात्मक दृष्टिकोण र वैज्ञानिक धारणा
किरात (विशेषतः लोहोरुङ) समुदायमा पुस्तौंदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका उत्पत्तिसम्बन्धी किम्बदन्ती र लोककथाहरू अन्य धर्महरू (हिन्दु, इस्लाम, र इसाई) को सृष्टि अवधारणासँग धेरै हदसम्म मिल्दाजुल्दा देखिन्छन् । मुख्य भिन्नता यत्ति मात्र हो कि: किरातहरूको कथा मौखिक परम्परामा आधारित छ, जबकि अन्य धर्महरूमा ती लिपिबद्ध (लेखबद्ध) गरिएका छन् । तर सन् १८५९ मा चार्ल्स डार्विनले प्रतिपादन गरेको विकासवाद (Theory of Evolution) ले मानव उत्पत्तिको दैविक/आध्यात्मिक धारणालाई चुनौती दिँदै, वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट मानव उत्पत्तिको नयाँ सिद्धान्त प्रस्तुत गर्यो। (सन्दर्भ: कार्की, २०८१ [ई. सं. २०२४])।
भौतिक धारबाट मानवको उदय
विज्ञानको दृष्टिकोण (भौतिक धार) अनुसार, मानव जातिको उत्पत्ति एक कोषीय जीवबाट बहु कोषीय जीवमा रूपान्तरण हुँदै क्रमिक विकासको प्रक्रियाबाट भएको मानिन्छ (लिंखा वंशावली १)।
मानव उत्पत्तिका सम्बन्धमा दुई प्रमुख सिद्धान्तहरू विद्यमान छन्: एकोद्भव सिद्धान्त (Monogenesis) बहुद्भव सिद्धान्त (Polygenesis) यद्यपि प्रारम्भमा मानव जातिको उत्पत्ति एकभन्दा बढी स्थानमा भएको हुनसक्ने बहुद्भव अवधारणा पनि राखिएको थियो, हालसम्मको वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले एकोद्भव सिद्धान्तलाई नै सर्वाधिक बलियो प्रमाणित गरेका छन्। हाल प्रचलित सिद्धान्त अनुसार, मानव जातिको उत्पत्ति अफ्रिकाको पूर्वी समुन्द्री किनारका कुनै स्थान (इथियोपिया, केन्या, तान्जानिया, ट्युनिसिया आदि) मा भएको मानिन्छ (कार्की २०८१, सन् २०२४, पेज ४५)।
यद्यपि, आजसम्म पनि "मानव पुर्खाको सर्वप्रथम उदय वास्तवमै कहाँ भएको थियो?" भन्ने विषयमा वैज्ञानिक समुदायमा मतभेद कायमै छ।
प्रारम्भिक अनुसन्धानहरू
मानव उत्पत्तिको खोज प्रारम्भ अफ्रिकाको बचुआनाल्यान्ड क्षेत्रस्थित टाङ्स नामक स्थानबाट भएको मानिन्छ। सन् १९२४ मा वैज्ञानिकहरूले एक बालप्राणीको खप्पर त्यहाँको गुफाभित्र पत्ता लगाए। दाँतको संरचना अध्ययन गर्दा ती अवशेष आधुनिक मानवसँग मिल्दोजुल्दो देखियो, जसका आधारमा ती जीव पनि दुई खुट्टामा उभिएर हिँड्ने निष्कर्ष निकालियो। त्यसपछि, सन् १९३८ मा टाङ्स नजिकैको स्टार्क–फाउन्टिन नामक स्थानमा अर्को किशोर प्राणीका अस्थि अवशेष भेटिए। त्यहाँ अन्य दुई भिन्न प्रजातिका अस्थिहरू समेत फेला परे। यी सबै अवशेषहरूको वैज्ञानिक परीक्षणपछि ती जीवहरूलाई मानव जातिसँग सम्बन्धित रहेको ठहर गरियो। यही आधारमा केही विद्वानहरूले “मानव जातिको उदय अफ्रिकामै भएको हो” भन्ने सिद्धान्त अघि सारे।
मुख्य वैज्ञानिकहरू र प्रमाण
अफ्रिकामा प्राग्–मानव खोज्ने प्रमुख वैज्ञानिकमध्ये डा. एल. एस. बी. लिके एक प्रमुख नाम मानिन्छ। उनले सन् १९३२ मा अफ्रिकाको कनाम र कन्जोर क्षेत्रमा केही अस्थि–अवशेष पत्ता लगाए। यसअघि नै, सन् १९१४ मा त्यही स्थानमा केही अस्थिहरू भेटिएका थिए। त्यसपछि, सन् १९५३ मा वैज्ञानिकहरूको एक टोलीले स्वार्तक्रान्स भन्ने ठाउँको गुफाभित्र प्राचीन अस्थिहरू खोज्यो। ती अवशेषहरू पहिले पत्ता लगाइएका प्राणीहरूको वंशसँग मिल्दोजुल्दो वा त्यही वंशका रहेको ठहर गरियो। यस अनुसन्धानले “प्रथम मानव अफ्रिकामै विकसित भएको हो” भन्ने धारणा अझ प्रबल बनायो (शर्मा २०७७, पृ. ४१–४३)।
नवीनतम निष्कर्षहरू
वैज्ञानिक अलेक्सेयेभका अनुसार करिब २० लाख वर्षअघि मानवका पुर्खाहरू पूर्वी अफ्रिकामा विकसित भएका थिए र सामाजिक रूपमा समूहमा बस्ने स्वभाव राख्दथे (अलेक्सेयेभ, २०८१, अनुवादकीय टिप्पणी)। पछिल्ला अनुसन्धानहरूले दक्षिण अफ्रिकामा समेत प्राचीन मानवका अस्थिपञ्जरहरू पत्ता लागेको उल्लेख गर्दछन्। यस्तै, विभिन्न वैज्ञानिक प्रमाणहरूले मानव जातिको उदय अफ्रिकामै भएको स्पष्ट गरेका छन् (कार्की २०८१)।
अध्याय: २
संस्कार र संस्कृतिको परिभाषा
संस्कार र संस्कृति भन्नाले समाजमा नैतिकता, आदर्श, अनुशासन, र सदाचारको विकास गराउने धार्मिक, सामाजिक तथा पारिवारिक चलन, परम्परा र विधिहरूको समुच्चयलाई जनाइन्छ। संस्कार र संस्कृतीको बारे "रत्न नेपाली शब्दकोश"को परिभाषा र ब्यख्य गरिए अनुसार:
संस्कार भन्नाले मानिसमा रहेका दोष, अवगुणहरू हटाएर सुधार गर्ने प्रक्रिया हो। यसले व्यक्ति विशेषलाई चारित्रिक, नैतिक र मानसिक रूपले परिष्कृत बनाउँछ। संस्कार परिवार, समाज, शिक्षा र अनुभवमार्फत प्राप्त हुने मानसिक–व्यावहारिक गुणको समष्टि हो।
संस्कृति भन्नाले कुनै राष्ट्र वा जातिको परम्परागत आचार, कला, भाषा, ज्ञान, सीप, बौद्धिक विकास परम्परा र जीवनशैलीको सामूहिक स्वरूप हो। यो समयान्तरालमा पुस्तादेखि पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुँदै आएको सामाजिक सम्पत्ति हो, जसमा रहनसहन, आचार–विचार, धर्मकर्म, चाडपर्व, कला–साहित्य आदि समावेश हुन्छन् जसले मानिसलाई पहिचान, एकता र सामूहिकता प्रदान गर्छ।
उदाहरण: किरात लोहोरुङ समुदायको सन्दर्भमा भाषा, पुर्खाको सम्मान, जन्म-विवाह- मृत्युसम्बन्धी संस्कार, धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठान, पेल्लाम/मुन्धुम, परम्परागत भेषभूषा, खानपान, लोककथा, गीत-संगित र सामाजिक परम्पराहरूलाई समुदायको संस्कृतिक अंग मान्न सकिन्छ।
अंग्रेजी भाषामा संस्कार र संस्कृतिको साझा अनुवाद Culture भन्ने शब्दमा गरिएको पाइन्छ। यद्यपि, संस्कार र संस्कृति एक–आपसमा सम्बन्धित भए पनि तिनीहरू अलग–अलग अवधारणाहरू हुन्।
संस्कार भनेको व्यक्तिगत तथा सामाजिक जीवनमा गरिने धार्मिक, नैतिक र व्यवहारिक अभ्यास हो, जसले व्यक्ति विशेषको सोच, आचरण, र जीवनपद्धतिलाई अनुशासित बनाउँछ। जसरी रेलगाडीलाई लिकले मार्गनिर्देशन गर्छ। त्यसरी नै मानवलाई संस्कारले सही मार्गमा डोहोर्याउँदछ। जीवनका विभिन्न चरणहरूमा शुद्धता, नैतिकताको अभ्यास गराउँछ। जन्मदेखि मृत्युसम्म लागु हुने
आध्यात्मिक र धार्मिक प्रभाव बोकेको हुन्छ। हरेक धर्म वा समुदायमा संस्कारहरूको महत्व हुन्छ।
उदाहरण: लोहोरुङ धर्म अनुसार जन्मदेखि मृत्युसम्म अनिवार्य रूपमा पालना गर्नुपर्ने नौवटा प्रमुख संस्कारहरू छन्, जसको विस्तृत वर्णन अध्याय ५ मा गरिएको छ।
संस्कृति भनेको समाजको सामूहिक जीवनशैली, परम्परा, र पहिचान हो। यसमा भाषा, भेषभूषा, गीत–संगीत, नृत्य, साहित्य, धार्मिक क्रियाकलाप, र अन्य सामाजिक अभ्यासहरू समेटिन्छन्। कुनै जाति वा समुदायको मौलिक पहिचान बनाउने आधार हो। पुस्तादेखि पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै जाने साझा सम्पत्ति हो। भाषा संस्कृति विकासको आधारभूत पाटो हो र समुदायको एकता, पहिचान हुन्छ। संस्कृति कुनै एउटा निश्चित रूपमा सीमित हुँदैन। फरक–फरक समुदायहरू वा धर्मलम्बिहरूको आफ्नै संस्कृति र परम्परा हुन्छन्।
संस्कार र संस्कृति एक–आपसमा गहिरो रूपमा सम्बन्धित छन्। संस्कारहरू कुनै पनि समाजको सांस्कृतिक संरचनाका अभिन्न अवयव हुन्। व्यक्तिको संस्कारले उसको संस्कृति प्रतिको निष्ठा र सामाजिक मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धता दुवै प्रतिबिम्बित गर्छ। यद्यपि धर्मअनुसार संस्कार र सांस्कृतिक प्रथाहरूमा भिन्नता देखा पर्न सक्छ, ती सबैको मूल उद्देश्य व्यक्तिगत जीवनलाई मर्यादित, अनुशासित र नैतिक दिशातर्फ उन्मुख गराउनु नै हो। जस्तै, सवारी चालकलाई ट्राफिक संकेतहरूले सुरक्षित मार्गमा चल्न निर्देशन दिने गर्छन्; त्यस्तै, मानिसलाई संस्कार र संस्कृतिले सामाजिक आचरणका सही मार्गहरूतर्फ डोहोर्याउँछन्। ट्राफिक नियम उल्लङ्घन गर्दा दुर्घटना हुने जोखिम जस्तै संस्कार–संस्कृतिको अवहेलनले सामाजिक विचलन, अस्थिरता र अलगाव उत्पन्न गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्ति वा परिवारले एक धार्मिक आस्थाबाट अर्को आस्थामा रुपान्तरण गरेपछि, उनीहरू पहिले अडिएको सामाजिक वा सांस्कृतिक समूहबाट क्रमशः अलगिन सक्छन्, जसले समूहगत पहिचान र सम्बन्धमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
मानिसले संस्कार र संस्कृति आफ्ना अभिभावक, परिवार, समाज, र वरपरका मानिसहरूबाट सिक्दछ। जस जातिमा व्यक्ति जन्मन्छ वा जहाँ घुलमिल हुन्छ, त्यसैअनुसारको संस्कार–संस्कृति अवलम्बन गर्दछ। उदाहरणस्वरूप, केही
जातिहरू जस्तै केहि इच्छोङ्मा, सिङ्लॆगा र याक्खा व्यक्तिहरू लोहोरुङ परिवेशमा जन्मिएका वा हुर्किएका कारण, उनीहरूले लोहोरुङ संस्कार र संस्कृतिललाई अंगिकार गरेको देखिन्छ। त्यस्तै धन्कुटाका गुगु, ङोम्मा, उक्टा र पाङ्टेन लोहोरुङहरूले छिलुङ् संस्कार–संस्कृति अङ्गीकार गरेका छन्। आ–आफ्नो भेषभूषा, नृत्य, गीत, झाँकी, पर्व तथा धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुन पाउँदा सबै जाति समुदाय गर्व गर्छन्। जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारहरूको परिपूर्ण पालनले व्यक्तिलाई गहिरो आत्मिक सन्तोष र मनोवैज्ञानिक स्थिरता प्राप्त हुने मानिन्छ।
अध्याय: ३
को हुन् किरात ?
वैज्ञानिकहरूको अध्ययन र अनुसन्धानअनुसार, मानव जातिको उत्पत्ति अफ्रिकामै भएको भन्ने कुरामा धेरैजसोको सहमति देखिन्छ । इतिहासकारहरूले किरातीहरू उत्तर–पूर्वतिर वसोवास गर्न दक्षिण–पश्चिमबाट सर्दै आएको बताउने गरेका छन् । केही लेखक तथा इतिहासकारहरूले किरातीहरूको आदिमथलो वा उत्पत्ति स्थल एशिया महादेशमै भएको उल्लेख गरेका छन्।
यदि मानव जातिको उत्पत्ति पहिलो पटक अफ्रिकामै भएको हो भने, मिश्रदेश (अहिलेको इजिप्ट), जुन देश पिरामिडका लागि प्रसिद्ध छ, अफ्रिकाको उत्तर–पूर्व भागमा पर्दछ। मिश्रका राजा स्नेफेरूले आजभन्दा करिब चार हजार वर्षअघि पहिलो पिरामिड निर्माण गरेका थिए। त्यसै समयमा, मिश्रको उत्तर पट्टिको समथर भूमिमा अकाद वंश वसोवास गर्दथे भने दक्षिणको समथर क्षेत्रमा "सौमर" नामक जातिहरू बसोबास गर्दथे। ती सौमर वंशलाई मङ्गोल वंश भनेर पनि चिनिन्थ्यो। उनीहरूको गाउँ–सहरमा आ–आफ्नै स्वतन्त्र राजा हुन्थे। ती स्वतन्त्र राजाहरू एक आपसमा झगडा गरिरहन्थे र कहिल्यै मिल्दैनथे। लडाइँमा हार खाने वा लड्न नरुचाउनेहरू ती स्थानहरूबाट विस्थापित भएर कोही पूर्वतिर, कोही पश्चिम तिर सर्न थाले। विस्थापित हुनेहरूमध्ये सौमर/मङ्गोलहरूको एक ठूलो समूह इसापूर्व प्रायः ३००० वर्षअघि पूर्वतिर सरेर चीन राज्य स्थापना गरेको भनाइ छ। त्यसै सौमर/मङ्गोल समूहको एक शाखा काबुल, पञ्जाब हुँदै गङ्गा नदीको समथर भूभागमा आएर बस्न थालेको मानिन्छ। आर्यहरूले यिनै छुट्टिएर आएका सौमर/मङ्गोल वंशहरूलाई पछि "किरात वंश" भनेर सम्बोधन गरेको भनाइ छ, जुन प्रमाण महाभारत ग्रन्थमा पाइन्छ (Sir John Hammerton, Ancient History उद्धृत: इमानसिंह चेम्जोङ, किरात इतिहास, २००३, पृ. १९–२०)। महाभारतको वनपर्व (अध्याय ३) मा अर्जुनले किरातस्वरूप शंकरलाई वाण र मुड्की प्रहार गरेको प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ। यसले द्वापर युगमै किरात वंशको अस्तित्व रहेको पुष्टि गर्दछ ।
चेम्जोङ (२००३, पृ. २) का अनुसार “किरात” शब्द "किरियत", "किरिअत" वा "किरजाथ" को अप्रभंश रूप हो, जसको अर्थ भूमध्य सागर क्षेत्रको मोआबी
भाषामा ‘किल्ला’ वा ‘सहर’ भन्ने हुन्छ। उनीहरूलाई "किरियत–यारीम", "किरजाथ–अरबा", "किरियत–बाल", "किरियत–हज्रो", "किरियत–सन्ना" र "किर्यात–सफेर" आदि भनिन्थ्यो। तिनीहरूले धेरै किल्ला र सहरहरू निर्माण गरेका थिए, र ती नामहरूले पनि सहर वा किल्ला भन्ने अर्थ दिन्छन्। उनीहरूले आफूलाई “किराती” भनेर सम्बोधन गर्न थाले, जुन पछि “केरेटाइट” वा “केराइट” जनजातिमा परिणत भए। वर्तमान इजरायल र प्यालेस्टाइन क्षेत्रमा किराती/केराइटहरूलाई मोशाको नेतृत्वमा हिब्रू भनिने अब्राहमका सन्तानहरूले आक्रमण गरे। ती किरातीहरू पराजित भई आफ्नो ठाउँ छाडी पूर्व र उत्तरतिर फैलिए र फिरन्ते बन्न पुगे।
उनीहरूको एउटा शाखा इसापूर्व २४०० तिर मेसोपोटामिया (अश्शुर) देशमा आएर अशुर/असिरियनहरूसँग मिलेर नयाँ राज्य स्थापना गरे। त्यसपछि “किरात–अश्शुर” जनजातिको रूपमा उनीहरू उत्तरी फारसको मिडिया, निसा हुँदै उत्तर भारत र हिमालय क्षेत्रमा बसाइँ सरेका थिए। तर शिवाकोटीका अनुसार, किरातहरूको उत्पत्ति मध्य एशियाको किर्गिस्तानमा भएको मानिन्छ, र तिनै “किर्गिज” शब्दबाट “किरात” शब्द बनेको हुनसक्ने उल्लेख छ (शिवाकोटी, २०७६, पृ. ५)। यजुर्वेदमा प्रयोग गरिएको “गुहाभ्यः किरातम् सानुभ्यो जम्भकम्, पर्वतेभ्यः किम्पुरुषम्” भन्ने मन्त्रको अर्थ – “किरातहरू गुफामा, जम्भकहरू टाकुरामा, र किम्पुरुषहरू (किन्नरहरू) पहाडका डाँडामा बस्छन्” भन्ने होइन। यो मन्त्रको सही अर्थ नबुझेर गलत रूपमा व्याख्या गरिएको हो। वास्तविकता के हो भने, वेदमन्त्रहरूको सङ्ग्रह हुनु भन्दा पहिले नै किरातहरूको सत्ता विद्यमान थियो। त्यसैले वेदहरूमा पनि किरातहरूको उल्लेख पाइन्छ। किरातहरू मङ्गोलिया बाट आएका हुन् भन्ने इतिहास कल्पित र झूटो ठहरिन्छ (उद्धृत: प्रपन्नाचार्य, २०७५, पृ. ११६) । “नेपालका जनजातिहरू मङ्गोल होइनन्” भन्ने कुरा प्रसिद्ध भाषा वैज्ञानिक तथा आनुवंशिक अनुसन्धाता Prof. George Van Driem ले पनि YouTube अन्तर्वार्तामा उल्लेख गरेका छन्।
ईसाको एघारौँ शताब्दीसम्म काँगडा उपत्यकाको वैजनाथ क्षेत्रलाई ‘किरग्राम’ भनिन्थ्यो भन्ने उल्लेख एक शिलालेखमा देख्न सकिन्छ। यसबाट बाह्रौँ शताब्दीभन्दा पहिल्यै किरात जातिको निवास काँगडा उपत्यकामा थियो भन्ने
कुरा पुष्टि हुन्छ। त्यस क्षेत्रमा उनीहरूको ९९ वटा किल्ला आर्यहरूले लुटेर लिएको प्रसङ्गले पनि सो तथ्यलाई पुष्टि गर्छ।
मुल अर्थमा “किर” शब्दबाट सुँगुर भन्ने अर्थ लाग्छ। किर भन्नाले सुँगुर पाल्ने, त्यसको पछि लाग्ने, सिकार गर्ने अथवा सिकारी पेशाबाट जीविका चलाउने व्यक्तिलाई जनाउँछ। त्यसै आधारमा संस्कृति वाङ्मयमा "किरात" शब्द प्रयोग भएको पाइन्छ। “किरात” शब्द ऋग्वेद ६।४७।२, २१, २२ मा बहशी, सिकारी, जङ्गली, पुड्का, घोडा सवार, अश्वपाल, आदि अर्थमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ। माथिका आरोपित शब्दहरू ऋग्वेद ६।४७।२, २१, २२ मा लेखिएका मन्त्रका आदरमा लेखिएका हुन किनकी किरातहरू आर्यका बिरोधी भएको हुँदा त्यस शब्दमा त्यस्तो अर्थ आरोपित गरिएको हो। ईसापूर्व बाह्रौँ शताब्दीमा आर्य र किरातबीचको संघर्ष लगभग ४० वर्षसम्म चलेको मानिन्छ, जुन अन्ततः आर्यहरूको विजयमा समाप्त भएको हो। वैजनाथको शिलालेखमा उल्लेख गरिएको ‘किरग्राम’ शब्दलाई किरातको संक्षिप्त रूप मानिन्छ (शर्मा, २०७७, पृ. ३१५)।
कसै–कसैले किरातहरूको आदिमथलो एशिया महादेशभित्रै परेको बताउँछन्। लेखक मान्जुल फोम्बो याक्थुम्बाका अनुसार किरात जनगणको उत्पत्ति फाक्ताङलुङ हिमालको काखमा (पाःरुहाःङ् तेम्बे क्षेत्रमा) भएको हो। उनीहरू अफ्रिकाबाट आएका होइनन् भन्ने कुरा मौलिक किरात याक्थुङ मुन्धुम् मा स्पष्ट उल्लेख गरिएको छ (मान्जुल फोम्बो याक्थुम्बा, २०७५, पृ. ४४)। वरिष्ठ याटाङ्पा मांपा (पुजारी) प्रेमबहादुर लोहोरुङ (८६ वर्ष) अनुसार किरातहरू मकालु हिमाल (खेम्पालुङ) क्षेत्र वरिपरि नै उत्पत्ति भएका हुन्। अर्का वरिष्ठ याटाङ्पा, तिल बिक्रम ठॆम्सङ् (८९ वर्ष) का अनुसार मानवको उत्पत्ति सागरमा भएर उत्तर, पूर्व र पश्चिमतिर फैलिएको हो भन्ने विश्वास छ।
ऐतिहासिक मतहरू
चेम्जोङका अनुसार किरातहरू भूमध्य सागर क्षेत्रबाट आएका हुन्। शिवाकोटीले बेबिलोनको उत्तर क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएको बताउँछन्। Sir John Hammerton (उद्धृत: इमानसिंह चेम्जोङ) अनुसार किरातहरूको उत्पत्ति मिश्र (इजिप्ट) देशबाट हुँदै चीन, त्यसपछि गङ्गा नदीको समथर क्षेत्रमा पुगेको थियो। पामिर गौतम (२०८०) का अनुसार अब्राहमिक हिब्रु जनजातिले वर्तमान इजरायल र प्यालेस्टाइनलाई
आफ्नो बासस्थान बनाए। त्यो ठाउँमा पहिल्यैदेखि किराती, केराइट, केरेटाइट समुदायहरू वसोवास गर्थे, तर हिब्रुहरूको आक्रमणपछि पराजित भई उनीहरू मध्यपूर्व एसियाका पहाडी क्षेत्रमा फैलिए। कहिलेकाहीँ किरात शब्दको उत्पत्ति र अर्थमा विभिन्न विद्वान् र इतिहासकारहरूबीच मतभेद देखिन्छ: Sir John Hammerton का अनुसार आर्यहरूले सौमर/मङ्गोल वंशलाई नै किरात वंश भनेर सम्बोधन गरे। चेम्जोङले किरात शब्दको उत्पत्ति किरजाथ–अरबा, किरियत–बाल, किर्यात–सफेर आदि शब्दहरूबाट भएको भन्छन्। शिवाकोटीका अनुसार किरात शब्द किर्गिजबाट आएको हो। शर्माका अनुसार ‘किर’ शब्द नै किरातको जड हो।
निष्कर्ष
ठोस प्रमाण नभए पनि, किरातहरूको उत्पत्ति र विस्तारसम्बन्धी विभिन्न दृष्टिकोणहरू प्रस्तुत गरिएका छन्। यद्यपि, ऐतिहासिक तथ्यहरू अनुसार किरात मूलका मानिसहरू एशिया महादेशको उत्तर–पूर्वी भागबाट हिमालय क्षेत्र हुँदै अफगानिस्तान, मलाया, भारत, नेपाल, बर्मा (म्यानमार), थाईल्यान्ड, भियतनाम, र फिलिपिन्ससम्म फैलिएका थिए। आर्यहरू भन्दा पहिले नै किरातहरू उत्तरी भारतमा बसोबास गर्न थालेका थिए भन्ने कुरामा इतिहासकार इमानसिंह चेम्जोङ (२००३, पृ. ३–४) सहमत छन्। उहाँकै लेखनको आधारमा द्वय प्रेमबहादुर माबोहाङ र भूपेन्द्रनाथ शर्मा ढुंगेलले नेपालका पहाडी र तराई भू–भागमा बसोबास गर्ने मङ्गोल अनुहार भएका जातिहरूलाई एउटै किरात वंशको मालामा गाँसिएको मान्ने गरेका छन्।
स्वयम्भू मनु र माता सतरूपका एक पुत्र मङ्गोल थिए, जो हेमन्तभूमिमा जन्मिए। मङ्गोलका तीन छोराहरू थिए: मुनाइङवा, थबोइङवा र योबोइङवा । जेठो मुनाइङवाका छोरा किरातइङवा थिए, जसले हिन्द महासागरको पश्चिम सीमावर्ती क्षेत्रमा आएर बसोबास गरे । माइला थोबोइङवाका सन्तानहरू हिमालयपारिको किंपु–रुस क्षेत्र (चीन, ल्हासा, उत्तर मङ्गोलिया) सम्म गए र पछि तिनै सन्तानहरूबाट चिना, चाःवा, लोक्पा, तुक्पा र भोटिया जातिहरू विकसित
भए । कान्छो योबोइङवाका सन्तानहरू दक्षिणतर्फ सरेर मङ्गोलिया, बर्मा, जापान, श्याम (थाइल्यान्ड) र कोचिन हुँदै विभिन्न स्थानहरूमा फैलिए। Sir John Hammerton का अनुसार पनि किरातहरूको उत्पत्ति मिश्र (Egypt) बाट पूर्व–उत्तरतिर सर्दै चीन राज्य स्थापनासम्म भएको उल्लेख गरिएको छ ।
किरात वंशको शाखा विभाजन
किरातइङवाका १० छोराहरू थिए। यालाम्बरहाङको पालामा उनीहरूले संयुक्त रूपमा शासन गरे तर कृषियोग्य जमिनको अभावले गर्दा उनीहरू आ–आफ्ना सन्तान लिएर पृथक ठाउँहरूमा गए, जसलाई "कुल फुट" भनिएको छ। त्यस क्रममा: योक्तुम्बा किरातका सन्तानबाट लिम्बु (योक्तुम्बा शाखा), अप्लिवाका सन्तानबाट आठपहरिया, अठप्रे, याक्खाबाका सन्तानबाट याखा, देवान, लुङफेवाका सन्तानबाट लहरुङ, लोहोरुङ, याक्खाबा, याङफेवाका सन्तानबाट याम्फू, याक्खाबा, सुहाचेप्पाका सन्तानबाट सुनुवार, हायु, चेपाङ, गुरुप्पाका सन्तानबाट गुरुङ, मागप्पाका सन्तानबाट मगर, पुन, थोक्लेप्पाका सन्तानबाट थकाली, थोकाल, थाङदावा (कान्छा भाई) का सन्तानबाट थारु, धिमाल, दानुवार, पाहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने किरात जातिहरूले आज पनि तराईका थारु, धिमाल र दानुवार जातिहरूलाई आफ्नो कान्छो भाईका सन्तानहरू भनेर मान्ने परम्परा जीवित छ। (स्रोत: माबोहाङ र ढुंगेल, २०४७, पृ. ७, ८, ४१; उद्धृत प्रेमप्रसाद लिम्बू, २०७४; दुर्गहाङ याखाराई, २०५५; लिंखा वंशावली; लोहोरुङ चित्र, २०८२) माथि उल्लेख भए अनुसारको किरात वंशवलीमा खम्बुहा:ङ्का १६ भाई सन्तानहरू र मेवाहा:ङ् कुन भाईबाट छुट्टिए भन्ने अन्योल रह्यो।
तर, ऋग्वेदको वर्णन भने किरातहरूको आदिम पुर्खा स्वयम्भू मनु भन्ने कुरासँग केही किराती विद्वान् सहमत छैनन्। दुर्गहा:ङ् याक्खाराई (२०५५, पृ. ११) ले स्वयम्भू मनुलाई किरातहरूको आदिपुर्खा मान्ने धारणासँग असहमति जनाएका छन्।
किरात शासनको इतिहास: उत्थान र पतन
यालाम्बरहाःङ्को पालामा ती १० भाइहरू अलग–अलग शाखामा विभाजन (कुल फुट) भई किरातका विभिन्न जातिहरूमा परिणत भए। सोही कालमा, उनले नेपाल खाल्डो (काठमाडौँ उपत्यका)मा बसोबास गर्ने गोपालवंशी राजा
यक्षगुप्तमाथि आक्रमण गरी अधिकार जमाएका थिए। त्यसपछि किराती राजाहरूले १६३० वर्षसम्म, ३२ पुस्ता राजाहरूले नेपाल खाल्डोमा शासन गरे। खाल्डोमा भएका शासन काल भने भिन्न भिन्नै रूपमा पढन पाईन्छ। किराती राजा मिमाङ (पटुक) का पुत्र राजा गस्तीको पालामा सोमवंशी राजा निमेषले नेपाल खाल्डोमा आक्रमण गरेर आर्य शासनको जग बसाए। त्यसपछि किरातीहरू पूर्व मोरङ तर्फ सरे। (स्रोत: चेम्जोङ – किरात इतिहास, २०५९, पृ. ३३–३४; कर्कपेट्रिक उद्धृत शर्मा २०७७, पृ. ३१७)
किरातहरूको उत्पत्ति, विस्तार र शाखा विभाजनबारे विभिन्न दृष्टिकोण पाइन्छ। नेपालमा किरात शासन ऐतिहासिक रूपमा लामो समयसम्म कायम रह्यो, तर आर्य आक्रमणपछि उनीहरू मोरङ क्षेत्रतर्फ विस्थापित हुनुपर्यो। विद्वान, लेखक तथा इतिहासकारहरूले आ–आफ्नै अनुसन्धानमा आधारित कृतिहरूमा विभिन्न कालखण्डमा किरात जातिलाई दिइएका सामूहिक नामहरू अपभ्रंश हुँदै आजको "किरात" शब्द बनेको उल्लेख गरेका छन्। अफ्रिकाको उत्तर–पूर्वमा पर्ने मिश्रदेश तथा भूमध्य सागर वरपरका देशहरूबाट किरातहरू मध्य एशियाको पूर्व–उत्तर क्षेत्रतर्फ क्रमशः बसाइँ सरेको देखिन्छ। किरात शब्दलाई विभिन्न बुद्धिजीवी, लेखक तथा राजनीतिज्ञहरूले आ–आफ्नै तरिकाले व्याख्या गरेका छन्। कसैले किरातलाई सभ्यता भनेका छन् भने कसैले एक महाजाति मानेका छन्। नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ र २०७८ सालमा धर्मसम्बन्धी तथ्याङ्क सङ्कलन गर्दा "किरात धर्म" लाई पनि आधिकारिक रूपमा दर्ता गरिएको छ।
तर, माबोहाङ र ढुंगेल (२०४७) द्वारा मङ्गोल अनुहार भएका जातिहरूलाई एउटै किरात वंशको "मालामा उनेर" प्रस्तुत गरिए तापनि ती सबै जातिहरूले आफूलाई ‘किरात’ भएको सहर्ष स्वीकार गरेका छैनन्। नेपालका धेरैजसो पहाडी भूभागहरू विगतमा ‘किरात देश’ भनेर चिनिन्थ्यो। काठमाडौँ भ्यालीलाई मात्र नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो। तर समसामयिक नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, नेपाल खाल्डो (काठमाडौँ उपत्यका) बाट पराजित किरातहरू: सुनकोसीदेखि लिखू खोलासम्म (वल्लो किरात), लिखू खोलादेखि अरूणसम्म (माझ किरात) र अरूणदेखि मेचीसम्म (पल्लो किरात) मा क्रमशः बसोबास गर्दै आएको देखिन्छ।
शाह वंशको एकीकरणपछि, यी तीन क्षेत्रहरूलाई पञ्चायती कालमा क्रमशः कोशी अञ्चल, सगरमाथा अञ्चल, र बागमती अञ्चलमा विभाजन गरियो। अहिलेको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र अन्तर्गतको पुनःसंरचना अनुसार यी सबै क्षेत्रहरू प्रदेश नम्बर १ (कोशी) मा पर्दछन्। यदि किरातहरूको ऐतिहासिक बसाइँ सराइलाई नियाल्ने हो भने, उनीहरू आर्यहरूसँगको भिडन्तमा विभिन्न समयमा विभिन्न स्थानहरूमा पराजित हुँदै पूर्वतर्फ सर्दै गएका देखिन्छन्।
प्रदेश नं. १ (कोशी) को नामकरणको विषयमा पनि विवाद देखिन्छ। एकातिर पदवी जातिनाम राई जाति र अर्कोतिर लिम्बु समुदायबीच ‘किरात’ कि ‘लिम्बुवान’ नाम राख्ने भन्ने बहस चलिरहेको बेला, अन्ततः “कोशी” नामकरण गरेर गैर–किरातहरूले बाजी मारेको मानिएको छ। यस नामकरणलाई २१औँ शताब्दीमा किरात जातिको अर्को हार मान्नु अस्वाभाविक होइन। ऐतिहासिक रूपमा पनि “कोशीदेखि मेचीसम्मको भूभाग” पल्लो किरात भनी विभिन्न दस्तावेजहरूमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। प्रदेश १ को नामकरण किरात कि लिम्बुवान भन्नेमा केही लिम्बु समुदायका व्यक्तिहरूले "हामी किरात होइनौँ" भन्ने नारा, जुलुस, विज्ञप्तिहरू सार्वजनिक रूपमा निकालेका थिए। तर, यिनै लिम्बुहरूको सामाजिक संस्था “किरात याक्थुङ चुम्लुङ” भनेर नामकरण गरिएको छ, जुन आफैँमा विरोधाभासी देखिन्छ। आजको अवस्थालाई हेर्दा, दुवै पक्षले एक–अर्कालाई अस्वीकार गरेको र 'माछा–माछा भ्यागुतो’ जस्तो स्थिति बनाएको स्पष्ट देखिन्छ।
किरात नामको उत्पत्ति ऐतिहासिक, भाषिक र सांस्कृतिक रूपमा जटिल छ। सबै किरात अनुहार भएका जातिहरूले आफूलाई ‘किरात’ भन्न स्वीकार गरेका छैनन्। वर्तमान नेपालमा किरात समुदायहरूको ऐतिहासिक भूगोल बदलिँदै गएको छ। प्रदेश नं. १ (कोशी) को नामकरणमा देखिएको ‘किरात वा लिम्बुवान’ विवादले किरात पहिचानको विषयमा अझ गहिरो बहसको आवश्यकता औंल्याउँछ।
इतिहाँसकारहरूबाट लेखिएका
इतिहासकारहरूबाट लेखिएका मंगोल अनुहारका किरात वंशवृक्ष
इतिहासकार (माबोहाङ र ढुंगेल, २०४७, ७, ८ र ४१, उद्धृत लोहोरुङ २०८२), सम्पूर्ण मंगोल अनुहारकाहरूलाई किरात भनेर एउटै मालामा उनिएको देखिन्छ तर सम्पूर्णले स्वीकारेको भने पाइँदैन ।
अध्याय: ४
को हुन् लोहोरुङ?
इतिहासकार प्रेमबहादुर माबोहाङ र भूपेन्द्रनाथ शर्मा ढुंगेलका अनुसार मंगोलका नाति तथा मुनाइङवाका छोरा किरातइङवाका दस जना छोराहरू यलम्बर हाःङ्को समयमा एउटै ठाउँमा बसेर राज्य चलाइरहेका थिए। तर कृषियोग्य जमिन कम भएपछि उनीहरूले आफ्ना सन्तानसहित छुट्टाछुट्टै ठाउँमा बसोबास गर्न थाले। यस घटनालाई ‘कुल फुट’ भनिन्छ।
त्यही क्रममा किरातइङवाका दस भाइमध्ये काहिँला छोरा लुङ्फेवाका सन्तानलाई ‘लोहोरुङ’ भनियो। यसै समयदेखि लोहोरुङ जातिको उत्पत्ति भएको मानिन्छ (माथिको तालिका हेर्नुहोस्)।
आध्यात्मिक विश्वास अनुसार भने लोहोरुङहरूको उत्पत्ति नाग कन्या नागेलुङ्मा (गोलो–लाम्चो आकार धारण गरेकी) र खाक्चिरुक्पाको मिलनबाट भएको भन्ने किंवदन्ती पाइन्छ। (अनुच्छेद १ मा किंवदन्ती हेर्नुहोस्।)
आध्यात्मिक धारबाट किरात लोहोरुङ उत्पत्तिको वंशवृक्ष
(Hardman 2000, 113, र शर्मा २०७७, ३२० अनुसार उद्धृत लोहोरुङ २०८२)
लोहोरुङहरूको शारीरिक बनावट अन्य किरात समुहका मानिसहरूजस्तै भए पनि आर्य मूलका मानिसभन्दा केही फरक देखिन्छ। उनीहरूको स्वरूप एशिया महादेशको उत्तर–पूर्वी भूभागमा पर्ने देशहरू (चीन, मङ्गोलिया, कोरिया, जापान, थाइल्यान्ड, भियतनाम, फिलिपिन्स आदि) का जनजातिहरूसँग झल्किन्छ। व्यवहार र आचरणका हिसाबले हेर्दा लोहोरुङहरू सोझा, सिधा, इमान्दार तथा छलकपट गर्न नजान्ने स्वभावका हुन्छन्। यही कारणले गर्दा उनीहरू राजनीतिक क्षेत्रमा पछि परेका देखिन्छन्।
लोहोरुङ जातिको भूमि
इतिहासकारहरूका अनुसार किराती राजा यलम्बरहाःङ्लाई लोहोरुङ समुदायका आदिपुरुषका रूपमा लिइन्छ। उनले नेपाल खाल्डो, जसलाई अहिले काठमाडौं उपत्यका भनिन्छ, मा लामो समय (३२ पुस्तासम्म) शासन गरेका थिए। पछि सोमवंशी राजा निमेषसँगको संघर्षमा पराजित भएपछि उनीहरू पूर्वतर्फ मोरङ क्षेत्रमा सरेको विश्वास गरिन्छ। यद्यपि, त्यसपछि मोरङबाट उनीहरूको बसाइँसराइ कहाँतर्फ भयो भन्ने विषयमा ठोस र स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाणहरू उपलब्ध छैनन्। हालको बसोबासको आधारमा हेर्दा मोरङबाट कान्छा भाइ थाङदावाका सन्तान थारू, धिमाल आदि तराई क्षेत्रमा बसेका देखिन्छन्। गुरुप्पाका सन्तान गुरुङ, मागप्पाका सन्तान मगर, पुन, थोक्लेप्पाका सन्तान थकाली, थोकाल जाति तराईको समथर भूभागबाट नेपाल खाल्डो (काठमाडौँ उपत्यका) लाई बाइपास गर्दै पश्चिमतर्फ गएका देखिन्छन्। सुहाचेप्पाका सन्तान सुनुवार, हायुहरू सुनकोशी नदी पछ्याउँदै सरेका छन्। योक्तुम्बा किरातका सन्तान (लिम्बू) र अप्लिवाका सन्तान आठपहरिया, अठप्रेहरू ताम्बर नदी पछ्याउँदै बसोबास गर्न गएका देखिन्छन्। याक्खाबाका सन्तान याखा, देवान; लुङफेवाका सन्तान लोहोरुङ; याङफेवाका सन्तान याम्फु यिनीहरू सबै अरूण नदी पछ्याउँदै हालको १ नम्बर प्रदेश (कोशि) अन्तर्गत पर्ने सङ्खुवासभा जिल्लाका विभिन्न गाउँ–बस्तीतर्फ गएर बसोबास गरेका देखिन्छन्। याक्खाबाका सन्तान याक्खा, देवान; सभाखोलाको पुर्वपट्टीका क्षेत्रमा वसोवास गरेको देखिन्छ भने याङफेवाका सन्तान याम्फुहरू नुम र हेदडङ्ना को वरिपरि वसोवास गरेको देखिन्छ। लुङफेवाका सन्तान लोहोरुङहरू अरूण भ्यालीको वर्तमान खाँदबारी नगरपालिका, सभापोखरी गाउँपालिका र चिचिला गाउँपालिकाका गैरीपाङ्मा,
डाँडापाङ्मा, लोकेपाङ्मा, तल्लोपाङ्मा, अफरदम, नर्कटे, चन्दनपुर, खोरण्डे, चेवा, हेल्लुवा, हेलुवाबेसी, बगर, मालिङटार, खर्तुवा, कोक्तिमा, माङडिङगाउँ, सिम्ले, बर्देउ, याफुडाँडा, दिदिङ, अहाले, सोभाङमा, डाँडाआङला, डेविटार, थेवे, पावा, चेप्लेवा, खेउरिङ, तामिङ, नाम्लेवेंसी, बाह्रबिसे, माथिल्लो धुपु, तल्लो धुपु, ज्यामिरे, वालाङ्गा, खाँदबारी, माल्ट, पाख्रिबास्, ढुङ्ग्रे आदि। यी भू–भागहरू लोहोरुङहरूले परापूर्वकालदेखि नै आवाद गरेका हुन् भन्ने प्रमाणका रूपमा गाउँ, खोलानाला, देवी–देउराली, बाटोघाटो आदिका नामहरू अझै पनि लोहोरुङ भाषामा जीवित छन्। विशेष गरी खाँदबारी नगरपालिका वडा नं ३ मा भएको "फॆ:क्माको मूर्ति" र त्यहाँ जडान गरिएको शिलालेखले स्पष्ट रूपमा लोहोरुङहरूको प्राचीन भूमि भएको प्रमाण दिन्छ। त्यहा भएका अन्य सम्पदाहरू जस्तै: रेःवाहा:ङ् दरबार, काप्सालुङ् र प्रत्येक गाउँहरूमा भएका प्राकृतिक चा:वाहरूले सिमाङ्कन गर्दछ। उनीहरूले यही भू–भागमा सभ्यता, संस्कार, संस्कृति र इतिहासको निर्माण गरेका छन्। लेखक स्वयंले पनि लोहोरुङ समुदायको शासक (राजा सरह) प्रणालीलाई प्रत्यक्ष रूपमा देखेका छन्। ती क्षेत्रहरूमा लोहोरुङ जातिको एकाधिकार शासन प्रणाली थियो, र अन्य कुनै जातिले शासन गरेको ऐतिहासिक प्रमाण भेटिँदैन। यसरी, प्राचीन कालदेखि निरन्तर बसोबास गर्दै आएका लोहोरुङहरू ती भू–भागका मुलवासी (भूमिपुत्र) हुन् भन्ने कुरा माथिका प्रमाणहरूले स्पष्ट देखाउँछन्।
भूमिको पहिचान र लोहोरुङ जातिको पहुँच
लोहोरुङहरूले परापूर्वकालदेखि नै स्थायी रूपमा बसोबास गर्दै आएका तथा आवाद गरेका भूमि क्षेत्रहरू विभिन्न कालखण्डमा राज्यले पुनःसंरचना गर्दै परिवर्तन गरिरहेको पाइन्छ। पहिलेको समयको प्रसंगमा हेर्दा, हालको सङ्खुवासभाको खाँदबारि नगरपालिका, चिचिला गाउँपालिका र सभापोखरी गाउँपालिकाहरूलाई पहिले सभाउत्तर, ६ नम्बर धनकुटा गौँडा र चैनपुर इलाका नामले चिनिन्थ्यो। धजे डाँडा भन्दा उत्तरलाई धजे उत्तर र हालको सिलिचोङ गाउँपालिकालाई संखुवा उत्तर भनिन्थ्यो। लोहोरुङ समुदायलाई सामान्यतया "६ नम्बरे जिमी" भनेर चिन्थ्यो।
नेपाल एकीकरणपछिको समयमा शाहवंशीय राज्यसत्ताले उक्त भू–भागमा लालमोहरद्वारा अधिकार प्रदान गर्दै, राई पगरीको रूपमा लोहोरुङहरूलाई जमिनको रक्षक अर्थात् जमिनदार बनायो। सारांशमा भन्ने हो भने, लोहोरुङहरू त्यही भूमिका प्राचीन र वैध चौकीदार (रक्षक) थिए। पछि, ती भूमिको मालिक वा संरक्षणकर्ताका रूपमा रहेका जमिनदारहरू क्रमशः जिमी जातिमा परिणत भएका थिए। गैर–लोहोरुङ समुदायका कतिपयले सामान्य बादबिबादमा अपहेलना गर्दै उनीहरूलाई "जिम्दार" भनेर बोलाउने गरेका थिए। "राई पगरी अधिकार" पनि एक प्रकारको वंशानुगत व्यवस्था थियो, जसरी राजपरिवारमा उत्तराधिकार सर्ने चलन हुन्छ, त्यस्तै ढंगले यो अधिकार पनि पुस्तान्तर हुँदै सर्दथ्यो। लालमोहर भनेको राजा वा राजाको आदेशपत्रमा प्रयोग हुने विशेष रातो छाप हो, जसमा राजाको छाप वा मोहरको चिन्ह हुन्थ्यो। यस्तो लालमोहरले राज्यको निर्णयलाई वैधानिक बनाउने काम गर्दथ्यो। आज पनि कुनै ठाउँ वा विषयलाई राज्यले कानुनी रूपमा सिलबन्दी वा प्रमाणित गर्नुपरेमा, रातो रङको छाप लगाउने परम्परा यथावत् रूपमा कायमै छ।
नविन राई (२०७९:७९) को उल्लेख अनुसार, वि.सं. १८३५ मा राजा रणबहादुर शाहले “दश लोहोरंग” भनेर उल्लेख गर्दै लालमोहर जारी गरेका थिए। उक्त लालमोहरमा लोहोरुङहरूलाई मझियाको रूपमा सम्बोधन गरिएको छ। ती दश मझिया हुन्: भालुसीँ मझिया, चेवा मझिया, आंग्ला मझिया, हेलुवा मझिया, धुपु मझिया (अहिलेको माथिल्लो धुपु) मालटा मझिया, लेबराम मझिया, पाङ्था मझिया, हिदाङ् मझिया (अहिलेको तल्लो धुपु) र सोवाजित मझिया (अहिलेको स्वाची)। यी सबै मझिया उपनामहरू भालुसिं बाहेक ती सबै गाउँहरूका नाम हुन् जहाँ लोहोरुङ जातिको बहुलता विद्यमान छ।
नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने लोहोरुङ समुदायको सामाजिक तथा प्रशासनिक संरचनामा “मझिया” प्रणाली एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक अभ्यासका रूपमा विकसित भएको थियो। मझिया प्रणाली स्थानीय तहमा शासन सञ्चालन, सामाजिक समन्वय तथा स्रोत–साधन व्यवस्थापन गर्ने एक परम्परागत संरचना थियो। वि.सं. २०१७ सालपछिको राजनीतिक परिवर्तनसँगै उक्त प्रणालीको अन्त्य भए पनि यसले नेपालको स्थानीय शासन परम्परामा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक योगदान पुर्याएको देखिन्छ।
भालुसीँ मझिया: एक ऐतिहासिक व्यक्तित्व तथा स्थानीय प्रशासनिक संरचना
भालुसीँ मझिया नामले परिचित व्यक्तित्व एक ऐतिहासिक स्थानीय नेतृत्वका रूपमा स्थापित रहेको पाइन्छ। उनी गैरिपाङ्मा क्षेत्रका लोहोरुङ समुदायअन्तर्गत पर्ने वाचिक्लाम्सङ् पाःछा (थर) का सदस्य थिए। “मझिया” पद परम्परागत स्थानीय शासन व्यवस्थामा एक महत्वपूर्ण प्रशासनिक तथा सामाजिक संस्थाका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ, जसले स्थानीय तहमा नेतृत्व प्रदान गर्ने कार्यसमेत निर्वाह गर्दथ्यो।
परम्परागत मझिया प्रणालीअन्तर्गत स्थानीय शासन सञ्चालन, स्रोत–साधनको व्यवस्थापन तथा समुदाय बीच समन्वय कायम गर्ने कार्यहरू प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुने गरेको पाइन्छ। यस प्रणालीले स्थानीय स्तरमा सामाजिक सन्तुलन कायम राख्न तथा विवाद व्यवस्थापनमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको देखिन्छ।
वि.सं. २०१७ सालमा राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाह देवद्वारा परम्परागत मझिया शासन प्रणालीको औपचारिक अन्त्य गरिएसँगै, “राई पगरी” धारण गर्ने अन्तिम व्यक्तिका रूपमा गंगाप्रसाद राई थिए। यस घटनाले परम्परागत स्थानीय स्वशासन प्रणालीबाट केन्द्रीकृत राज्य संरचनातर्फको संक्रमण प्रक्रियालाई स्पष्ट रूपमा संकेत गर्दछ।
भालुसीँ मझियाको प्रशासनिक अधिकार क्षेत्र अन्तर्गत गैरीपाङ्मा, डाँडापाङ्मा, लोकेपाङ्मा, तल्लोपाङ्मा, अफरदम, नर्कटे, मरुवा, गुवाबारी, खाँदबारी, ढुङ्गेधारा, टुम्लिङटार, सेकाह, चिप्लेगाउँ, भोटेबास तथा निभारे लगायतका बस्तीहरू समावेश रहेका थिए। यसबाट तत्कालीन स्थानीय प्रशासनिक संरचना, क्षेत्रीय संगठन तथा भू–व्यवस्थापन प्रणालीको स्वरूपबारे महत्वपूर्ण संकेत प्राप्त हुन्छ।
चेवा मझिया: एक ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय तथा सामाजिक रूपान्तरण
चेवा मझिया एक ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय इकाइका रूपमा परिचित रहेको पाइन्छ। यस क्षेत्रमा प्रारम्भिक रूपमा लोहोरुङ समुदायअन्तर्गत पर्ने छुकुवा पाःछा (थर) का समूहहरूको बसोबास रहेको उल्लेख पाइन्छ। हाल उक्त छुकुवा समुदाय खोरन्डे क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएका छन्। छुकुवा समुदायको स्थानान्तरणपछि चेवा क्षेत्रमा गैर–लोहोरुङ समुदायहरूको बाक्लो बसोबास विकास भएको देखिन्छ। तल बिर बहादुर घिमिरे ज्युको भिडिओ अन्तर्वार्तालाई हेर्द भालुसिं मझियाका राई पगरीले नै भोजपुरबाट आएका घिमिरे परिवारलाई चेवा मझियाको भू–क्षेत्रमा बसोवास गराएका भन्ने बुझाउँछ। परम्परागत मझिया शासन प्रणालीको अन्त्य गरिएसँगै, “राई पगरी” धारण गर्ने अन्तिम व्यक्तिका रूपमा ध्यान बहादुर छुकुवाको नाम उल्लेख गरिएको पाइन्छ। उक्त विवरण स्थानीय मौखिक स्रोत, विशेषतः नवीन छुकुवाको स्मरणमा आधारित रहेको छ।
चेवा मझियाको प्रशासनिक अधिकार क्षेत्रअन्तर्गत माथिल्लो चेवा, तल्लो चेवा, बेतेनी, चेवाबेँसी लगायत तिनका आसपास रहेका अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश रहेका थिए। यसबाट चेवा मझियाको प्रशासनिक पहुँच, क्षेत्रीय संरचना तथा स्थानीय स्तरमा विकसित भू–व्यवस्थापन प्रणालीको स्पष्ट चित्रण प्राप्त हुन्छ।
आङ्ला मझिया: एक ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय तथा प्रशासनिक संरचना
आङ्ला मझिया एक ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय इकाइका रूपमा परिचित रहेको पाइन्छ। यस क्षेत्रभित्र लोहोरुङ समुदायअन्तर्गत पर्ने आङ्लालाम्सङ्, केट्रा, खाइसङ्, डेरेन्लाम्सङ्, तथा टेम्रा पाःछा (थर) का समूहहरूको बसोबास रहेको छ। साथै, गैर–लोहोरुङ समुदायहरूको समेत सहअस्तित्व रहेको देखिन्छ, जसले यस क्षेत्रको सामाजिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई प्रतिविम्बित गर्दछ।
प्रशासनिक दृष्टिकोणले हेर्दा, आङ्ला मझिया परम्परागत “मझिया” प्रणालीअन्तर्गत सञ्चालित रहेको थियो। उक्त प्रणालीले स्थानीय तहमा शासन
सञ्चालन, स्रोत–साधन व्यवस्थापन तथा सामाजिक समन्वयमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको देखिन्थ्यो।
आङ्ला मझियाको प्रशासनिक अधिकार क्षेत्रअन्तर्गत डाँडा आङ्ला, गैरी आङ्ला, सिम्ले, कोक्तिमा, बर्देउ, याफू डाँडा, युम्चङ्, लाब्से, सोभाङ्मा, दिदिङ्, अहाले लगायत अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश रहेका थिए। यसबाट आङ्ला मझियाको प्रशासनिक पहुँच, क्षेत्रीय संरचना तथा स्थानीय स्तरमा विकसित भू–व्यवस्थापन प्रणालीको स्पष्ट चित्रण प्राप्त हुन्थ्यो।
हेलुवा मझिया: एक ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय तथा सामाजिक रूपान्तरण
हेलुवा मझिया एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय इकाइका रूपमा परिचित रहेको पाइन्छ। यस क्षेत्रमा प्रारम्भिक रूपमा लोहोरुङ समुदायअन्तर्गत पर्ने हेलुवाली, खर्डुवाली, हा:ङ्खिम् तथा ठॆम्सङ् पाःछा (थर) का समूहहरूको बसोबास रहेको उल्लेख पाइन्छ। यसले उक्त क्षेत्रको प्रारम्भिक जातीय तथा सांस्कृतिक संरचनालाई संकेत गर्दछ।
वर्तमान अवस्थामा भने उक्त क्षेत्रमा गैर–लोहोरुङ समुदायहरूको उल्लेखनीय रूपमा बाक्लो बसोबास विकसित भएको देखिन्छ, जसले समयक्रमसँगै स्थानीय जनसांख्यिक संरचनामा आएको परिवर्तन तथा सामाजिक रूपान्तरणलाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दछ।
हेलुवा मझियाको प्रशासनिक अधिकार क्षेत्रअन्तर्गत हेलुवा, खर्तुवा, मालिङ्टार, चन्दनपुर, हेलुवाबेँसी लगायत तिनका आसपास रहेका अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश रहेका थिए। यसबाट हेलुवा मझियाको प्रशासनिक पहुँच, क्षेत्रीय संरचना तथा स्थानीय स्तरमा विकसित भू–व्यवस्थापन प्रणालीको स्पष्ट चित्रण प्राप्त हुन्छ।
धुपु मझिया: एक ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय तथा प्रशासनिक संरचना
धुपु मझिया एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय इकाइका रूपमा परिचित रहेको पाइन्छ। यस क्षेत्रभित्र लोहोरुङ समुदायअन्तर्गत पर्ने याङ्खुरुङ्, युम्पाङ्, डेखिम् तथा टिङ्कुवा पाःछा (थर) का समुदायहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको थियो। साथै, विभिन्न गैर–लोहोरुङ समुदायहरूको समेत बसोबास रहेको देखिन्छ, जसले यस क्षेत्रको सामाजिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई प्रतिविम्बित गर्दछ।
प्रशासनिक दृष्टिकोणले हेर्दा, धुपु मझिया परम्परागत “मझिया” प्रणालीअन्तर्गत सञ्चालित रहेको थियो। उक्त प्रणालीले स्थानीय तहमा शासन सञ्चालन, स्रोत–साधन व्यवस्थापन तथा सामाजिक समन्वयमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको देखिन्थ्यो।
धुपु मझियाको प्रशासनिक अधिकार क्षेत्रअन्तर्गत धुपु सुनखानी, हुत्तिखिम् (हिच्चिखिम्), गोठगाउँ, वालाङ्गा, बितलब, बर्षै, पोखरीगाउँ, कागते, मच्छे, धाँड्गाउँ, ढुङ्ग्रे, ज्यामिरे, चिचिला, हुरुरु, कब्दने लगायत अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश रहेका थिए। यसबाट धुपु मझियाको प्रशासनिक पहुँच, क्षेत्रीय संरचना तथा स्थानीय स्तरमा विकसित भू–व्यवस्थापन प्रणालीको स्पष्ट चित्रण प्राप्त हुन्थ्यो। हाल धुपु मझिया सभापोखरी गाउँपालिका र चिचिला गाउँपालिका दुइ स्थानिय तहमा बिभाजि भएको पाइन्छ।
वि.सं. २०१७ सालमा राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाह देवद्वारा परम्परागत मझिया शासन प्रणालीको अन्त्य गरिएसँगै, “राई पगरी” धारण गर्ने अन्तिम व्यक्ति जुद्ध बहादुर राई रहेका थिए भन्ने उल्लेख पाइन्छ।
मालटा मझिया: एक ऐतिहासिक–प्रशासनिक संरचना
मालटा मझिया एक ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय इकाइका रूपमा परिचित थियो। यस क्षेत्रमा लोहोरुङ खिम्पु, टेङ्सा, याङ्खेला तथा टिङ्खुवा पाःछा (थर) अन्तर्गतका समुदायहरूका साथै गैर–लोहोरुङ समुदायहरूको समेत बसोबास रहेको थियो। यस क्षेत्रको प्रशासनिक संरचना परम्परागत “मझिया” प्रणालीअन्तर्गत सञ्चालित
थियो, जसले स्थानीय शासन व्यवस्थामा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको देखिन्थ्यो।
मालटा मझियाको अधिकार क्षेत्र अन्तर्गत मालटा, मालटा बेंसी, लेलुवा तथा अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश थिए। यसले मालटा मझियाको प्रशासनिक पहुँच तथा स्थानीय स्तरमा रहेको भू–क्षेत्रीय संरचनालाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दथ्यो। मालटा मझियाको अन्तिम प्रशासनिक राई पगरी पद कर्णध्वोज राईद्वारा वहन गरिएको थियो।
लेबराम मझिया: एक ऐतिहासिक–प्रशासनिक संरचना
लेबराम मझियाको भू–क्षेत्रको अध्ययन गर्दा यस क्षेत्र लामो समयसम्म न्यून मानव बसोवास भएको मझिया भू–भागको रूपमा चिनिन्छ। यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबारे नयाँ पुस्ता पूर्णतः जानकार नहुन सक्ने सम्भावना देखिन्छ। स्थानीय मौखिक परम्परा अनुसार, कुनै समयमा यस क्षेत्रमा ‘सुकेनास’ (क्षयरोग/Tuberculosis) को महामारी फैलिएर मानव बस्ती प्रायः उजाड भएको थियो भन्ने उल्लेख पाइन्छ। उक्त रोगको भयका कारण सो क्षेत्रमा जानु हुँदैन, अन्यथा सुकेनास लाग्ने र मृत्यु हुने विश्वास व्यापक रूपमा रहेको बताइन्छ।
यसै सन्दर्भमा, खोल्माटार क्षेत्रबाट डेखिम् पःछा/थर भएका लोहोरुङ परिवारहरू लोकेपांमा र गैरीपांमा बसाइँ सरेको इतिहास उल्लेखनीय छ। उनीहरूलाई आज पनि ‘खोल्माटारे डेखिम्’ को रूपमा चिनिने प्रचलन विद्यमान रहेको पाइन्छ। ऐतिहासिक दृष्टिले हेर्दा, क्षयरोगको प्रभावकारी औषधि विकसित देशहरूमा समेत धेरै पछिसम्म उपलब्ध थिएन। यसका उदाहरणस्वरूप ब्रिटिस साम्राज्यकालीन व्यवस्था उल्लेख गर्न सकिन्छ, जहाँ गोर्खा पल्टनमा भर्ती भएका गोर्खा सैनिकहरूलाई क्षयरोग लागेको अवस्थामा मेडिकल बोर्डमार्फत पेन्सनमा पठाउने प्रचलन करिब चार–पाँच दशकअघिसम्म कायम रहेको थियो।
हालको अवलोकनअनुसार लेबराम् मझिया भू–क्षेत्रमा लोहोरुङ जातिको बसोवास नगण्य अवस्थासम्म सीमित देखिन्छ। त्यस्तै, गैर–लोहोरुङ समुदायहरूको उपस्थिति पनि अत्यन्त न्यून रहेको पाइन्छ।
प्रशासनिक तथा परम्परागत अधिकार क्षेत्रको दृष्टिले, लेबराम् मझियाको अधीनमा हालका माथिल्लो लेबराम्, तल्लो लेबराम्, खोल्माटार तथा अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश रहेका थिए।
पाङ्थाक मझिया: एक ऐतिहासिक–प्रशासनिक संरचना
पाङ्थाक मझियाको भू–क्षेत्रको अध्ययन गर्दा बर्तमानमा यस क्षेत्रमा लोहोरुङ समुदयको न्यून उपस्थिति देखिन्छ। यध्यपी कहि-कतै लोहोरुङहरूको भू-स्वामित्व अझै पनि कायम रहेको पाइन्छ। तल बिर बहादुर घिमिरे ज्युको भिडिओ अन्तर्वार्तालाई हेर्द भालुसिं मझियाका राई पगरीलेनै भोजपुरबाट आएका घिमिरे परिवारलाई पाङ्थाक मझियाको भू–क्षेत्रमा पनि बसोवास गराएका भन्ने बुझाउँछ।
प्रशासनिक तथा परम्परागत अधिकार क्षेत्रको दृष्टिले, पाङ्थाक मझियाको अधीनमा पाङ्थाक, बराजुथान, जोगिडाँडा तथा अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश रहेका थिए।
हिदाङ मझिया: एक ऐतिहासिक–प्रशासनिक संरचना
हिदाङ मझिया वर्तमान तल्लो धुपु क्षेत्रलाई जनाउन प्रयोग हुने एक परम्परागत भू–क्षेत्रीय तथा प्रशासनिक संज्ञा हो, जसबारे समकालीन पुस्तामा जानकारी सीमित देखिन्छ। यस संज्ञाले अतीतमा उक्त क्षेत्रको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा प्रशासनिक संरचनासँग सम्बन्धित विशिष्ट पहिचानलाई संकेत गर्दछ।
डम्मर लोहोरुङका अभिमतअनुसार, “हिदाङ” र “हिदाङना” बीच अर्थगत भ्रम उत्पन्न पनि हुने सम्भावना रहन्छ। “हिदाङ” ले वर्तमान तल्लो धुपु क्षेत्रलाई जनाउँछ भने “हिदाङना” ले नुमदेखि अरुणपारीपट्टि अवस्थित समथर भू–भागलाई जनाउँछ, जहाँ मुख्यतः याम्फु जातिहरूको बसोवास रहेको छ।
उहाँका पिता त्यस समय धुपु मझियाको राई पगरी पदमा आसीन हुनुका कारण आधिकारिक लिखतहरूमा उक्त क्षेत्रलाई (अहिलेको तल्लो धुपु)लाई “हिदाङ” भनी उल्लेख गरिन्थ्यो। कालान्तरमा मात्र यस क्षेत्रलाई “तल्लो धुपु” भन्ने नामले अभिहित गरियो। यस सन्दर्भमा, सरकारी अभिलेखहरू (विशेषतः लालमोहर) मा समेत “हिदाङ मझिया” भन्ने संज्ञाको प्रयोग भएको पाइन्छ, जसले यसको ऐतिहासिक प्रामाणिकतालाई पुष्टि गर्दछ।
“यस सन्दर्भमा थप उल्लेख गर्न चाहन्छु कि मेरो समकालीन पुस्ताले यस शब्दको अर्थ बुझे पनि वर्तमान पुस्ताले ‘हिदाङ्’ शब्द बुझ्न सक्दैनन्। लोहोरुङ भाषामा ‘हिदाङ्’ भन्नाले दिसा गर्दागर्दै आधा काटिएको वा रोकिएको अवस्थालाई जनाउँछ। यस कारण, वर्तमान पुस्ताले यस शब्दलाई हामीप्रति हेपेर प्रयोग गरिएको रूपमा अर्थ लगाउने गरेका छन्।”
यसरी, “हिदाङ मझिया” केवल भौगोलिक संकेत मात्र नभई, अतीतको प्रशासनिक व्यवस्था तथा सामाजिक संरचनालाई अभिव्यक्त गर्ने एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक अवधारणा भएको निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ। यस क्षेत्रमा लोहोरुङ समुदायअन्तर्गत पर्ने याङ्खुरुङ्, केट्रा तथा डेखिम् पाःछा (थर) का समुदायहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको छ। साथै, विभिन्न गैर–लोहोरुङ समुदायहरूको समेत बसोबास रहेको पाइन्छ।
प्रशासनिक संरचनाका दृष्टिले, हिदाङ् मझिया परम्परागत “मझिया” प्रणालीअन्तर्गत सञ्चालित रहेको थियो। उक्त प्रणालीले स्थानीय तहमा शासन सञ्चालन, स्रोत व्यवस्थापन तथा सामाजिक समन्वयमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको थियो भन्ने निष्कर्ष विभिन्न स्थानीय सन्दर्भहरूबाट प्राप्त हुन्छ।
हिदाङ् मझियाको अधिकार क्षेत्रअन्तर्गत हालको तल्लो धुपु, डोके, पुलामि गाउँ, गान्द्रमा गाउँ, तामाङ गाउँ, पन्त गाउँ तथा अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश रहेका थिए। यसबाट हिदाङ् मझियाको प्रशासनिक पहुँच, क्षेत्रीय संरचना तथा स्थानीय स्तरमा विकसित भू–व्यवस्थापन प्रणालीको स्पष्ट चित्रण प्राप्त हुन्थ्यो।
सोवाजित (स्वाचि) मझिया: एक ऐतिहासिक–प्रशासनिक संरचना
सोवाजित (स्वाचि) मझिया पूर्वी नेपालको एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक भू–क्षेत्रीय इकाइका रूपमा परिचित रहेको थियो। हाल यो क्षेत्र सभापोखरी गाउँपालिकामा पर्दछ। उपलब्ध ऐतिहासिक सन्दर्भहरूका आधारमा वि.सं. १८३१ बैशाख १५ गते यस क्षेत्रमा किरात सेना र गोर्खा सेनाबीच एक महत्वपूर्ण युद्ध भएको उल्लेख गरिएको छ। उक्त युद्ध सभावा, लाङ्खुवा तथा भोटी खोलाको संगमस्थलमा अवस्थित बाह्रबिसे बजार क्षेत्रमा सम्पन्न भएको थियो (स्रोतः लोहोरुङ पाठ सङ्कलन, २०७६)।
यस भू–क्षेत्रमा लोहोरुङ समुदायअन्तर्गत पर्ने माङ्सीखिम्, खाइसङ्, डॆक्सॆङ् तथा हिङ्बारा पाःछा (थर) का समूहहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको पाइन्छ। यसका अतिरिक्त, विभिन्न गैर–लोहोरुङ समुदायहरूको समेत सहअस्तित्व देखिन्छ, जसले यस क्षेत्रको सामाजिक–सांस्कृतिक विविधतालाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दछ।
प्रशासनिक दृष्टिकोणले हेर्दा, सोवाजित (स्वाचि) मझिया परम्परागत “मझिया” प्रणालीअन्तर्गत सञ्चालित रहेको थियो । उक्त प्रणालीले स्थानीय शासन व्यवस्थापन, स्रोत साधनको परिचालन तथा सामाजिक समन्वयमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको थियो भन्ने तथ्य विभिन्न मौखिक तथा लिखित स्रोतहरूबाट पुष्टि हुन्छ।
सोवाजित (स्वाचि) मझियाको प्रशासनिक अधिकार क्षेत्रअन्तर्गत स्वाचि, तामिङ, खेउरिङ्, पावा, चेप्लेवा, बाह्रबिसे, नाम्ले बेँसी लगायत अन्य साना–साना बस्तीहरू समावेश रहेका थिए। यसबाट यस मझियाको प्रशासनिक पहुँच, संरचनात्मक सुदृढता तथा स्थानीय तहमा रहेको भू–क्षेत्रीय व्यवस्थापनको स्पष्ट संकेत प्राप्त हुन्थयो।
लालमोहर र राई पगरीको अधिकार
यो लालमोहरको सक्कल वा नक्कल राष्ट्रिय अभिलेखालयको कौसीतोषाखानाबाट प्राप्त लालमोहरहरूको सूचीमा समावेश गरिएको अवस्था छैन।
फोटो: नविन कुमार वाचिक्लाम्सङ्
अनुवाद
फोटो: नविन कुमार वाचिक्लाम्सङ्
राई पगरी अन्तर्गत रहेका भू–भागहरूमा बसोबास गर्नेहरूलाई रैती भनिन्थ्यो। राई पगरीहरूसँग निम्न अधिकारहरू हुन्थे: मालपोत र तिरो उठाएर राज्यलाई बुझाउने, वन–जङ्गल संरक्षण गर्ने, विकास–निर्माण कार्य गर्ने, स्थानीय मुद्दा–मामिलाको फैसला वा ठेङ्ग्रो-मुङ्ग्गोको अधिकार, शान्ति–सुरक्षा कायम राख्ने, बसाइँ सराइ र रैतीलाई बसोबासको ब्यवस्था गराउने अधिकार थियो। यसै सन्दर्भमा डम्मर लोहोरुङ राईको छोटो अन्तर्वार्ता तल राखिएको छ। मंगलादेवी प्राथमिक विद्यालयका पूर्व प्रधानाध्यापक वीर बहादुर घिमिरेका अनुसार, उनका पूर्वज (जुजुबाजे)ले लोहोरुङ राईहरूसँग बस्ने ठाउँ मागेका थिए। लोहोरुङ राई पगरीले सोधे: “कति जग्गा चाहिन्छ?” त्यसपछि जुजुबाजे वाराग्मे (झरिथुम्क) डाँडाको अग्लो चिलाउने रुखको टुप्पामा चढेर पूर्वमा पाङ्ठा र पश्चिममा चेवाको मुनि बेतनी देखाउँदै भने: “यति क्षेत्रले मेरो सात पुस्तालाई पुग्छ, तेत्तिनै दिनु।” वर्तमानमा, घिमिरे परिवारहरू त्यही क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेका छन् (मुनिको लिंकमा भिडिओ हेर्नु)। किपट व्यवस्थाअन्तर्गत राई पगरी (किपटिया) हरूसँग आफ्नो किपट क्षेत्रभित्र रैती बसाल्ने अधिकार थियो । कुनै परिवार निसन्तान भई वा बसाइँ सरेर गएका खण्डमा, उनीहरूको जमिन राई पगरीको स्वामित्वमा जान्थ्यो। स्पेस ४ के टेलिभिजनको कार्यक्रम "नेपाल: अनुपम सांस्कृतिक विविधतायुक्त समाज हो" मा इतिहासविद् डा. जगमान गुरुङ र डा. सुरेन्द्र केसी बीच भएको संवाद अनुसार: “पश्चिममा कोटमा मौला गाड्थ्यो भने, पूर्वमा राई–लिम्बूको आँगनमा मौला गाड्थ्यो। किपटका धनी राई–लिम्बू थिए। क्षेत्री, बाहुन, गुरुङहरू जिमी (किपट मालिक) हुन पाउँदैनथे।” दसैँको बेला, रैतीहरूले राई पगरीको घरमा फूलपातीको दिन “तछारो” अर्थात् सरसफाइ गर्नुपर्थ्यो। टिकाको दिन भने सिसार (कोसेली) लिएर टीका थाप्न जानुपर्थ्यो, जसमा: खसी–बोकाका फिला, घिउ, दही, केरा, कुराउनी, चिउरा र किराती रैतीहरूबाट रक्सी पनि लाने गर्दथ्यो। प्रत्येक घरबाट ५ जना खेताला वा एक हल गोरु लिएर खेती जोत्न (बेटी दिन) जानुपर्ने चलन थियो। मुद्दा–मामिलामा उजुरी पर्दा राईको घरमा कचहरी बस्ने गर्दथ्यो। पञ्च मिलेर वा राई पगरिले मुद्दा–मामिलाको निर्णय गर्दथे। गंगप्रसाद राई, जो लोहोरुङ थिए, त्यस क्षेत्रको ५२ थरिका पगरी प्रमुख थिए। कुनै उपाध्याय बाहुनलाई हाडनाता सम्बन्धी मुद्दा लागेमा, गंगप्रसाद राईले:
गोबरले लिपिएको आँगनमा राख्थे, सुनपानी छर्केर जातमा उकाल्ने कार्य गर्दथे। यस सन्दर्भमा डा. गुरुङ भन्छन्: “जात भनेको पहिचान हो, ठूलो–सानो हुँदैन। हिन्दू धर्म मान्ने बाहुनहरू जाँड, सुँगुरको वा भैंसीको मासु खानेले जात उकालिदिन्थे भने त्यो कस्तो परम्परा होला?”। लेखकले सुने देखे अनुसर उनी मात्र होइनन्, उनका बुबा केसरसिंङ् र बाजे जुजुहरू पनि पगरी प्रमुख नै थिए।
त्यसै सनदर्भमा टंक खार्डुवालाम्सङ्का अनुसार: “शाहवंश (आर्यहरू) ले त्यही दिनदेखि किरातिमाथि अर्को विजय प्राप्त गरे। किरातीहरूले आफ्नै इच्छाले भोगचलन गर्दै आएका जमिनहरूको लिखित लालमोहर दिएर तिरो एकमुष्ट उठाउन लगाइयो र केन्द्रिकृत बनाइयो। यो हार बन्दुकको गोलिले नभएर कलमको टुप्पाले भएको थियो, तर उनीहरूलाई थाहै भएन।”
वि.सं. २०१७ साल पुस १ गते तत्कालीन राजा महेन्द्रले पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विशेस्वर प्रसाद कोइरालालाई अपदस्थ गरी निर्दलीय पञ्चायती शासनको आराम्भ गरे। त्यसपछि क्रमशः राई पगरी, सुब्बा, मझिया लगायतका परम्परागत जिम्मावालहरूको अधिकार खोसिए। राजदरबारबाट लालमोहर (राजकीय मान्यता दिने आदेशपत्र) बुझाउनुपर्ने आदेश जारी गरियो।
वि.सं. २०२१ सालमा भूमिसुधार ऐन लागू गरी किरातहरूको परम्परागत किपट प्रणालीलाई खारेज गरियो। त्यस अन्तर्गत: जमिनलाई रैकर (निजी स्वामित्व) मा रूपान्तरण गरियो। जिम्मावालहरूको अधिकार अन्त्य गरियो। वन कार्यालय स्थापना गरी वन–जंगल, खोला–नाला, पाखा–पखेरीजस्ता सार्वजनिक सम्पत्ति राज्यको स्वामित्वमा ल्याइयो। राई, सुब्बा, मझिया पदवीलाई ठुलो हो भन्दै
रैतीहरूले “राई, सुब्बा, मझिया” भन्ने शब्दहरूलाई जातिका रूपमा प्रयोग गर्न थाले। वास्तवमा “राई” सुब्बा, मझिया शब्द शाह वंशीय शासकहरूले परम्परागत किपट व्यवस्थाअन्तर्गत भूमिसंरक्षण र कर संकलन गर्ने जिम्मेवारी दिँदा प्रदान गरिएको पदवी थियो। समयक्रममा यही पदवी नै जातिको नाम मा परिणत भयो। तर "राई" शब्दसँग न त कुनै विशिष्ट भूमि, न आफ्नै भाषा, न त धर्म र संस्कार–संस्कृति नै छ। उदाहरणका लागि: कोही व्यक्तिले किरात समुदायको कुनै भाषा बोल्न जान्दैन भने आफू “राई भाषा” बोल्छु भन्ने गर्दछ। जनगणनामा गणकहरूले यस्तो व्यक्तिको मातृभाषा “राई भाषा” भनेर लेख्छन्, जबकि “राई भाषा” भन्ने कुनै विशिष्ट भाषा छैन, न त हुन सक्छ।
राजनीतिक रुपमा सशक्त बन्ने प्रयासमा कतिपय समूहहरूले पदवीलाई जातिमा रूपान्तरण गरेर आफूलाई अगाडि ल्याउने प्रयास गरेका छन्। यसले गर्दा भाषा, भूगोल, परम्परा, संस्कार भएको लोहोरुङ जस्ता किरातका वास्तविक जातिहरू ओझेलमा पर्ने स्थिति आएको छ। यस्ता जातिहरूको आफ्नो भाषा छ, संस्कार छ, तर जनगणनामा “राई” भित्र गाभिएका छन्।
उपयुक्त उदाहरणका रूपमा राष्ट्रिय जनगणना वि.सं. २०६८ र २०७८ का जातिगत तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्न सकिन्छ – जसले स्पष्ट देखाउँछ कि कसरी पदवी आधारित पहिचानले साँस्कृतिक पहिचान ओझेलमा पारेको छ।
| जाति समुह | जनसङ्ख्य | भाषा बोल्ने सङ्ख्य | ||
|---|---|---|---|---|
| २०६८ | २०७८ | २०६८ | २०७८ | |
| वाम्बुले | ० | ० | १३,४७० | १५,२५८ |
| कोयु | ० | ० | १०,२७१ | ४,१५२ |
| दुमि | ० | ० | ७,६३८ | ८,६३८ |
| पुमा | ० | ० | ६,६८६ | ६,७६३ |
| दुङ्माली | ० | ० | ६,२७० | ५,४०३ |
| छिलिङ् | ० | ० | २,०७६ | २,०११ |
| जेरो/जेरुङ् | ० | ० | १,७६३ | २,८१७ |
| तिलुङ् | ० | ० | १,४२४ | १,९७९ |
यो उदाहरण प्रस्तुत गर्ने उद्देश्य लोहोरुङ जातिको जनसंख्या २,५९८ मात्र नभई, “राई” पदवी जातिमा पनि लोहोरुङहरूको विलयन भएको तथ्य देखाउनु हो।
वि.सं. २०१७ सालमा निर्दलीय पञ्चायती शासनको आराम्भपछि देशको नयाँ संरचना अनुसार लोहोरुङहरूको थातथलो कोशी अञ्चल, सङ्खुवासभा जिल्ला, विभिन्न पञ्चायतका रूपमा नामकरण गरियो। पञ्चायती शासनकालभरि ती क्षेत्रका राई पगरी जिम्मावालहरू नै प्राय: प्रधानपञ्चमा चुनिन्थे। वि.सं. २०६२/६३ को जनआन्दोलनको परिणामस्वरूप संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरियो। पुनःसंरचनासँगै अबका लोहोरुङ बस्तीहरू: कोशी प्रदेश, सङ्खुवासभा जिल्ला, खाँदबारी नगरपालिका, चिचिला गाउँपालिका, र सभापोखरी गाउँपालिका अन्तर्गत विभाजित गरिएका छन्। यी पालिकाभित्र पनि वडास्तरमा विभाजन गरिएको छ। पहिले राई पगरीले उठाउने कर वडाकार्यालयहरूले उठाउँछन्। वन–जंगल, खोला–नाला, भिर–पहराहरूको स्वामित्व समेत खोसिएको छ। लोहोरुङ समुदायको जनसांख्यिक बहुलता रहेका यी गाउँ–वस्तीहरूलाई नेपाल सरकारले स्थानीय तह पुनर्संरचना प्रक्रियाअन्तर्गत योजनाबद्ध रूपमा माथिका तीन स्थानीय तहमा विभाजन गरेको देखिन्छ। यस प्रकारको प्रशासनिक पुनर्संरचनाले लोहोरुङ समुदायलाई आफ्नै परम्परागत भू–क्षेत्रभित्र अल्पसंख्यक अवस्थामा रूपान्तरण गरेको तथ्य उजागर हुन्छ, जसले स्थानीय सत्ता, प्रतिनिधित्व तथा सांस्कृतिक निरन्तरतामा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ।
यसरी विभिन्न कालखण्डमा लोहोरुङहरूको एकाधिकार भएको क्षेत्रलाई राज्यले नयाँ नयाँ संरचनामा ढाल्दै ल्याएको पाइन्छ। यसक्रममा “लोहोरुङ” शब्दलाई विभिन्न लेख, इतिहास र कृतिहरूमा फरक–फरक रूपमा लेखिएको देखिन्छ, जस्तै: नेपालीमा: लोहरंग्, लहरूङ, लोरुङ, लोहोरुङ, लोहोरोङ अंग्रेजीमा: Lohorung, Laharung, Lorung इत्यादि। वि.सं. २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनामा पनि तथ्याङ्क विभागले लापरबाही गर्दै: नेपालीमा “लोहोरूङ” अंग्रेजीमा कुनै ठाउँमा “Loharung” लेखेको पाइन्छ। यी त्रुटिहरूले पहिचानलाई झन् अन्योलमा पारिदिएको छ।
बसाइँ सराइ
लोहोरुङ गाउँ–बस्तिहरूको हालको अवस्था निकै नै दयनीय देखिन्छ। वैदेशिक रोजगारी, व्यापार–व्यवसाय वा राज्यभित्रकै रोजगारीमार्फत आर्थिक उन्नति भए
पनि नभए पनि गाउँबाट पलायन हुने क्रम बढ्दो छ, जसका कारण लोहोरुङहरूको थातथलो उजाड बन्दै गएको छ। यदि प्रत्येक लोहोरुङ गाउँ–घरको पारिवारिक तथ्याङ्क हेर्ने हो भने, आगामी २५ देखि ३० वर्षभित्र पुराना गाउँका घरहरूको सङ्ख्या करिब ५० प्रतिशतले घट्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। हाल युवा पुस्ताको ठूलो हिस्सा अध्ययनका लागि शहरमा बस्छन् । वैदेशिक वा स्वदेशमा रोजगारीमा रहेका युवाका परिवारहरू पनि छोराछोरीको शिक्षा–दीक्षाको बहानामा शहर–बजारतर्फ पलायन भएका छन्। यस कारण गाउँमा प्रायः बालबालिका र वृद्ध–वृद्धामात्र देखिन थालेका छन्। बेलायतका लाहुरेहरूले त हजारौँको सङ्ख्यामा पृथ्वीको पल्लो कुनामा बेलायत पुगी बसेका छन्, कतिले आफ्नो घर–जग्गासमेत बिक्री गरेर गएका छन्। हाल लोहोरुङहरू नेपालका विभिन्न जिल्लाहरू: ताप्लेजुङ, धनकुटा, सुनसरी, मोरङ, झापा, सप्तरी, इलाम, कास्की, पर्वत, काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर (NSO 2023) र विदेशमा सिक्किम, भूटान, भारत, जर्मनी, अष्ट्रेलिया, क्यानडा, हङकङ, सिङ्गापुर, मलेसिया, जापान, दक्षिण कोरिया, अमेरिका आदिसम्म पुगेका छन्। भौतिक सुविधाको खोजीमा स्थायी वा अस्थायी रूपमा बसाइँ सराइको तीव्र गतिले, परापूर्वकालदेखि लोहोरुङ जातिले शासन चलाएको भू–भाग उजाड हुने प्रबल सम्भावना देखिन्छ।
दश भाइ लोहोरुङ
लोहोरुङहरूले आफूलाई “दस भाइ लोहोरुङ” भनेर पनि परिचय दिने गर्छन्। माथि माबोहाङ र ढुङ्गेलका अनुसार, यलम्बर हा:ङको पालामा कुल फुट्दा आफ्ना पुर्खा दस भाइ थिए। ती पुर्खाहरूको सम्झना र पहिचान जोगाइराख्न आजसम्म पनि “दस भाइ हौँ” भन्ने परम्परा रहन आएको हुनसक्छ।
अर्को प्रसङ्गमा, वि.सं. १८३५ मा लालमोहर जारी गर्दा राजा रणबहादुर शाहले सो क्षेत्रका लोहोरुङहरूलाई लेखेको पत्रमा पनि “दश भाइ लोहोरंग” भनेर उल्लेख गरिएको छ। सम्भवतः रणबहादुर शाहले यलम्बर राजाको इतिहासलाई आधार मानेरै दस भाइ लोहोरुङको नाम प्रयोग गरेका हुन सक्छ। यसरी, दश–दश ठाउमा विभाजन गरी शासन सञ्चालन गर्न सजिलो होस् भनी पत्र दिइएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।
शिक्षा, पेसा र पूर्वाधार
शिक्षा: पहिलेको समयमा शिक्षा क्षेत्रमा सबै साक्षर थिएनन्। चिठी वा तमसुक लेख्न वा पढ्न पर्दा साक्षर व्यक्तिको सहयोग लिनु पर्ने अवस्था थियो। लोहोरुङ बस्तीहरूमा वि.सं. २०१४ सालदेखि मात्र प्राथमिक विद्यालयहरू खोलिएका थिए। केही गाउँहरूमा शिक्षकको दरबन्दी पुरोहितहरूलाई दिइएको थियो। खाँदबारी त्यतिबेला सानो बजार क्षेत्र थियो, जहाँ केवल एउटा हिमालय उच्च माध्यमिक विद्यालय मात्र थियो। विद्यालयहरू खुल्न थाले पनि उच्च माध्यमिक तहमा भर्ना हुने लोहोरुङ विद्यार्थीहरूको संख्या धेरै समयसम्म न्यून रह्यो। छोरीहरूलाई विद्यालय पठाइँदैनथ्यो र “पढाउन हुँदैन” भन्ने धारणा प्रबल थियो।
आजको अवस्थामा भने शिक्षा क्षेत्रमा सन्तोषजनक प्रगति भएको देखिन्छ। गाउँ–गाउँमा सरकारी माध्यमिक विद्यालय, उच्च माध्यमिक विद्यालय तथा बोर्डिङ स्कूलहरू खुलेका छन् भने सदरमुकाममा निजी तथा सरकारी क्याम्पसहरू सञ्चालनमा छन्। नयाँ पुस्तामा लगभग सबै साक्षर छन् र छोरा–छोरी दुवैलाई शिक्षा दिनुपर्छ भन्ने चेतना जागेको छ।
जनसंख्याको आधारमा हेर्दा, उच्च शिक्षामा विद्यावारिधि (PhD), मेडिकल डाक्टर, इन्जिनियर जस्ता योग्यता हासिल गर्नेहरूको संख्या पनि सन्तोषजनक छ। स्नातकोत्तर (Master) र स्नातक (Bachelor) डिग्री हासिल गर्नेहरूको संख्या उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको देखिन्छ।
समग्रमा हेर्दा, पहिलेका लोहोरुङ समुदाय प्रायः साना वा मध्यमस्तरको कृषि व्यवसायमा निर्भर रहेर दैनिक पारिवारिक जीवन गुजार्थे। नगद आम्दानीको ठूलो अभाव थियो। सुँगुर र कुखुरा, रातको समयमा बाहेक वर्षै भरि खुला छोडिन्थे। हिउँद महिनामा बाख्रा, गाई, गोरु र भैँसीहरूलाई पनि प्रायः खुलै छोडिन्थ्यो। प्रायः प्रत्येक परिवारमा एक हल गोरु, केही सुँगुर, बाख्रा र कुखुराहरू अनिवार्यजस्तै हुन्थे। तर पशुधनलाई व्यवसायिक रूपमा नअपनाएकाले नगद आम्दानी हुने सम्भावना न्यून थियो, जसका कारण परिवारको खर्च धान्न कठिनाइ हुन्थ्यो। हालको अवस्थामा कृषि व्यवसायमा निर्भरता न्यून भएको देखिन्छ। धेरै परिवारको जीविका स्वदेशमै रोजगारी वा वैदेशिक रोजगारीबाट चलेको छ। रोजगारीमा संलग्न नभएका वा विदेश नगएका परिवारहरूले मात्र
पूर्ण रूपमा कृषि व्यवसायलाई अँगालेका छन्, बाँकीले वैकल्पिक रूपमा मात्र यसमा संलग्न भएको पाइन्छ।
शिक्षा क्षेत्रमा आएको सुधारसँगै, लोहोरुङ समुदायका सदस्यहरू राज्यका विभिन्न निकायहरूमा (निजामती सेवा, शिक्षा क्षेत्र, सेना, प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, निजी विद्यालय, निजी व्यवसायिक क्षेत्र, निजी सञ्चार माध्यम) मा सेवा दिँदै आय–आर्जन गरिरहेका छन्। निजामती सेवामा उच्च तहसम्म तथा राज्यका संवैधानिक निकायसम्म पुग्न पनि एक–दुई व्यक्ति सफल भएका छन्।
पेसा: वैदेशिक रोजगारीका गन्तव्यहरू अतीतमा भारत र सिक्किमसम्म सीमित थिए भने अहिले हङकङ, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापान, खाडी मुलुकहरू, युरोपका विभिन्न देश, अमेरिका, क्यानडा, अष्ट्रेलिया र अन्य मुलुकहरू थपिएका छन्। लाहुरे पेसा अझै विद्यमान भए पनि यसको संख्या लगभग ९९ प्रतिशतले घटेको छ, किनकि चयन प्रक्रिया अत्यन्त कठिन भएकाले सफल हुनेको संख्या न्यून छ। पशुधन व्यवसाय पनि अहिले केही व्यक्तिहरूले व्यवस्थित रूपमा अपनाएका छन् जसले नगद आम्दानीमा योगदान पुर्याएको छ। स्वदेशमै विभिन्न रोजगारीमा नयाँ पुस्ताले अवसरहरू पाएका छन्।
पूर्वाधार: करिब दुई–तीन दशक अघिसम्म लोहोरुङ जातिको घरको बनावट प्रायः पृथक टाँडेघर (ठङ्खिम्) स्वरूपको हुन्थ्यो, जसमा एक–दुई अपवाद बाहेक सबैमा खर वा परालको छाना हुन्थ्यो। यी झुरुप्प परेका घरहरू प्रायः एउटै पाःछा वा थरका परिवारका हुन्थ्यो। मुलढोका र जस्केलो होचा हुने भएकाले भित्र पस्दा निहुरिनु पर्दथ्यो। घरको बिच भागमा चुल्हो हुन्थ्यो र चुल्होको ठीक माथि “माक्डाङ्खा” (भार) राखिन्थ्यो। दशैंको समयमा सुँगुरको उसिनेको मासु र राँगाको सिलासा (सुकुटी मासु) त्यहाँ झुण्ड्याउने चलन थियो। वर्षायाममा घाम नलाग्दा, धुँवा र आगोको रापले कोदो, धान, मकै सुकाउने तथा ढिकी वा जाँतोमा कुट्ने र पिस्ने काम गरिन्थ्यो। चुल्होमा “मिःमी उम्मा” (आगोको माउ) खरानीले पुरेर कहिल्यै निभ्न नदिने परम्परा थियो। घरको पछाडि “बॆङ्टॽवा” (धानसार) हुन्थ्यो, र त्यहाँ वा चुल्होको छेउतिर उत्तरपट्टि माङ्सुक् 'माङ् को अर्थ देवता सुक् को अर्थ कुःना माङ्सुक् को अर्थ कुनाको देवता' राखिने गरिन्थ्यो। मुलढोका वा जस्केलोको छेउमा “गाग्रीडाम्पा” (गाग्रो राख्ने खट) हुन्थ्यो, जहाँ माटो, तामा र पित्तलका गाग्रीहरूमा धारा वा कुवाबाट ल्याएको पानी राख्ने गरिन्थ्यो।
गाग्रीडाम्पाको मुनि “टङ्पासिङ्” (बाँसको ढुंग्रो) राख्ने गरिन्थ्यो। सायद ओसिलो बनोस् र नफुटोस् भनेर त्यहाँ राख्ने गरेको हुनसक्छ। त्यसकै छेउमा “लोहोटाहरू” आँटीमा झिलिमिली टल्किने गरी सजाएर राखिन्थे। मुलढोका र जस्केलोको बीचमा एउटा सानो प्वाल हुन्थ्यो, जसलाई परम्परागत रूपमा कुलपूजाको क्रममा ४ खुट्टे जनावर बाँधेर त्यसै प्वालबाट डोरी छिराइ माथि थानमा ल्याउने भन्ने मान्यता थियो। घरमा निस्किएका धुलोहरू पनि कहिलेकाहीँ त्यही प्वालबाट खसालिन्थ्यो। घरबाहिर सानो “ओम्फु” (सिकुवा) र छेउमा “खाःटा” (खटिया) राखिन्थ्यो। पाहुनाहरू (टाबाङ्) आएमा त्यसैमा राडी बिछ्याएर सत्कार गरिन्थ्यो र केहि खाने–पिउने दिएर मात्र बिदा दिने चलन थियो। घरको बाहिरी भित्तामा, दायाँ वा बाँयातिर, छानामुनि अग्लो स्थानमा कुखुराको खोर हुन्थ्यो, जसले स्याल वा वनढाडेबाट बचाउन सजिलो हुन्थ्यो। सुँगुर र बाख्राको खोर टाँडमुनि हुन्थ्यो र गाईवस्तुहरू त्यही वरिपरि बाँधिन्थे। अधिकांश घरमा छुट्टै भान्सा कोठा, सुत्ने कोठा वा शौचालयको व्यवस्था थिएन।
हाल, करिब दुई–तीन दशकको अन्तरालमा, लोहोरुङ बस्तीहरूको स्वरूप उल्लेखनीय रूपमा परिवर्तन भएको छ। टाँडेघरहरूको डिजाइनमा हेरफेर भएको छ, र अहिले करिब ९० प्रतिशत घरमा जस्ताको छाना देखिन्छ। केवल एक–दुई घर मात्र लोहोरुङ परम्परा अनुसारको टाँडेघर (ठङ्खिम्) को स्वरूपमा बाँकी रहेका छन्। सबै घरमा शौचालयको व्यवस्था छ, यद्यपि सबै सुविधा सम्पन्न भने छैन। बिजुली जडान अधिकांश घरमा पुगेको छ, र खानेपानीको पाइपलाइन पनि प्रायः घर–घरमा पुगेको अवस्था छ। ढिकी र जाँतोमा धान, मकै वा कोदो कुट्ने झन्झट पिसाइ मिलले अन्त्य गरेको छ। अहिले पशुधन व्यवसाय गर्नेहरूले व्यवस्थित रूपमा यसलाई अपनाइरहेका छन्।
यातायत, सञ्चार र स्वास्थ्य
यातायत: छ-सात दशक अघिसम्म यातायातको सुविधा अत्यन्तै सीमित थियो। घरमा बुबा वा जवान छोरा–छोरी भएमा १०–१५ दिनका लागि खाने चामल, नुन, तेल, पकाउने भाँडाकुडा तथा ओढ्ने–ओछ्याउने लुगा ढाकरमा बोकेर, तोक्लाङ एक हातमा लिँदै उत्तर भोटतर्फ (तिब्बत) ढुंगेनुन लिन जानुपर्थ्यो भन्ने कुरा सुन्न सकिन्थ्यो। मेरो आफ्नै मामाली बाजे (पाॽपा) का दुवै खुट्टा अर्ध–खुम्चिएको थियो, र उहाँ अपाङ्गताको अवस्थामा जीवन बिताइरहनुभएको थियो।
उहाँले भन्नुहुन्थ्यो कि उत्तर भोट (तिब्बत) तर्फ ढुंगेनुन लिन जाने क्रममा फेक्सिन्दाको झोलुङ्गे पुल चुँडिँदा अरुण नदीको बगरमा नुनको भारीसहित खस्नुभएको थियो र त्यसैले जीवनभर अपाङ्गता भएको भन्नु हुन्थ्यो।
पछि दक्षिणतर्फबाट विकास नजिकिँदै जाँदा भोट जान छाडेर, करिब १०–१२ दिन लगाएर त्यस्तै भारी बोकी धरानमा किनमेल गर्न जानु पर्थ्यो। बाटोमा धारा वा कुवा भएको ठाउँमा दाउरा खोजी भात पकाएर खाने र रुखको छहरीमा बास बस्ने चलन थियो। एक वर्ष पुग्ने नुन, कुपीमा बाल्ने मटितेल, खुकुरी, हाँसिया, हलोको फाली र करुवा बनाउनका लागि केही काँचो फलाम किनेर फर्किन्थे। ल्याएको नुन र मटितेल वर्षभरका लागि पर्याप्त हुनुपर्थ्यो। उज्यालोका लागि त्यही मटितेल, टुकी, कुपी वा लालटिनमा प्रयोग गरी बालिन्थ्यो।
कपडा सिलाउने र फलामका औजार बनाइदिने शिल्पीहरूलाई हलगोरूको संख्या वा परिवारजनको आधारमा मंसिर महिनामा बाली भर्ने (धान दिने) सर्तमा व्यवस्था गरिन्थ्यो। त्यसबेला यातायातको पहुँच धरानसम्म मात्र सीमित थियो। भोट वा धरान जान नसक्नेहरूले बजारमा व्यापारीले भरियामार्फत ल्याएको नुन र मटितेल महँगो मूल्यमा खरिद गर्नुपर्थ्यो ।
सुविधाको दृष्टिले हेर्दा, टुम्लिङ्गटार विमानस्थल वि.सं. २०२०/२१ सालतिर स्थानीय नागरिकहरूको श्रमदानबाट निर्माण गरिएको हो । त्यो बेला म आफैंले पनि तीन दिन श्रमदान दिँदा पशुको छाला प्रयोग गरी माटो तानेको स्मरण छ । यो विमानस्थल वि.सं. २०२९ सालमा मात्र चालु भएको थियो । यस विमानस्थलको निर्माणले काठमाडौं र विराटनगर पुग्न सजिलो बनायो । विमान भाडा विराटनगरका लागि एक जनाको रु. १०० पर्थ्यो भने काठमाडौंका लागि रु. १५० पर्थ्यो। टुम्लिङ्गटारदेखि मानेभञ्ज्याङसम्म एउटा जिपले आन्तरिक यातायात सेवा सुरु गरेको थियो, तर त्यो सेवा धेरै समय टिकेन।
त्यसबेला चैत–वैशाख तिर मानिसहरूले आफ्नै वनक्षेत्रमा ठूला–ठूला रुख काटी दाउराको खलियो बनाउने, त्यसलाई घाममा सुकाएपछि छरछिमेकसँग पालो मिलाएर बोक्ने चलन थियो। अहिले भने पहिले जस्तो धेरैले घाँस–दाउरा गर्दैनन्। जसले आफ्नै निजी वनमा दाउरा काट्छन्। तिनीहरूले प्रायः ट्र्याक्टरमार्फत घरसम्म ल्याउने चलन बढेको देखिन्छ। ग्यास र ग्यासचुल्होको प्रयोग पनि भित्रिसकेको देखिन्छ।
यातायातको पहुँच विस्तार हुनु बस्तीको रूपान्तरणको मुख्य कारण हो। अरूण तेस्रो जलविद्युत् आयोजनाको क्रममा जोगबनी–किमाथाङ्का राजमार्गको निर्माण कार्य सुरु गरिएको हो। अहिले उक्त राजमार्गको कच्ची ट्र्याक् किमाथाङ्का नाकासम्म पुगेको छ। यस राजमार्गबाट लोहोरुङ बस्तीहरूमा पुग्ने तथा गाडी गुड्न सक्ने कच्ची सडकहरूको निर्माणले स्थानीय बासिन्दालाई उल्लेखनीय सुविधा पुर्याएको छ। पहिले १०–१५ दिन भारी बोकेर उत्तर–दक्षिण हिँड्नुपर्नेमा अहिले खाँदबारीबाट धरान पुगेर एकै दिनमा फर्कन सकिने अवस्था छ।
मानेभञ्ज्याङ र खाँदबारीबाट पश्चिमतर्फ काठमाडौं, पुखुवा, टोम्बॆ, उत्तरतर्फ नुम र भोटखोला, दक्षिणतर्फ धरान तथा तराईका विभिन्न शहरहरूमा यात्रीबस र जिपहरू नियमित रूपमा सञ्चालन भइरहेका छन्। टुम्लिङ्गटार विमानस्थल अहिले पिच गरिएको छ, जसका कारण टुम्लिङ्गटार–काठमाडौं बीच बुद्ध एयरलाइन्सको ७५ सिट क्षमताको विमान दैनिक एक पटक उडान भर्दछ।
सञ्चार: पहिले सञ्चारका साधन अत्यन्त सीमित थिए । खाँदबारीमा हुलाक कार्यालय मात्र थियो, जहाँ कसैको नाममा पत्र पठाउन वा आएको पत्र छ कि छैन भनेर जानकारी लिन बजार पुग्नुपर्थ्यो। हुलाकमार्फत पत्र पठाउने वा खोजेर ल्याउने क्रममा विदेशबाट पठाइएका चिठीहरू करिब दुई–तीन महिनापछि मात्र हातमा पर्थ्यो।
रेडियो सेवा (आकाशवाणी वा रेडियो नेपाल) स्थापना भएको थियो। तर त्यसबेला थोरै व्यक्तिहरूका घरमा रेडियो हुने भएकाले ‘रेडियो नेपाल’ का समाचार र गीतहरू सुन्ने अवसर सीमित मानिसहरूसम्म मात्र पुग्थ्यो ।
खाँदबारी बाहेक बाह्रबिसे बजार हरेक बिहीबार लाग्थ्यो। वर्षभरि विभिन्न प्रकारका एक रात एक दिन वा एक दिने मेलाहरू (जस्तै: एकादशी बजार (मनकामना टुम्लिङ्गटार), डॆःवाँहाःटा दिदिङ; आँधेरीहाट माल्टा; माच्छे मेला पाख्रीबास; डेबिटार मेला, बैसाखेढाँडे र मंसिरेढाँडे पांमा; हरेलो बजार, र साना–साना माघे मेलाहरू [सक्रान्ति बजार]) मा गाउँ–गाउँका मानिसहरू भेला भई सुख–दुःखका समाचार आदान–प्रदान गर्थे।
यदि अत्यावश्यक सन्देश सम्प्रेषण गर्नुपर्ने अवस्था आयो भने व्यक्ति स्वयं उपस्थित हुनैपर्थ्यो, किनभने अन्य कुनै सञ्चार विकल्प उपलब्ध थिएन।
आज विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै लोहोरुङ बस्तीका कुनाकाप्चासम्म सञ्चार सुविधा पुगेको छ। अहिले प्रायः सबैको हातमा मोबाइल फोन देखिन्छ। विभिन्न सेवा प्रदायक कम्पनीबीचको प्रतिस्पर्धाका कारण सस्तो मूल्यमा डाटा सेवा उपलब्ध भएको छ, जसका परिणामस्वरूप सूचना आदान–प्रदान तुरुन्तै सम्भव भएको छ। आवश्यक सन्देश पठाउन वा खबर आदान–प्रदान गर्न पहिलेझैँ व्यक्तिलाई आफैं पुग्नुपर्ने अवस्था अब हटिसकेको छ।
यस परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रभाव स्वरूप हुलाक सेवाको महत्व लगभग शून्यमा झरेको छ। सञ्चार सुविधा प्रयोग गर्न सक्ने परिपक्व व्यक्तिहरूका लागि यो ठूलो लाभ बनेको छ भने अपरिपक्व प्रयोगकर्ताहरूका बीच विकृति र बेफाइदाका रूप पनि देखा परेका छन्।
स्वास्थ्य: पहिले स्वास्थ्य सेवा प्रायः शून्य थियो। ज्वरो आएमा लाहुरेहरूले ल्याएका मलेरिया–निरोधक औषधि ‘पेलोड्रिन’ खुवाइन्थ्यो वा चिराइतोको झोल पिउनुपर्थ्यो। खुट्टा मर्किएमा राइफलको तेलले मालिस गरिन्थ्यो वा सिउढिको हाँगाले आॽमॆ (थिच्ने) गरिन्थ्यो। पेट दुखेमा “गानो” भन्दै टिमुरको झोल खुवाइन्थ्यो। अन्य रोग–व्याधिका उपचारका लागि भने धामी–झाँक्री वा पुजारीको पूजा–आजामै भर पर्नुपर्दथ्यो, जसलाई “साम्माङ्–लिम्माङ्” भनिन्थ्यो।
“विखुमा” (कतै–कतै ‘निर्मिसिङ्’ पनि भनिन्छ) सम्बन्धी कुरा अहिलेको नयाँ पुस्ताले सायद सुनेका पनि छैनन्। ती जडिबुटीहरू मुख्यतः भेडा चराउने उच्च भूभागमा पाइने भनाइ छ। त्यसबेला कतिपय अवस्थामा खानामा विष मिसाइएर कसैको मृत्यु भएको समाचार पनि सुन्न पाइन्थ्यो। वि.सं. २०३०/३१ साल तिरको घटना हो, म बेलायतबाट छुट्टी आएको बेला भोगेको अनुभव हो। एक दिन कसैको घरमा पाहुना भएर भोजन लिएको थिएँ। मध्यरातदेखि असह्य रूपमा पेट दुख्न थाल्यो। बुबाले गुरुङहरूबाट पाँचवटा जडिबुटीका गोली ल्याइदिनुभएको थियो। ती गोलिहरू सेवन गर्दा स्वास्थ्यमा सुधार भएको थियो। त्यसबेला एउटा गोलीको सानो टुक्रा भुइँमा खस्यो, हेर्दा ‘नसेझार’ भन्ने झार रहेछ, नाकको फुली जस्तै स–साना फल लाग्ने, पाकेपछि टिपेर सुँघ्दा हाछ्युँ आउने बोट।
हाल स्वास्थ्य क्षेत्रमा उल्लेखनीय सुधार भएको छ। सदरमुकाममा चिकित्सक दरबन्दीसहितको सरकारी अस्पताल र विभिन्न निजी स्वास्थ्य सेवा केन्द्रहरू स्थापना भएका छन्। प्रत्येक वडामा स्वास्थ्य चौकीको व्यवस्था छ। यातायातको
सुविधाले ठूला–ठूला अस्पतालहरू पनि नजिकिएका छन्। आजको अवस्थामा बिरामी परेमा अस्पताल जानुपर्छ भन्ने चेतना लगभग सबैमा जागिसकेको छ।
पूर्व र वर्तमानको स्थिति समग्रमा
हिउँद महिनामा छोरीहरूले तान बुन्ने र हिउँदे खेतीको तयारी गर्ने गर्दथे भने, फुर्सदमा छोरामान्छेहरू खोला, वन र जंगलमा गएर शिकार तथा माछा मार्ने गर्दथ्यो। खोलामा दुवाली छेक्ने देखि मौवा र टिम्बुरको विष हालेर माछा मार्ने चलन थियो। विष हाल्ने क्रममा गैरलोहोरुङहरू पनि खोलामा जाने गर्दथे, तर उनिहरूले ठूलो माछा समातेको देखिएमा लोहोरुङ युवाहरूले त्यो माछा खोसेर टाउकोभन्दा माथिबाट काटेर लैजान्थे। वनजंगलमा घाँस–दाउरा सङ्कलन गर्न गैरलोहोरुङहरूलाई प्रतिबन्ध थियो। कसैले घाँस–दाउराको भारी बोकेर निस्केको देखिएमा लोहोरुङहरूले त्यो सबै खोसेर लैजान्थे। यसले लालमोहरले दिएको अधिकारको पालना भएको प्रमाणित गर्थ्यो।
औंशी–पूर्णिमाजस्ता विशेष दिनमा खाँदबारीमा बजार लाग्ने गरेको कुरा पुर्खाहरूले सुनाउने गर्दथे। पछि हरेक बुधबार हप्तैपिच्छे बजार लाग्न थाल्यो, तर अहिले भने बजार शनिबारमा सारिएको छ।
त्यस्तै गरी तल्लोदेखि मध्यम स्तरसम्मका लोहोरुङहरूले फलाम, नुन र तेल बाहेकका अन्य खाद्यपदार्थ तथा लगाउने लुगा–कपडासहितका सामग्रीहरू आफै उत्पादन गर्ने गर्दथ्यो। त्यसैले उनीहरू आत्मनिर्भर थिए र गैरलोहोरुङ समुदायभन्दा पूर्णतः भिन्न, आफ्नै संसारजस्तो जीवन बिताउँने गर्दथ्यो। उनीहरूको आफ्नै भूमि, समुदाय, भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति थियो, र प्राचीन कालदेखि नै स्वतन्त्र रूपमा आफ्नो जीवनयापन गर्दै आएका थिए।
धेरै क्षेत्रहरूमा आधुनिकता फैलिँदै गएको भए पनि लोहोरुङको संस्कार र संस्कृति आजसम्म जीवित छन्। आफ्नै भूमि र समुदायभित्र, छरछिमेक र नातेदारहरूमाझ कुनै डर–त्रास नहुँदा उनीहरू अत्यन्तै सोझा र सिधा स्वभावका हुन्छन् भन्ने मेरो व्यक्तिगत अनुभव छ। तर बसाइँ सरेर गएका वा आएका मानिसहरूको व्यवहार निकै भिन्न देखिन्छ, किनभने नयाँ ठाउँको अपरिचित समाजमा उनीहरू पूर्ण रूपमा ढुक्क हुन सक्दैनन्, त्यसैले सदैव सतर्क रहनुपर्ने हुन्छ।
पहिले जस्तै, शिकार गर्ने, खोलामा विष हालेर माछा मार्ने वा रुख काट्ने कार्यहरू अहिले प्रतिबन्धित गरिएका छन्। प्रत्येक वर्ष ठूलो–ठूलो रुख ढालेर दाउराको खलिया बनाइने परम्परा थियो। वन विनाश भएर उजाड हुने अनुमान गरिन्थ्यो। त्यसको विपरित वन–जंगलमा घाँस–दाउरा सङ्कलन कम भएकाले वनस्पति हरियालीसहित अझ राम्रोसँग बढेको देखिन्छ। ग्यास चुल्हो प्रयोगमा आएको छ। त्यस्तै, विवाह भोजमा वरणी टपराको सट्टा स्टीलका थाल–बटुका र गिलास प्रयोग हुन थालेका छन्।
शैक्षिक, आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक क्षेत्रहरूको अवलोकन गर्दा लोहोरुङ समुदाय अन्य जातिहरूको तुलनामा सुस्त गतिमा प्रगति गरेको देखिन्छ। हालसम्म नेपाली कांग्रेसबाट टंक प्रसाद लोहोरुङ मात्र तल्लो सदनका सांसदका रूपमा निर्वाचित भएका छन्, जसले लोहोरुङ समुदायको राजनीतिक कमजोरीलाई प्रष्ट पार्छ। यस अवस्थाको प्रमुख कारण समुदायभित्र एकताको अभाव हो। विभिन्न राजनीतिक दलप्रतिको आबद्धताले आपसी एकता खल्बल्याई राजनीतिक शक्तिको निर्माणमा बाधा पुर्याएको देखिन्छ।
आफ्नै गाउँ–घरमा बस्नेहरूको तुलनामा बाहिर पलायन भएका क्षेत्रमा अपेक्षाकृत बढी प्रगति देखिन्छ। तर यसले गाउँमै बस्नेहरूको प्रगति हुन नसकेको भन्ने अर्थ भने कदापि जनाउँदैन। आधुनिकीकरण र बसाइँसराइका कारण भाषा, संस्कार र संस्कृतिमा जोखिम सिर्जना भएको भन्ने चिन्ता स्पष्ट देखिन्छ।
लोहोरुङ समुदायले देश–विदेशका विभिन्न स्थानमा लोहोरुङ राई समाज नामक संस्था स्थापना गरी भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति संरक्षण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ, जुन सम्पूर्ण समुदायका लागि गर्वको विषय हो। साथै, सुन्सरी, मोरङ र काठमाडौं जिल्लामा वार्षिक रूपमा इक्साम्माङ् (बालिपूजा) आयोजना हुने गरेको छ ।
पा:छा/थर, सामॆक् र चा:वा
लोहोरुङ जातिभित्र विभिन्न पाःछा/थरहरू रहेका छन्। जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारहरू सम्पन्न गर्दा पाःछा/थरको पहिचान अनिवार्य हुन्छ। तर दैनिक कार्य सञ्चालनमा यसको प्रयोग नहुने भएकाले सजिलै बिर्सने गर्दछन्। त्यसैले
आमाबाबुले सन्तानलाई आफ्नो पाःछा/थरवारे कम्तीमा आधारभूत ज्ञान दिनु अपरिहार्य मानिन्छ।
लोहोरुङ जातिभित्र तलको तालिका अनुसार ३० भन्दा बढी विभिन्न पाःछा/थरहरू रहेका छन्। लोहोरुङ भाषामा “पाःसा” भन्नाले छोरा वा छोरी जनाउँछ। “पासाची” भनेको छोराछोरी वा आफ्ना सन्तानहरूलाई जनाउने शब्द हो यही “पासा” शब्द नै अपभ्रंश भएर “पा;छा/थर” बनेको हुन सक्ने प्रबल सम्भावना छ। किनभने एउटै परिवारबाट उत्पन्न वंशलाई दाजुभाइ छुट्टिएर पासाबाट पाःछा/थर छुट्याइएको हुनसक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। तल गुगु, ङोम्मा र उक्टा पाःछा/थरहरूको उदाहरण लिन सकिन्छ।
‘पाः’ भन्नाले बुबा, र ‘साः’ भन्नाले मासु भन्ने अर्थ लाग्छ। समग्रमा जोड्दा यसको अर्थ “बुबाको मासु” भए पनि भावार्थले बुबाको मासुबाट उत्पन्न सन्तानलाई जनाउँछ (ठुले, २०७४, पृ. १२)। धेरै जातिहरूको किंवदन्ती हेर्दा, छोरालाई दिइएको नाम वा विशेष स्थानको नामबाटै पाःछा/थरको नामकरण गरिएको देखिन्छ।
लोहोरुङ भाषामा 'कुन जाति हो?' भनेर सोध्दा 'माङ् सारोउ?' भन्नेर सोधिन्छ। यहाँ ‘माङ्’ भनेको प्रश्नवाचक सर्वनाम 'के?', ‘सा’ भनेको 'मासु' र ‘रोउ’ भनेको प्रश्नबोधक 'हो' भने जस्तो निपात हो। यसको सिधा अर्थ 'केको मासु हो?' भए पनि भावार्थमा कुन जाति वा पाःछा/थर हो भन्ने बुझिन्छ।
पाःछा/थरबारे सबै लोहोरुङ जातिले जान्नु आवश्यक छ, किनकि हामी मानव हौं र चाहे साधारण, शिक्षित वा अशिक्षित, कुनै न कुनै दिन समाजमा घुलमिल भई संस्कारहरू सम्पन्न गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। यदि कसैले आफ्नो पाःछा/थरबारे जानकारी नभए, आवश्यक संस्कारहरू गर्दा अलमल र अवरोध उत्पन्न हुन सक्छ।
किरातहरूको सन्दर्भमा, स्वदेशी र विदेशी लेखक तथा इतिहासकारहरूले लेखेका विभिन्न ग्रन्थमा भरपर्दो प्रमाण प्रायः पाइँदैन । केही लेखकहरूले किरातहरू पश्चिम–दक्षिण भूमध्यसागर वरिपरिका देशबाट आएका भनी उल्लेख गरेका छन् भने कतिपयले यही खॆम्पालुङ् वरिपरि उत्पत्ति भएको दाबी गर्छन् । चाहे किरातहरू पश्चिम–दक्षिणबाट आएका हुन् वा यही क्षेत्रमा उत्पत्ति भएका हुन्,
लोहोरुङ समुदायभित्रका पाःछा/थरहरूको आफ्नै शासित भू–भाग देखिन्छ। एकल पाःछा/थरहरूको बहुलता र आफ्नो चा:वा त्यही स्थानमा अवस्थित भएको आधारमा, ती पाःछा/थरहरूको शासित भू–भाग त्यही रहेको मान्न सकिन्छ।
पाःछा/थरको शासित भू–भाग
सामॆक्
प्रायः सबै धर्मावलम्बीहरूका आ-आफ्नै प्रार्थना गर्ने तरिका र वैदिक मन्त्र उच्चारण गर्ने शैली हुन्छ। त्यसै गरी, किरातीहरूको त्यस्तो धार्मिक परम्परा पेल्लाम् वा मुन्धुम् हो जसलाई अन्य जातिहरूले मुन्धुम् वा आफ्नै भाषा अनुसार हुन्छ।
लोहोरुङ समुदायका सन्दर्भमा “सामॆक्” भन्नाले सो जातिभित्रका कुनै समूहका पुरुष, महिला वा वस्तुहरूलाई चिनाउने जनाउने नाम हो। अर्थात्, लोहोरुङ जातिले कुनै संस्कार सम्पन्न गर्दा कुन पाःछा / थर का पुरुष वा स्त्री हुन्, वा कुन वस्तु
हो भन्ने जनाउने, चिनाउने वा पुकारिने पेल्लामी/मुन्धुमी नाम लाई “सामॆक्” भनिन्छ।
तर यो नाम सामान्य बोलीचालीमा प्रयोग हुने व्यक्तिगत नाम भन्दा फरक हुन्छ। “सामॆक्” विशेष पहिचान जनाउने नाम हो। कतिपय लेखहरूमा “सामॆक्” लाई नै पेल्लाम् वा मुन्धुम् भनेर लेखिएको पाइन्छ, तर त्यो भ्रमपूर्ण र गलत व्याख्या हो।
जीवित तथा निर्जीव दुवै वस्तुहरूको पेल्लामी/मुन्धुमी नाम हुन्छन्। उदाहरणका लागि: वाचिक्लाम्सङ्, लुम्बेन्, बिःॽवा र डेखिम्, पाःछा/थरको पुरुष: चिक्साबा वा डेक्खाबा, महिला: डेक्खामा, मकै: लिङ्खामा, पैसा: पॆक्खामा, बाघ: पाक्नाहाङ्, भालु: टुम्नाहाङ्, भाले: साम्फॽलिॽवा, तोङ्बा: साक्बालि , पिप्पा: फिःॽमालि आदि। यिनीहरू लोहोरुङ्को आफ्नै मौलिक नाम हुन् (Hardman, 2000, p. 121)।
चा:वा
लोहोरुङ भाषामा चा:वा शब्दका दुई अर्थ छन्। “चा” भन्नाले कुनै बोटबिरुवाको फल वा फलभित्र पाइने ठूला वा साना दाना (बिउ) बुझाउँछ, जसबाट अर्को बिरुवा उमार्न सकिन्छ। “उम्” को अर्थ त्यसको र “चा” को अर्थ "दाना" भएकाले “उम्चा” शब्द बनेको हो, जसको अर्थ “त्यसको दाना” हुन्छ ।
यसैगरी, “चा” लाई “चारी” वा “चारिक्” भनेर पनि प्रयोग गरिन्छ जसको अर्थ बिउ हो। “वा” शब्दले पानी जनाउँछ। त्यसैले चा:वा भन्नाले बिउ र पानी दुवैलाई जनाउँछ। बिउ र पानीको संयोजनबाट कुनै पनि बोटबिरुवा उम्रन सक्षम हुन्छ।
यही सन्दर्भमा, चा:वा लाई पानीको मूल वा उद्गमस्थलका रूपमा बुझिन्छ, जहाँबाट लोहोरुङ समुदायभित्रका विभिन्न पा:छा/थरहरूको उत्पत्ति भएको मान्यता रहिआएको छ।
लोहोरुङ समुदायलाई पृथक पहिचान दिलाउने सबैभन्दा बलियो सांस्कृतिक आधारमध्ये चा:वा एक हो। यी चा:वाहरूले प्राचीन कालदेखि यस भूमिमा बसोबास गर्ने तथा आवाद गर्ने मूलवासी भूमिपुत्रहरूको स्पष्ट पहिचान र सीमा निर्धारण गर्ने कार्य गरेको देखिन्छ।
लोहोरुङ जातिका विभिन्न पाःछा/थरहरूको आफ्नै स्वशासित भू–भाग र त्यहाँ प्रकृतिबाट उम्रिएको आफ्नै चा:वा हुन्छ। जहाँ त्यो चा:वा अवस्थित हुन्छ, त्यही स्थानलाई उक्त पाःछा/थरको उत्पत्ति स्थल मानिन्छ। वरिष्ठ पुजारी/धामी (याटाङ्पा/माङ्पा) श्री प्रेम बहादुर लोहोरुङ (लाहुरे) का अनुसार, पुर्खाहरूको विश्वास र परम्परा अनुसार लोहोरुङहरूको कुनै पनि संस्कारमा पेल्लाम्/मुन्धुम् वाचन गर्दा सबैभन्दा पहिले जाडेवायो वा सेऽऽऽऽ (सेवा नमस्कार) उच्चारण गरिन्छ र त्यसपछि चा:वा को नाम लिइन्छ। यसले जनाउँछ कि संस्कारको सुरुवातमा उत्पत्ति स्थल वा चा:वा को सम्मान गर्नु अनिवार्य मानिन्छ। त्यसपछि मात्र सामॆक्को नाम उल्लेख गरिन्छ।
चा:वा को नामकरण पनि विभिन्न तरिकाले गरिएको पाइन्छ। इतिहासमा बसाइँसराइका कारण दुई–तीन वटा चा:वाहरू परिवर्तन भएको देखिन्छन्। यी चा:वाहरू लोहोरुङ जातिको पहिचान दिने, (देख्न र छुन सकिने प्राकृतिकबाट उत्पन्न) सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। यसले लोहोरुङ जाति यस भूमिमा उत्पन्न भई परापूर्व कालदेखि बसोबास गर्दै आएको प्रमाण दिन्छ।
तर आजको दिनमा पहिचानको सवाल उठेको देखिन्छ। चा:वा जोगाउने र संरक्षण गर्ने स्पष्ट रोडम्याप तयार भएको छैन र राम्रोसँग संरक्षण गरिएको पाइँदैन। बरु, खानेपानीको नाममा त्यहाँको मूल स्रोतलाई कतै सारेर नाम–निशानै मेटिएको घटना पनि देखिएको छ।
चा:वा केवल भाषिक संरचना वा प्राकृतिक वस्तु मात्र होइन। यो लोहोरुङ समुदायको उत्पत्ति, इतिहास र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतिक हो। यसको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक छ। अन्यथा यस समुदायको मौलिक पहिचान र ऐतिहासिक प्रमाणहरू क्रमशः हराउने खतरा रहन्छ (लोहोरुङ, २०८२)।
लाम्मावा/लाम्बावा चा:वा
लाम्मावा (लाम्बावा) चा:वा भन्नाले वाचिक्लाम्सङ्, बिःॽवा, लुम्बेन् र डेखिम् पाःछा/थरहरूको संयुक्त चा:वाको रूपमा चिनिन्छ। यस चा:वाको नामकरणका विषयमा आ–आफ्नै प्रकारका मिश्रित धारणाहरू पाइन्छन्।
वरिष्ठ धामी–पुजारी (माङ्पा याटाङ्पा) प्रेमबहादुर लोहोरुङ वाचिक्लाम्सङ्का भनाइअनुसार, यी चार पाःछा/थरका पुर्खाहरू कुखुरालाई पछ्याउँदै आएका रहेछन्। कुखुराले एउटा स्थानमा माटो खोतल्दा निस्किएको मुलपानीका कारण त्यस स्थानलाई सुरुमा “लाङ्फाक्मा चा:वा” भनिएको थियो। लोहोरुङ भाषामा लाङ् भन्नाले खुट्टा र फाक्मा भन्नाले माटो खोतल्नु जनाउँछ। यही शब्द कालान्तरमा भाषिक रूपान्तरण (अप्रभंश) भई “लाम्मावा/लाम्बावा चा:वा” बनेको मानिन्छ।
यो चा:वा खाँदबारी नगरपालिका–४, गैरिपांमामा अवस्थित छ । यस चा:वालाई संरक्षण गर्नु अत्यन्त जरुरी छ। चा:वाको तस्बिर फोटो पेजमा अवलोकन गर्न सकिन्छ (लोहोरुङ २०८२)।
साखेवा चा:वा
साखेवा (साखॆॽवा) चा:वाअन्तर्गत आङ्ला लाम्सङ्, केट्रा, खाइसङ्, टेम्रा, हेलुवालाम्सङ्, खार्डुवालाम्सङ्, हाङ्खिम् र ठॆम्सङ्, यी सबै पाःछा/थरहरूले आफ्ना मौलिक चा:वाका साथै यस चा:वालाई पनि उत्थान गर्नुपर्ने धारणा राख्दछन् वरिष्ठ पुजारी (याटाङ्पा) खड्गबहादुर हेलुवालाम्सङ् (खोर्साने याटाङ्पा) र बैदङ ज्ञानसहित सामान्य झारफुक गर्ने खड्गबहादुर केट्रा (याफुडाँडा)। उदाहरणस्वरूप, “सेऽऽऽऽ साखेवा
मिन्चिॽवा चा:वाबिऎ” जस्ता अभिव्यक्तिहरू उल्लेख गरिन्छ। तर दलबहादुर हेलुवालाम्सङ्का अनुसार, हेलुवालाम्सङ् पाःछा/थरले भने यस चा:वालाई पुकार्ने परम्परा छाडेका छन् ।
साखेवा चा:वा त्यहाँका अन्य सबै समुदायले पनि मान्दछन्। याङ्टाःपा हा:ङ् (याङ्टापा राजा) ले चोम्टेहा:ङ्माथि अग्निवाण प्रहार गरेपछि, उनी माङ्टेवबाट दैविक शक्तिको माध्यमबाट उडी उक्त स्थानमा आई “सत्ते सत्ते” भनी बर्छा गाड्दा त्यहाँबाट मूल पानी निस्किएको कथन पाइन्छ। यही घटनाका आधारमा सो स्थानको नामकरण “साखेवा चा:वा” भएको उल्लेख खड्गबहादुर केट्रा (याफुडाँडा) द्वारा गरिएको छ। यो चा:वा चिचिला गाउँपालिका–२, याफुडाँडामा अवस्थित छ।
मिन्चिॽवा चा:वा
मिन्चिॽवा चा:वा भन्नाले आङ्ला लाम्सङ्, केट्रा, खाइसङ् र टेम्रा पाःछा/थरहरूको परम्परागत चा:वाको रूपमा चिनिन्छ। माथि उल्लिखित अनुसार, यस चा:वालाई पनि साखेवा चा:वा सँगै उत्थान गर्नुपर्ने धारणा स्थानीयहरू राख्दछन्।
बैदङ ज्ञानसहित सामान्य झारफुक गर्ने खड्गबहादुर केट्रा (याफुडाँडा) ले उदाहरणस्वरूप यसरी पुकार्नुहुन्छ: “जाडेवायो !!!! वा सेऽऽऽऽ साखेवा मिन्चिॽवा चा:वाबिऎ युङ्खामा ग” इत्यादि।
लोहोरुङका पुर्खा याङ्टाःपा र चोम्टेहाःङ् नामका दुई दाजुभाइ अरूण नदीलाई पछ्याउँदै आएका थिए। याङ्टाःपा सिम्ले वरिपरि बसे भने चोम्टेहाःङ् माङ्तेवामा बस्यो।
एकबिहान, याङ्टापाले माङ्तेवा तर्फ हेर्दा लोभलाग्दो घाम लागेको देख्यो र मनमनै चोम्टेहाःङ् बस्ने ठाउँ कब्जा गर्ने योजना बनायो। योजनाअनुसार उसले चोम्टेहाःङ्लाई बाजीमा हरायो र पछि, राति सुतिरहेको अवस्थामा उसको घरमा आगो लगाइदियो वा अग्निवाण प्रहार गर्यो। त्यस आगोले वा अग्निवाणले चोम्टेहाःङ्को शरीरमा समेत डढेलो लाग्यो। तर, उसले आफ्नो अलौकिक शक्तिबाट उडेर याफुडाँडाको वरिपरि पुग्यो । त्यहाँ पुगेपछि पनि शरीरमा आगो निभेको थिएन। आगो निभाउन चोम्टेहाःङ्ले मनमनै “यहाँ पानीको धारा भए कति राम्रो हुन्थ्यो” भनेर सम्झ्यो। अचम्मसँग, उसले सम्झेजस्तै त्यहीँ पानीको धारा प्रकट भयो र शरीरमा बलिरहेको आगो निभाउन सफल भयो।
लोहोरुङ भाषामा मिट्टक्माको अर्थ सम्झनु, र मिट्टक्पाको अर्थ सम्झेको भन्ने हुन्छ। त्यसैले, चोम्टेहाःङ्ले सम्झेर उत्पत्ति भएको धारालाई “मिट्टक्पा चा:वा” भनियो, जुन पछि भाषिक परिवर्तन हुँदै “मिन्चिॽवा चा:वा”मा रूपान्तरण भयो भन्ने मान्यता पाइन्छ (राई र राई, २०७६, पृ. ७)।
यस चा:वालाई संरक्षण गर्नु अत्यन्त जरुरी देखिन्छ। चा:वाको तस्बिर फोटो पेजमा अवलोकन गर्न सकिन्छ (लोहोरुङ २०८२)।
लुङ्भुक्मा चा:वा
लुङ्भुक्मा चा:वा युम्पाङ् र डेरेन्लाम्सङ्हरूको चा:वा हो। यो चा:वा चिचिला गाउँपालिका–३, दिदिङ डाँडा गाउँमा अवस्थित छ।
यस चा:वाको नामकरण अपेक्षाकृत सहज छ। लोहोरुङ भाषामा लुङ् भन्नाले ढुङ्गा र भुक्मा भन्नाले ओढार भन्ने अर्थ जनाउदछ। ढुङ्गाको ओढारबाट निस्किएको मूलपानीका कारण यसलाई “लुङ्भुक्मा चा:वा” भनिएको हो भन्ने कुरा स्व. भीमप्रसाद डेरेन्लाम्सङ् र सूर्यबहादुर डेरेन्लाम्सङ्ले उल्लेख गर्नुभयो।
तर, एलेन ठुले (२०७४, पृ. २४) मा भने यसरी उल्लेख गरिएको छ— युम्पाङ्हरूको पुर्खा वाचाक्पा र वालेम्पा नामका दाजुभाइहरूले अलौकिक शक्ति तथा तन्त्र–मन्त्र प्रयोग गरी ढुङ्गा (लुङ) वा पहरामा वाण प्रहार गरेपछि त्यहाँबाट निस्किएको पानी (वा/योवा) का कारण “लुङ्भुक्मा चा:वा” रहन गएको भन्ने विश्वास पाइन्छ।
यस चा:वालाई केही संरक्षण गरिएको जस्तो देखिन्छ, तर पानीलाई नालामार्फत लगिएको छ र औपचारिक शिलालेख भने अझै गरिएको छैन।
चा:वाको तस्बिर फोटो पेजमा अवलोकन गर्न सकिन्छ (लोहोरुङ २०८२)।
हा:ङ्चुवा चा:वा
हा:ङ्चुवा चा:वाको नामकरणबारे विभिन्न व्यक्तिहरूका मिश्रित भनाइहरू पाइन्छन्। लोहोरुङ भाषामा हा:ङ्को अर्थ राजा र चुआको अर्थ थियो, हा:ङ्चुआ भन्नले “राजा थियो” भन्ने हुन्छ।
यस चा:वामा पहिले राजा बस्ने ठाउँ रहेको हुँदा यसलाई सुरुमा “हा:ङ्चुआ चा:वा” भनिन्थ्यो। पछि भाषिक परिवर्तन हुँदै समयक्रममा शब्द अपभ्रंश भई “हा:ङ्चुवा चा:वा” बनेको मानिन्छ।
खिम्पु र
टॆङ्साहरूले मात्र यस चा:वालाई मान्दै आएका थिए। तर, माल्टामा बस्ने याङ्खेला र माल्टा बेन्सीमा रहेका टिङ्खुवाहरूले पनि हालै यही हा:ङ्चुवा चा:वा मान्न थालेको देखिन्छ। यद्यपि, टिङ्खुवाहरू अहिले लोहोरुङ्बाट याम्फुमा रूपान्तरण हुने प्रक्रियामा छन्।
स्व. जितबहादुर याङ्खेलासँगको वार्तालापमा उहाँ भन्छन्— “दुईवटा लेखमा तपाईंहरूको चा:वा ‘टोम्बुवा चा:वा’ भनेर लेखिएको देखिन्छ। वास्तविकमा कुन हो?”
“हामी जहाँ बसोबास गर्न थाल्यौं, त्यहींको चा:वालाई मान्न थाल्यौं, त्यसैले हा:ङ्चुवा चा:वा नै हो,” उहाँले जवाफ दिनुभयो।
यद्यपि, टोम्बुवा चा:वा याम्फुमा अवस्थित रहेको पाइयो, जहाँ याङ्खेलाहरूको बसोबास छैन।
यस चा:वालाई संरक्षण गर्नु अत्यन्त आवश्यक देखिन्छ। यो हा:ङ्चुवा चा:वा खाँदबारी नगरपालिका ५ माल्टामा अवस्थित छ।
हा:ङ्चुवा चा:वाको करिब ३०–४० मिटर उत्तर–पूर्वतर्फ अवस्थित खेतको गह्राको बीचमा एउटा चुच्चो ढुङ्गा छ। यस ढुङ्गा र चा:वाबीच सम्बन्ध रहेको विश्वास पाइन्छ।
लोहोरुङहरूले उक्त खेत गैर–लोहोरुङलाई बेचिसकेपछि, सकेसम्म ढुङ्गा वरिपरि खनेर फुटाउने प्रयास गरे, किनभने गह्राको बीच भागमा भएको कारण काम गर्न र हिँडडुल गर्न असजिलो थियो। तर, यस प्रयासमा उनीहरू सफल भएनन्; बरु उनका वंश नाश भयो भन्ने भनाइ छ।
पछि यो खेत अरूलाई बेचियो, र अहिले पनि ढुङ्गा जस्ताको तस्तै रहेको छ।
चा:वा र चुच्चो ढुङ्गाको तस्बिर फोटो पेजमा अवलोकन गर्न सकिन्छ (लोहोरुङ २०८२)।
चिङ्खुवा चा:वा
चिङ्खुवा चा:वा डॆक्सॆङ्हरूको चा:वा हो, र यो चा:वा माङ्तेवामा अवस्थित रहेको भनाइ पाइन्छ। तर, त्यहाँका स्थानीय बासिन्दालाई यसको बारेमा स्पष्ट जानकारी नभएको देखिन्छ।
माङ्तेवा क्षेत्रका डॆक्सॆङ्हरूले भने त्यही ठाउँमा रहेको “चेखोङ्वा चा:वा” सञ्चालन गर्दै आएका छन्। उनीहरूले आफूलाई नेवाहाङ वा मेवाहाङ भएको दाबी गर्छन्। साथै, माङ्तेवा नै डॆक्सॆङ्हरूको परापूर्वकालदेखि वसोवास हुँदै आएको पुर्ख्यौली भूमि हो भन्ने विश्वास राख्छन्।
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वा
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वा हेलुवालाम्सङ्, खार्डुवालाम्सङ्, हा:ङ्खिम् र ठॆम्सङ्हरूको चा:वा हो। तर सिङ्लॆगा र बालाली (इछोङमा, रिङमी)हरूले पनि यही चा:वा चलाउँछन्। यो चा:वा मान्ने पाःछा/थरहरूले पनि सुरुमा साखेवा चा:वालाई उत्थान गर्नु पर्छ भन्छन्। खड्गबहादुर हेलुवालाम्सङ्, वरिष्ठ पुजारी (याटाङ्पा), भन्नुहुन्छ—“जाडेवायो !!! सेऽऽऽऽ साखेवा सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎ युङ्खाबा ग” आदि।
माथि मिन्चिॽवा चा:वामा भनिएजस्तै, याङ्टाःपा राजाकै क्षेत्रभित्र यो सिङ्भङ्मासिङ् चा:वा पनि पर्दछ। एक थरिका अनुसार, यो चा:वा रुख ढलेर त्यसको फेदबाट उम्रिएको मूल पानी भएको कारण सिङ्भङ्मासिङ् चा:वा भनिएको हो। लोहोरुङ् भाषामा ‘सिङ्’ को अर्थ रूख, ‘भङ्मा’ को अर्थ उखेल्नु/ढल्नु; ‘सिङ्भङ्मा’ भनेको रुख उखेलिएर वा ढल्दा उम्रिएको पानी भन्ने बुझिन्छ।
तिलबिक्रम ठॆम्सङ् (८९) भन्नुहुन्छ—“यस ठाउँमा बास् बस्नका लागि रुखको बिरुवा उखेल्दा त्यही ठाउँमै पानीको मूल फुटेकाले यसलाई सिङ्भङ्मासिङ् नामकरण गरिएको हो।” यो चा:वा मोटरबाटो आएको र पहिरोको कारणले चा:वा साविक ठाउँमा नभएर केही उत्तरतर्फ सारिएको हो, तर मूल त्यही हो भन्छन् खड्गबहादुर हेलुवालाम्सङ्, वरिष्ठ पुजारी (याटाङ्पा)।
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वालाई केही मर्मतसम्भार गरिएको छ, तर यसलाई हालसम्म शिलालेख गरिएको छैन। यद्यपि सिमेन्टमा हातले ‘सिङ्भङ्मासिङ् चा:वा’ भनेर
लेखिएको छ। उक्त चा:वाको संरक्षणका लागि वरिपरिका केही जमिन दान दिएको छु भन्नुहुन्छ टंक खर्डुवालाम्सङ् (लोहोरुङ २०८२)।
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाको प्रतिकृत (कपि) चा:वा (हेलुवा)
खर्डुवामा रहेको सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाको पानी ल्याएर हेलुवाको मूल गाउँको धारामा मिसाइएपछि, त्यसैलाई सिङ्भङ्मासिङ् चा:वा मान्ने चलन सुरु भएको छ। हर्कबहादुर हेलुवालाम्सङ् (८८ वर्ष) का अनुसार, उनका पिता पुजारी हुनुहुन्थ्यो। उहाँको भनाइअनुसार, पुरानो गाउँ खर्तुवामा रहेको सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाको पानी यस धारामा मिसाइएपछि, यही धारालाई अर्को सिङ्भङ्मासिङ् चा:वा भनेर मान्न सुरु गरिएको हो।
उहाँका अनुसार, यो पानी यहाँ ल्याउनुको कारण केवल टाढा र अनुपयुक्त भएको मात्र हो। अन्य कुनै विशेष कारण थिएन। चा:वाको व्याख्या के हो भन्ने प्रसङ्गमा—माथि वर्णन गरिएझैँ, जहाँ मन लाग्यो त्यहाँ सार्न मिल्दैन भन्ने धारणा प्रचलित छ। चा:वाबाटै पाःछा/थरहरूको उत्पत्ति भएको विश्वास गरिन्छ। बसाइँ सर्दा मानिसहरूले आएको वा गएको स्थानको चा:वा र देवी–देउरालीहरू मान्ने प्रचलन देखिन्छ। देवी–देउरालीहरू मान्नु गलत नहोला, तर चा:वा नै सार्ने वा परिवर्तन गर्ने परम्परा भने गलत हो कि भन्ने प्रश्न उठ्छ।
चा:वाको पानी अर्को धारामा मिसाएर त्यसैलाई चा:वा मानिएको लोहोरुङ संस्कारमा सम्भवतः पहिलो घटना हुन सक्छ। सिङ्भङ्मासिङ् चा:वा मान्ने पाःछा/थरहरूले पनि, माथि उल्लेख गरिएझैँ, साखेवा चा:वालाई उत्थान गर्नुपर्छ भन्ने धारणा राख्छन्। तर दलबहादुर हेलुवालाम्सङ्का अनुसार, साखेवा चा:वालाई मान्ने परम्परा अहिले त्यागिएको छ (लोहोरुङ २०८२)।
खाम्लेवा चा:वा
छुकुवा पाःछा/थरका दुईवटा चा:वाहरू छन्। डाछेॽवा चा:वा कुलुङमा अवस्थित छ। दुईवटा चा:वा हुनुको कारण, अरूणपूर्व एक भाइ सरेर आएपछि नयाँ चा:वाको
खोजी गरी नामकरण गरिएको हो, र त्यसपछि लोहोरुङ जातिमा रूपान्तरण भएको देखिन्छ। कुलुङमा रहेका भाइका सन्तानहरू छुकुवा मेवाहाङ र नेवाहाङ नै हुन्।
खाम्लेवा चा:वाको नामकरणबारे स्व. प्रेमबहादुर छुकुवा (८४), भुपसेखरचन छुकुवा र कुमारसिं छुकुवाले यसरी बताउनुहुन्छ—लोहोरुङ भाषामा खाम् को अर्थ माटो, हु को अर्थ खानी, अर्थात् खाम्हु को अर्थ माटोको खानी हो। त्यो माटोको खानी यस चा:वा भन्दा निकै तल, दक्षिणतर्फको डाँडामा पर्दछ। यो रातो माटोको खानी हो। यस खानीमा टाढा–टाढाबाट मानिसहरू रातो माटो लिन आउँथे, किनभने त्यतिबेला घर रंगाउने रंगका रूपमा रातो माटो र सेतो कमेरो माटो प्रयोग गरिन्थ्यो, जुन अझै पनि प्रयोगमा छ।
यो पानीको मूल त्यही खानीबाट माटो बोकेर ल्याउने क्रममा बाटोमै पर्ने भएकाले मानिसहरू यहाँ बिसाउने, पानी पिउने र हातमा लागेको रातो माटोको रङ्ग वरिपरिका ढुङ्गाहरूमा पोतिदिने गर्दथे, जसका कारण ती ढुङ्गाहरू रातै हुने गर्थे। साथै, खाम्हु (माटोको खानी) बाट आएर बिसाउने र पानी पिउने स्थान भएकाले यसलाई खाम्हु चा:वा भनियो, जुन पछि अपभ्रंश हुँदै खाम्लेवा चा:वा बनेको भनाइ छ। तर, भूपसेखरचनका अनुसार यसको सही नाम खाम्लेम्मा हो। यहाँ खाम् को अर्थ माटो र लेम्मा को अर्थ छिर्नु हो, अर्थात् “खाम्लेम्मा” को अर्थ माटोबाट छिरेर उम्रेको पानी भन्ने हुन्छ।
यो चा:वा खाँदबारी नगरपालिका–वडा नं. २, चेवामा पर्दछ। यो चा:वा गैर–लोहोरुङहरूको जग्गामा पर्दछ। यहाँका बासिन्दाले पानीलाई नालाबाट केही पर सारेर दुईवटा धारा निर्माण गरी आंशिक संरक्षण गरेका छन्, तर खाम्लेवा वा खाम्लेम्मा चा:वा भनेर शिलालेख भने गरिएको छैन। यस क्षेत्रमा लोहोरुङहरूको उपस्थिति शून्य नै छ।
प्रेमबहादुर छुकुवा (८४) र कुमारसिंका अनुसार, पारि कुलुङ्मा दुई भाइ ऎङ्खामा र पॆक्खामा थिए। ऎङ्खामा पारि नै बसेछन्। पॆक्खामा वारि उडेर वा हाम्फालेर आएछन्। उनी हाम्फाल्दा बसेको दाग वा ढुङ्गा अझै पनि थियो भन्ने गरिन्छ। सुरुवातमा यही चा:वाको वरिपरि नै बस्थे तर हात्तीको आतङ्क र औलोको महामारिका कारण
उनीहरू पहिले खाँदबारी पछि खोरण्डे सरेको बताइन्छ। पहिले उनीहरूलाई चेॽवाली भनिन्थ्यो, पछि मात्र छुकुवा भन्न थालिएको हो (लोहोरुङ २०८२)।
चित्लावा चा:वा
चित्लावा चा:वा पावामा अवस्थित छ। यस क्षेत्रका सबैले सामूहिक रूपमा मान्डावा चा:वा लाई मान्दछन्। चित्लावा चा:वा माङ्सिखिम्, माङ्सिङ् र माङ्बाखिम्हरूको चा:वा हो। कमलमणि माङ्सिखिम्का अनुसार, उनीहरूको उत्पत्तिको बेला चा:वा सुरुमा ‘पित्तवा लुम्बेवा चा:वा’ थियो। अहिले मान्डावा चित्लावा चा:वा मान्न थालिएको हो। यो पाःछा/थरहरूले पनि मान्डावा चा:वालाई अगाडि बढाउँछन्, जस्तै—
“जाडेवायो !!! या सेऽऽऽऽ मान्डावा चित्लावा चा:वाबिऎ ठिङ्खाबा ग” इत्यादि।
चित्लावा चा:वा कहाँ र कुन अवस्थामा छ भन्ने कुरा माङ्सिखिम्, माङ्सिङ् र माङ्बाखिम् पाःछा/थर भएका लोहोरुङ ज्युहरूलाई निश्चय नै थाहा नहुन सक्छ। हेदाङ्ना र उॽवाका माङ्बाखिम् लोहोरुङहरूले चा:वा 'हङहोङमा' प्रयोग गर्छन् र उनीहरू याम्फुमा रूपान्तरण भइसकेका छन्। तर कमलमणि भन्नुहुन्छ कि हाम्रो पुर्खा एउटै हुन्।
तिर्थ बहादुर माङ्बाखिम् (हेदाङ्नाका अनुसार) सम्झन्छन् कि याम्फुमा रूपान्तरण नभएसम्म नानीहरूले स्कुलमा जाँच दिन नपाउनेसम्मको दबाब थियो।
चित्लावा चा:वालाई संरक्षण गर्नु अत्यन्त जरुरी देखिन्छ। यो चा:वा सभापोखरी गाउँपालिका, पावामा पर्दछ र खेतको बीच भागमा अवस्थित छ। यो चा:वाको नामकरण कसरी भयो भन्ने कुरा थाहा हुने पुर्खा हालसम्म भेटिएको छैनन् (लोहोरुङ २०८२)।
चङ्लावा चा:वा
यो चा:वा डिर्खिम्हरूको चा:वा हो। रेःवाहा:ङ् (रेवा राजा) सम्बन्धमा छुट्टै इतिहास छ। रेःवाहा:ङ् र लोहोरुङ समुदायको सहमतिअनुसार, रेःवाहा:ङ्का सन्तानहरू १० भाइका रूपमा लोहोरुङ समुदायभित्र बस्ने निर्णय गरेपछि, उनीहरूलाई लोहोरुङ जातिले अंगीकार गरेको देखिन्छ। यो कुनै मिथक वा किंवदन्ती नभई लिखित नभएको ऐतिहासिक तथ्य हो, किनभने ढोल्बाजेमा रहेको भग्नावशेष दरबार अझै पनि अवस्थित छ, जुन नेपाल प्रहरीको चौकीको नियन्त्रणमा परेको छ (पुजास्थलका फोटो ‘फोटो पेज’ मा हेर्न सकिन्छ)।
उनीहरूलाई डिर्खिम् पाःछा/थर र केच्छाबा–केच्छामा सामॆक् दिइयो। चा:वाको आवश्यकता अनुसार ‘के चा:वा दिने’ भन्ने छलफलमा नयाँ चा:वा दिने निर्णय भयो। लोहोरुङ भाषामा ‘चङ्’ भन्नाले ‘नयाँ’ बुझिन्छ (जस्तै, ‘चङ्सिक्ला’ भन्नाले नयाँ पितृ भन्ने अर्थ हुन्छ) र ‘वा’ भन्नाले ‘पानी’ भन्ने बुझिन्छ। त्यसैले ‘चङ्लावा’ भन्नाले ‘नयाँ मूल वा पानी’ भन्ने अर्थ लाग्छ। यही आधारमा यस चा:वालाई ‘चङ्लावा चा:वा’ नाम दिइएको भनाइ छ।
यो चा:वालाई केही मर्मत–सम्भार गरिएको छ, तर शिलालेख गरिएको छैन। चङ्लावा चा:वा खाँदबारी नगरपालिका–४, डाँडापाङ्मा, अञ्चल कुमार लुम्बेन्को घर नजिक रहेको भूभागमा अवस्थित छ (लोहोरुङ २०८२)।
टोम्बुवा चा:वा
टोम्बुवा चा:वा सिलिचोङ गाउँपालिका, याफु मूलगाउँदेखि पश्चिमतर्फ, माध्यमिक विद्यालयको छेउमा पर्दछ।
यहाँ मेवाहाङ बिक्सिकहरूको बहुल्यता रहेको छ। कुलबहादुर बिक्सिक र जितबहादुर युम्पाङ्का अनुसार, यो टोम्बुवा चा:वा बिक्सिक्, लाङ्छोङ, युम्पाङ् र लाङ्छावा मेवाहाङ्हरूको चा:वा हो।
पहिले साविक याफु–४ मा युम्पाङ् बाहेक अरू सबै पाःछाहरूको घना बस्ती रहेको थियो। त्यहाँ पुरानो रिमा चा:वा छ। त्यही बस्तीबाट सुँगुरको माउ (बाक्सुॽमा) चर्न तल
बेसीमा झरेको, अनि कुवामा आहाल खेल्न जाने क्रममा माथि फर्किँदा हिलोमा लट्पटिएको देखेपछि, पुर्खाहरूले त्यो सुँगुरलाई पछ्याएर यो ठाउँ पत्ता लगाएका थिए। त्यहाँको मैदान मलिलो, खेतियोग्य र पानीको सुविधा सम्पन्न भएकोले सबै यहीँ बस्ने निर्णय गरे।
कुवा भनेको बारेर बनाइएको पानी हो। लोहोरुङ र मेवाहाङ भाषामा पानीलाई बारेर दह बनाउनुलाई ‘ठोम्मे/टोम्मे’ भनिन्छ। त्यसैले यो चा:वालाई बारेर बनाइएको भएकाले ‘टोम्बुवा’ चा:वा नामकरण गरिएको भनाइ छ।
यो चा:वाको पानी पनि नालाबाट ट्यांकीमा जम्मा गरी मूलगाउँसम्म पुर्याइएको छ। मूलगाउँको देवीथान छेउमा चा:वा थान बनाएर पूजा गर्ने चलन छ। मेवाहाङहरूले रिमा चा:वालाई अझै पनि माथि गएर मान्ने गरेका छन्।
Hardman (2000:22) अनुसार, याङ्खेला पाःछा/थरको चा:वा याफुको टोम्बुवा हो भनेर लेखिएको छ। तर बालकुमार याम्फु (केसा) का अनुसार, याङ्खेलाहरूको घना बस्ती धजे उत्तर, फकदम, आम्राङ, वालुङ र इभातिर हो। वर्तमान टोम्बुवा चा:वा भएको स्थान याफुमा याङ्खेलाहरूको उपस्थिति छैन। माल्टाका याङ्खेलाहरूले हा:ङ्चुवा चा:वा नै मान्न थालेका छन्।
प्राचीन कालदेखि अरूण पूर्वका बिक्सिक्हरूले टोम्बुवा चा:वा नै मान्दै आफूलाई लोहोरुङ भएको दाबी गर्छन् भने अरूण पश्चिमका बिक्सिकहरूले आफूलाई मेवाहाङ भन्छन्। त्यस्तै, युम्पाङ्हरू अरूण पश्चिम, याफुमा मेवाहा:ङ् भनी लुङ्भुक्मा चा:वाको सट्टा टोम्बुवा चा:वा मान्छन्, तर अरूण पूर्वका युम्पाङ्हरूले आफूलाई लोहोरुङ भनी लुङ्भुक्मा चा:वा मान्दछन्। यस चा:वालाई हालसम्म संरक्षण गरिएको देखिँदैन (लोहोरुङ २०८२)।
पिट्टुक्मा/पिक्सिक्मा चा:वा
छ दशकदेखि सुनिँदै आएको याङ्खुरुङ्हरूको चा:वाको नाम ‘पिट्टुक्मा चा:वा’ नै हो। किन यस्तो नामकरण भयो भन्ने व्याख्या गर्दा केही स्पष्ट अर्थ नदेखिएर, अन्य नामहरू (जस्तै– पिट्ठुक्मा, पिक्सिॽमा, पिक्सिक्मा आदि) पनि प्रयोग हुन थालेको आशंका रहन्छ।
जे नामकरण भए पनि वस्तुतः यस नामको सम्बन्ध गाई वा गोरूले भित्तामा सिङउरी खेलेर वा कुल्चेर निस्किएको पानी, अर्थात् मूल, भन्ने मान्यता सबैमा देखिन्छ। लोहोरुङ भाषामा ‘पिक्’ भनेको गाई वा गोरू, ‘ठक्मा’ भनेको घोच्नु वा सिङउरी खेल्नु, र ‘सिक्मा’ भनेको कुल्चिनु भन्ने अर्थ हुन्छ भन्नेमा सबैको सहमति छ।
यो चा:वा सभापोखरी गाउँपालिका–१, माथिल्लो धुपुमा अवस्थित छ। चा:वाको वरिपरि गैर–लोहोरुङहरूको जग्गा–जमिन छ र उनीहरूले स्थानिय तहबाट आर्थिक स्रोत जुटाएर केही संरक्षण गरेका छन्। तर चा:वाको नाम भने कतै लेखिएको छैन।
लोहोरुङ भित्रको याङ्खुरुङ् पाःछा/थरको सांस्कृतिक सम्पदा भएकाले, याङ्खुरुङ्हरूले यसलाई संरक्षण गर्ने र अन्य विषयका लागि अधिवेशनसमेत गरेका सुनिन्छ। तर हालसम्म यसको संरक्षण सम्बन्धी ठोस कार्य भएको देखिँदैन (ठुले २०७४, २२ लोहोरुङ २०८२)।
तालिका (वि.सं. २०८३) : लोहोरुङ पाःछा/थर, सामॆक् र चाःवा
पाःछा/थर, सामॆक् र चा:वाहरूको रुपान्तरण
Hardman (2000) र ठूले (२०७४) मा उल्लिखित पाःछा/थर, सामॆक् र चा:वाहरूमा केही रूपान्तरण भएको देखिन्छ। यस्तो रूपान्तरण हुनुको प्रमुख कारण राजनीतिक घटनाक्रमलाई र बसाइँसराइलाई मानिन्छ। पहिचानसम्बन्धी र
बहुल्यताको दबाबका कारण कतिपय पाःछा/थरहरू एक जातिबाट अर्को नजिकको जातिमा परिणत भएका देखिन्छन्।
सदियौँदेखि “लोहोरुङ हौं” भनेर चिनिँदै आएका केही पाःछा/थरहरूले पछिल्ला वर्षहरूमा आफूलाई “याम्फु” वा “मेवाहाङ हौं” भनी पहिचान परिवर्तन गरेका छन्। यसको कारण तलको भिडियोमा स्पष्ट पारिएको छ। ती जातिहरूका संस्कार, संस्कृति, भाषा र किंवदन्तीहरू नजिकबाट हेर्दा धेरै अंशमा उस्तै देखिन्छन्। भौगोलिक दृष्टिले पनि तिनीहरू नजिक–नजिकैका क्षेत्रमा बसोबास गर्छन् र ‘खामाङ्’ (धार्मिक अनुष्ठान) पनि समान ढंगले सम्पन्न गर्छन्। समग्रमा हेर्दा, ती सबै एउटै पुर्खाका सन्तान हुनुपर्ने अनुभूति हुन्छ।
फरक यत्ति मात्र हो कि— प्रायः सबैले आफूलाई जेठो, दाजु वा पहिल्यै स्थापित भएको भनी दाबी गर्ने हुँदा, मानौँ “वर्लिनको पर्खाल” सरह मानसिक विभाजन देखा पर्छ।
अर्को रोचक पक्ष के छ भने, लोहोरुङहरूको बहुल्य क्षेत्रमा मेवाहाङहरू पुगे भने तिनीहरूलाई “लोहोरुङ” भनेर चिनिन्छ; त्यस्तै, मेवाहाङहरूको बहुल्य क्षेत्रमा लोहोरुङहरू पुगे भने उनीहरूलाई “मेवाहाङ” भनिन्छ। याम्फु र लोहोरुङबीच पनि यस्तै स्थिति रहेको पाइन्छ। यसरी आपसी मेलमिलापसहित दीर्घकालदेखि स्वीकार गरिएका केही उदाहरणहरू तलको भिडियोमा प्रस्तुत गरिएका छन्।
बालकुमार याम्फु (केसा) को दृष्टिकोण (नुम्)
Hardman (2000) ले वि.सं. २०३२–२०३५ को अवधिमा गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख गरेका पाःछा/थरहरू — Pakpusa, Tsanka, Rumbangsa, Lumbangsa, Kesa, Kikura, Kakura, Nikura र Menaba — सबैलाई लोहोरुङका रूपमा वर्गीकृत गर्नुभएको छ। अनुसन्धानका क्रममा यस्ता नामहरू उल्लेख हुनु कुनै आधारबिना भएको कुरा होइन भन्ने स्पष्ट हुन्छ। तर, बालकुमार याम्फु (केसा) ले वि.सं. २०८० मा दिएको अन्तर्वार्तामा भने यसरी अभिव्यक्त गर्नुभयोः
“गोराले देखेअनुसार लेखे पनि, ती लोहोरुङमा पर्दैनन्; सबै याम्फु नै हुन्। इभा, पावा, फाकदमदेखि वालुङसम्म सबै याम्फु हुन्।” (लोहोरुङ २०८२)।
बाह्राबिसे निवासी राजबहादुर डॆक्सॆङ्का भनाइअनुसार मेन्दावा, मिचेरेङ्, सिवावा र पेवा समूहहरू प्रारम्भिक रूपमा लोहोरुङ समुदायसँग आबद्ध रहेको मानिन्छ, तर समयक्रममा तिनीहरू याम्फु समुदायमा रूपान्तरित भएका बताइन्छ।
सुर्य कुमारी, इलाम — जहारसीं गाउँ
जागिरको सिलसिलामा टंक खर्डुवालाम्सङ् ज्यू इलामको फिक्कल नजिकै अवस्थित ठूलो लोहोरुङ बस्ती, जहारसीं गाउँमा पुग्नुभएको रहेछ। त्यहाँ कुन–कुन पाःछा/थर रहेका छन् भन्ने बारे खोजी गर्न सुझाव दिइएको थियो।
यस क्रममा सुर्य कुमारी ज्यूसँग अन्तर्वार्ता लिइयो। गाउँको नाम कसरी रह्यो र लोहोरुङ हो कि याम्फु भन्ने जिज्ञासामा उहाँले यसरी स्पष्ट पार्नुभयोः
“च्याब्जुहरू तीन जना यस स्थानमा आएका रहेछन्। जेठा जहारसीं, माइला फौदसीं, कान्छाको नाम भने थाहा भएन। त्यही जेठाको नामबाट गाउँको नाम जहारसीं रहन गयो। म विवाह गरेर यस गाउँमा आउँदा लोहोरुङ जातिसँगै आएको हुँ।
हाम्रो पुर्खा कहाँबाट आएका हुन् भन्ने अनुसन्धान गर्दा हाम्रो किपट उत्पत्ति स्थल सङ्खुवासभाको हेदाङनमा रहेको पत्ता लाग्यो। त्यो क्षेत्र याम्फुहरूको किपट उत्पत्ति स्थल हो। लोहोरुङ र याम्फुबीच भाषा र संस्कारमा केही भिन्नता भेटिएकाले वि.सं. २०६० मा ‘याम्फु किरात समाज’ स्थापना भयो र त्यसपछि हामी लोहोरुङबाट याम्फुमा रुपान्तरण भयौँ।”
कुन–कुन पाःछा/थर रहेका छन् भन्ने प्रश्नमा यसरी उत्तर दिनुभयोः “चाबा, सेप्पा, चाङ्खा, ङारुङ, मिचरेङ, हाङ्लेम्बा, पाक्पुसा, डिङ्गुवा/टिङ्कुवा, ठेडुङ, यङ्सिला आदि।”
सुर्य कुमारी याम्फु, सूर्यदय नगरपालिका–१२ निवासी, हाल किरात याम्फु समाज इलाम जिल्ला अध्यक्षको जिम्मेवारीमा हुनुहुन्छ। Hardman को अनुसन्धान सम्पन्न भएको करिब २५ वर्षपछि मात्र यो रूपान्तरण भएको देखिन्छ।
तर, त्यही गाउँमा भेटिएका टेम्पो चालक एक व्यक्ति, जसले हामीलाई त्यहाँ पुर्याएका थिए, भने आफूलाई याम्फु होइन, लोहोरुङ मान्दछन्। “तपाईं कुन जाति हो ?” भन्ने प्रश्नमा उनले प्रष्ट जवाफ दिए — “म लोहोरुङ नै हुँ।” (लोहोरुङ २०८२)।
भिम बहादुर लुङ्छुवा — बर्देउ
एलेन ठूले (२०७४) मा लुङ्छुवा लोहोरुङभित्रको एक पाःछा/थरका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। सामॆक् र चा:वा नभएकाले खोजीको क्रममा बर्देउमा भिम बहादुर लुङ्छुवा ज्युसँग अन्तर्वार्ता लिइयो।
लुङ्छुवाहरूको उत्पत्ति स्थलबारे सोध्दा उहाँले यसरी स्पष्ट पार्नुभयो —“हाम्रो बाजे–जुजुहरू अरूण पारि ल्याङ् भन्ने स्थानलाई उत्पत्तिस्थल भएको भन्छन्। मेरो बुबा र दिदी त्यहाँ जानुभएको थियो र निमन्त्रणा पनि आएको थियो, तर म गम्भीर बिरामी भएकाले जान सकिनँ। यद्यपि सम्पर्क भने अझै कायम छ।”
ल्याङमा लोहोरुङ भन्छन् कि भन्ने प्रश्नमा उहाँले जवाफ दिनुभयो —“भन्दैनन्, लुङ्छुवा नै भन्छन्।”
त्यसो भए, तपाईंहरू यहाँ लोहोरुङ भन्नुहुन्छ त? “हैन, हामीले लोहोरुङ भनेका छैनौँ।”
तपाईंहरू लोहोरुङ होइन त? “हैन, अहिले हामी आफूलाई मेवाहाङ भन्छौँ।” चा:वा कुन चलाउनुहुन्छ?
“जहाँ जन्मिन्छ, त्यहीँको सखेवा मिन्चीॽवा नै चलाउँछौँ।”
चा:वा त लोहोरुङकै चलाउनुहुन्छ, तर लोहोरुङ होइन भन्नुहुन्छ ?
“हैन।”
खामाङ् त लोहोरुङकै जस्तै राख्नु भएको छ नि ?
“छैन, हाम्रो एक कोठे खामाङ् हो।”
तपाईंहरूको सामॆक् के हो ? “छोराको वाचाहाङ, छोरीको याङखामा हो।”
लोहोरुङ २०८२।
दुर्गदेव मिचेरेङ (याम्फु) र पुर्णकुमार राई (टिङ्खुवा/टिङ्कुवा)
दुर्गदेव मिचेरेङ पाक्पुसा याम्फु र पुर्णकुमार राई (टिङ्खुवा/टिङ्कुवा) लोहोरुङ ज्युहरूको अन्तर्वार्ता चिचिला गाउँपालिका–१ को कार्यालयमा लिइयो।
एलेन ठूले (२०७४) मा “(टिङ्खुवा/टिङ्कुवा) लोहोरुङभित्रको एउटा पाःछा/थर हो” भनेर उल्लेख गरिएको छ। तर, वास्तविकता के हो भन्नेबारे विस्तृत जानकारी माग्दा दुर्गदेव मिचेरेङ पाक्पुसा याम्फुले यसरी स्पष्ट पार्नुभयो —
“टिङ्खुवा/टिङ्कुवा भनेको याम्फु हो, लोहोरुङ होइन। यसको प्रमाण पनि छ — हाम्रा पुर्खा हत्तुवागढीबाट भागेर आउँदा खुवालुङमा कान्छी औंलाको टुप्पो काटेर भोग चढाएका रहेछन्। त्यसपछि उनीहरूले महिनौँ लामो यात्रा पूरा गरी नुममा बसाइँ सरी स्थायी बसोबास गरेका थिए। हामीले त्यसलाई अहिले ‘लुम्लुमा चा:वा’ भन्दछौँ।”
त्यहाँ बस्दा देखिन्छ कि गाउँका याम्फुहरू भित्रकै गेसा (केसा) राजालाई खुशी पार्नुको बापत गाउँका राजाले उनलाई सम्मान दिएको रहेछ। हत्तुवागढीबाट भागेका मानिसहरूलाई अधिकार कसरी दिइयो भन्ने प्रसङ्गमा—राईगाउँ हुँदै खोकदक, खोङ्लाखाङ, खोङ्राङतर्फ ‘तिमी राजा हौँ’ भनेर सम्मान गरिएको देखिन्छ।
उनी आध्यात्मिक विषयमा प्रखर भएका कारण मालिङगो (बाँसको एक प्रकार) सँग अत्यधिक खेल्न सक्षम थिए। आध्यात्मिक विषयमा निपुर्ण भएकाले उनी मालिङगोलाई आफ्नै इच्छाअनुसार चलाउन, बजाउन सक्थे। बाँसुरी जस्तो, सामान्यतया बजाउनका लागि बाहिरी हातको औँलाहरूको सहारा चाहिन्छ तर यहाँ हात चलाए मात्र उभिएको मालिङगो आफैँ बज्ने भएकाले यसलाई पाक्पु भनिन्थ्यो। यसरी ‘पाक्पु’ ‘पाक्पुबास’ ‘पाक्पुसा’ हुँदै नाम विकसित भएको हो भनी व्याख्या गरिन्छ।
बुबाको मृत्यु पछि उनका चार भाइमध्ये जेठोले गाउँराजा सम्हाल्नुपर्थ्यो। राजालाई हामी हा:ङ् भन्छौं। त्यो जेठो भाइ अट्टेरी स्वभावको हुनुहुन्थ्यो, चुल्होमा बसेर हात फिजाएर टाँग फारेर बस्ने—यसलाई हामी हा:ङ् हा:ङ् बस्नु भन्छौं। त्यसैले उसको नाम हा:ङलेम्बा राखियो, जुन पछि उपथरको रूपमा स्थापित भयो।
माइलाभाइ जब काममा बोलाउँथे, चुपचाप दाजुभाइलाई राखिदिएको भात खाइदिने—यसलाई चाबा चाबा गर्नु भनिन्थ्यो। त्यसैले उसको नाम चाबा रह्यो र पछि यो पनि उपथरको रूपमा प्रयोग हुन थाल्यो।
साइलो—भाइलाई काममा बोलाउँदा, ‘म मात्रै गर्नु के जरुरी’ भनी आँखा झिमिक–झिमिक पारेर बस्ने। आँखालाई ‘मिक’, झिमिक–झिमिकलाई ‘चेरेक चेरेक’ भनिन्छ। त्यसैले उसको नाम मिक चेरेक चेरेक राखियो, जुन पछि मिचेरेङ उपथरमा विकसित भयो।
कान्छो भाइ सानो भए पनि पानी–दाउरा आमाको आदेश अनुसार ल्याउने काम गर्थ्यो। तर अलिक पर पुगेपछि उसले ‘मलाई मात्र डिङ्गुवा गर्ने’ (खेदी–खेदी काम लगाउने) भन्थ्यो। अर्को काम मटेङ्ग्रा बाट्ने पनि उसकै जिम्मेवारीमा थियो, जसलाई पनि डिङ्गुवा भन्थे। त्यसैले उसको नाम डिङ्गुवा रह्यो र यही नामबाट डिङ्गुवा उपथर स्थापित भयो।
जेठो हाङलेम्बा गाउँराजा भएपछि अन्य भाइलाई कुनै अधिकार वा स्थान नदिएकाले, इभा राजासँग कर तिरेर स्थान मागी उक्त क्षेत्रमा आएको भनाइ छ। अन्ततः कान्छो भाइ ठूलो बलियो, छरितो, सिकार गर्न सक्ने र अरूसँग लड्न सक्ने भएकाले 'दाजु-मत ‘यहाँ बस्दिन’ भन्दै वारि सात बहिनीमा बसाइँ सरे। त्यहाँ खोरिया फाँडेर गोठ बनाएर बसेको धुपु (लोहोरुङ जातिको याङ्खुरुङ्) ले देखेपछि सोध्यो— “को हौ?, कहाँबाट आयौ?”
पहिलो जवाफ— “यहाँ मन पर्यो, पारिबाट आएको हुँ।”
दोस्रो प्रसङ्ग— धुपु (लोहोरुङ जातिको याङ्खुरुङ्) राजा चालाक थिए। जब इभाली राजाले उनको राज खानदानलाई समाप्त गरे, त्यसपछि बहादुर व्यक्ति खोजेर त्यस ठाउँमा राखिएको हो।
तेस्रो भनाइ— धुपु (लोहोरुङ जातिको याङ्खुरुङ्) राजाले सिन्दूर लगाएर अधिकार प्रदान गर्दै उनलाई तल चनौटेमा सारिदिए। त्यसको बदलामा, उत्तरपट्टि तिलिङ्गाहरू (प्रहरी) आउनेलाई हेर्ने र चैनपुर हुँदै बितलब–धजे सम्म चिठीपत्र ल्याउने–पुर्याउने जिम्मा दिइयो।
चिठी–पत्र बोकेर हिँड्दा बितलबका मानिसले भने— “तिमी जहिले पनि दौडिरहेको देखिन्छौ, कस्तो जागिर हो?”
त्यसमा उत्तर आयो— “म बेतलब हो।”
त्यस दिनदेखि, त्यस स्थानको नाम बेतलबाबाट बितलब रहन गएको भनाइ छ।
अन्तर्वार्ता पछि, पुर्णकुमार टिङ्खुवा/टिङकुवा ज्यूको घर चनौटे पुग्दा, उहाँकी श्रीमतीसँग केही परिचय मात्र भएको थियो। उहाँले भन्नुभयो—
“हामी त लोहोरुङहरूलाई पछ्याउँदै आएको रे।”
लोहोरुङ भाषामा ‘टिङ्खुवा’ को अर्थ ‘पछ्याउने’ हुन्छ तर, दुर्गदेवका अनुसार ‘डिङ्गुवा’ को अपभ्रंश नै ‘टिङ्खुवा/टिङकुवा' हो भन्नु हुन्छ।
यी तीनवटा भनाइअनुसार, डिङ्गुवा वा टिङ्खुवा/टिङकुवा पाःछा/थरलाई लोहोरुङ जातिले अंगीकार गरेको स्पष्ट देखिन्छ र अहिले सम्म लोहोरुङ भित्रै समेटिएका छन्। वर्तमानमा टिङ्खुवा/टिङकुवाहरू लोहोरुङबाट याम्फुमा रुपान्तरण हुने क्रममा छन्।
माथिका भनाइअनुसार, पाक्पुसा र त्यस भित्र रहेका चार उपथरहरूलाई पनि याम्फु जातिका गेसा (केसा) राजाले अंगीकार गरेको देखिन्छन्। किनभने पाक्पुसाका पुर्खा खुवालुङबाट महिनौं दिनको यात्रापछि नुममा पुगेको बेला त्यहाँ गेसा (केसा) राजा याम्फु थिए। (लोहोरुङ २०८२)।
लोहोरुङ जाति कसरी चौबिसे पुगेर युङ्साहा:ङ् (लिम्बु) भए।
सङ्खुवासभा हेलुवा चन्दनपुरलाई पुर्ख्यौली थात–थलो मान्ने लोहोरुङका सन्तानहरू कसरी धन्कुटा चौबिसे पुगेर युङ्साहा:ङ् (लिम्बू) भए भन्ने विषयमा
युङ्साहा:ङ् वंशावलीका संयोजक, संकलक तथा लेखक मानप्रसाद युङ्साहा:ङ् (लिम्बू) ज्यूबाट लिइएको भिडियो अन्तर्वार्ताका क्रममा भएको वार्तालाप यस प्रकार छ।
मानप्रसाद युङ्साहा:ङ् ज्यूका अनुसार उहाँहरूको पुर्ख्यौली अथवा वंशावलीको मूल थलो सङ्खुवासभाको हेलुवा चन्दनपुर नै हो। त्यतिबेला वैदेशिक रोजगारी भन्नाले मुख्यतः आसाम जाने चलन थियो। त्यसै क्रममा हेलुवाका एक जना लोहोरुङ राई र सोक्रोपाका एक जना व्यक्ति आसाम गएका रहेछन्। त्यहाँ काम गर्ने क्रममा उनीहरूको भेट भयो र केही समय सँगै काम गरेपछि दुवै जना स्वदेश फर्किए।
त्यो समयमा जोगवानीदेखि पैदल हिँडेर आउनु पर्थ्यो। फर्कने क्रममा सँगै हिँड्दा उनीहरू सोक्रोपामा साथीको घरमा एक रात बास बसे। त्यतिबेला सोक्रोपाका साथीको एक छोरी खाजुम थरकी युवती हुर्किसकेकी थिइन्, र सङ्खुवासभाका ती साथी तिलबिरको छोरा छेपरसिंह पनि विवाह योग्य उमेरका रहेछन्। त्यसपछि आपसी सल्लाह भयो र “साथी, सम्धी खेल्ने हो?” भन्ने कुराकानीबाट विवाह पक्का भयो। फलस्वरूप छेपरसिंहले सङ्खुवासभाबाट आएर सोक्रोपाकी लिम्बूनी चेली खाजुम थरकी युवतीसँग विवाह गरे।
विवाहपछि श्रीमती गर्भवती अवस्थामै छेपरसिंहको युवावस्थामा निधन भयो। यस पीडादायी अवस्थालाई सहन नसकी ती बुहारी एक्लोपन महसुस गर्दै माइतीतिर फर्किन बाध्य भइन्। त्यतिबेला जंगल, बाघ, भालु र चोरको डर हुने समय भएकाले गर्भमा रहेको बच्चा सुरक्षित रहोस् भन्ने कामनासहित ती बुहारीले देवाली (धामी–बिजुवा)लाई अक्षता र पाँच वटा अण्डा जप गराइन्। धामी–बिजुवाले ठूला डाँडा र खोला काट्दा अण्डा राख्दै र अक्षता छर्दै यात्रा गर्न निर्देशन दिए।
यसरी चार–पाँच दिनको पैदल यात्रापछि उनी चौबिसे आइपुगिन् र त्यहीं एक छोरा जन्माइन्, जसको नाम फौदपाल राखियो। आज हामी झण्डै असी घरधुरी भएका फौदपालकै सन्तान हौँ। अहिले पनि हामीलाई धेरैले लोहोरुङ नै भन्छन्।
तर लोहोरुङ सम्बन्धमा विवाद उत्पन्न भयो, किनभने लोहोरुङलाई लिम्बू मानिँदैन। पुर्खाहरूले हाम्रो घर हेलुवा चन्दनपुरमा भएकाले आफूलाई लोहोरुङ भन्ने गरेको बताएका थिए, तर त्यसको ठोस पुष्टि हुन सकेन। हामीले लोहोरुङ
राईको भाषा, संस्कार र संस्कृति सिक्न पाएनौँ। मामाली गाउँमा जन्मिएर हुर्किएका सन्तानहरू विस्तार हुँदै गए, र विवाह सम्बन्ध पनि लिम्बू समुदायमै सीमित रहँदा हामी पूर्ण रूपमा लिम्बू भाषा, संस्कार र संस्कृतिमा समाहित भयौँ।
यस अवस्थामा हामीलाई पहिचानको समस्या आयो। राई भनौँ भने राईको भाषा, संस्कार र संस्कृति थिएन; लिम्बू भनौँ भने सबै कुरा मिल्थ्यो तर थर लोहोरुङ भएकाले समस्या रह्यो। त्यसैले हाम्रा पूर्वज लोहोरुङ राई भए पनि थर परिवर्तन गरी “युङ्साहा:ङ्” राखी लिम्बूका रूपमा वंशावली तथा आधिकारिक दस्तावेजहरूमा लेख्दै आएका छौँ। यसलाई “युङ्साहा:ङ् (लिम्बू) वंशावली” नाम दिइएको छ।
हाल हामी धरान, काठमाडौँ, मोरङ, झापा, सुनसरी, सिक्किम, आसाम, बेलायत, ब्रुनाइ, हङकङ, जापान तथा अन्य पाँच–छ वटा देशहरूमा बसोबास गर्दै आएका छौँ। जहाँ–जहाँ बसे पनि सोक्रोपाबाट फैलिएको युङ्साहा:ङ् परिवारबीच एकता कायम छ र सबैलाई वंशावलीमा समेटिएको छ।
हामी लोहोरुङ राईका सन्तान भए पनि हाल लिम्बू पहिचानमा आइपुगेका हौँ। तर हाम्रो मूल पुर्ख्यौली थलो सङ्खुवासभाको हेलुवा चन्दनपुर नै हो भन्ने कुरा वंशावलीमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ। तिलबिरका छोरा छेपरसिंहका सन्तान हौँ भन्ने तथ्य पनि वंशावलीमा अभिलेख गरिएको छ (युङ्साहा:ङ् (लिम्बू) वंशावली)। सोक्रोपामा सुभाङ्गीसम्म कसरी पुगे भन्ने विवरण पनि उक्त भिडियोमा समेटिएको छ।
मानप्रसाद युङ्साहा:ङ् ज्यूका अनुसार युङ्साहा:ङ् थरको नामकरण करिब डेढ सय वर्षअघि नै भएको हो, र फौदपालको जन्म सन् १८६१ तिर भएको मानिन्छ।
कुल बहादुर बिक्सिक् मेवाहा:ङ् (याफु)
कुल बहादुर राई (मेवाहा:ङ्) का अनुसार, पहिले बुबा–आमाले उनीहरूलाई “राई” लेखिदिनु भएको थियो। तर हाल हामी आफूलाई “मेवाहा:ङ्” भन्छौँ र “बिक्सिक्” पाःछा/थर हो।
बिक्सिक भित्र विभिन्न उपथरहरू पनि छन्, जस्तै: केतर बिक्सिक, डे बिक्सिक, सेउ बिक्सिक, चातेन बिक्सिक, यङदोक बिक्सिक, ओयोक बिक्सिक।
तीमध्ये ‘केतर बिक्सिक’ भन्ने नाम त्यसै आधारमा रहन गएको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ, किनकि ती पुर्खाहरू वालुङ–हेदाङ्ना तिरबाट आएका झुल्किएका व्यक्तिहरू थिए। मेवाहा:ङ् भाषामा “केॽतक्” को अर्थ “झुल्किनु” हुन्छ।
याफु अरूण नदीको पश्चिममा पर्दछ, जुन मेवाहा:ङ्हरूको प्राचीन थातथलो मानिन्छ। टोम्बुवा चा:वा पनि यही याफुमा अवस्थित छ। त्यसैले बिक्सिकहरूको उत्पत्ति स्थल याफु नै भएको ठान्न सकिन्छ।
तर, अरूणको पूर्वी भागका बिक्सिकहरूले सदियौँदेखि आफूलाई लोहोरुङ नै भन्छन्। Hardman ज्यूको अनुसार, “याफु बिक्सिक्” लाई लोहोरुङ जातिकै पाःछा/थरको रूपमा समावेश गरिएको छ। (लोहोरुङ २०८२)।
जित बहादुर युम्पाङ् मेवाहा:ङ् (याफु)
जितबहादुर युम्पाङ् मेवाहा:ङ् ज्यूले दिएको भिडियो अन्तर्वार्ता अनुसार, अरूण पूर्वका युम्पाङ्हरूले आफूलाई “हामी लोहोरुङ हौं” भन्छन्, तर अरूण पश्चिमका युम्पाङ्हरूले आफूलाई “मेवाहा:ङ्” भन्छन्।
उहाँको भनाइअनुसार—
“ठाउँ अनुसार पहिले हामी लोहोरुङ नै थियौँ होला, तर बाजे–बोजुहरू यहाँ बस्दै आएका कारण अहिले मलाई मेवाहा:ङ् नै लाग्छ।”
अरूण पश्चिमका युम्पाङ्हरूले टोम्बुवा चा:वा नै चलाउँछन्। वास्तवमा, Hardman र ठूले ज्यूले पनि लेखेका छन् कि उनीहरूको लुङभुक्मा चा:वा हो। अरूण पूर्वका युम्पाङ्हरूले भने लुङ्भुक्मा चा:वा चलाउँछन्।
लुङ्भुक्मा चा:वा दिदिङमा अवस्थित छ भने, टोम्बुवा चा:वा याफुमा छ। युम्पाङ्हरूको परम्परागत वसोवास स्थान दिदिङ मानिन्छ, तर त्यहाँबाट प्रायः सबै विस्थापित भइसकेका छन्। (लोहोरुङ २०८२)।
पहलमान हा:ङ्खिम् (हाल परिवर्तित इछोङमा) – माङतेवा
माङतेवामा भेटिएका पहलमान हाःङ्खिम् (इछोङमा) का बाजे–बोजुहरू अरूण पूर्वको हेलुवाबाट अरूण पश्चिमको माङतेवामा सरेर बस्नु भएको रहेछ। उनका
अनुसार, अहिले पनि हेलुवाका हाःङ्खिम्हरूसँग सम्बन्ध कायम छ।
अन्तर्वार्ताको क्रममा वरिपरि धेरै मेवाहा:ङ्/नेवाहा:ङ उपस्थित भएका कारण, उनको शारीरिक हाउभाउ हेर्दा स्थानीय बहुल्यताको दबाबमा पाःछा/थर परिवर्तन गर्नुपर्ने बाध्यता महसुस भएको देखिन्छ। त्यसैले उनलाई इछोङमा पाःछा/थरमा समावेश गरी मेवाहा:ङ् (वा नेवाहा:ङ) जातिमा रूपान्तरण गरिएको रहेछ।
तर वास्तविकतामा उनी हेलुवाका हा:ङ्खिम् हुन्, जसको पाःछा/थर लोहोरुङ जातिभित्र पर्छ (लोहोरुङ २०८२)।
माङतेवाका भलमान र बमबहादुर डेक्छेङ/डॆक्सॆङ्
बमबहादुर डेक्छेङ मेवाहा:ङ् (नेवाहा:ङ) का अनुसार, डेक्छेङहरू तीन प्रकारका छन्— फित्लुङ डेक्छेङ, ओयोक डेक्छेङ, र ओङलोङ डेक्छेङ। यी तीन पाःछा/थर भित्र आपसमा बिहे–विवाह गर्न सकिन्छ, तर एउटै उपथरभित्र भने हुँदैन (जस्तै: फित्लुङ–फित्लुङबीच बिहे हुँदैन)।
हाम्रो चा:वा पहिले तुप्तुङमा थियो, तर अहिले चेखोङवा चा:वा भएको छ। सामॆक्मा पुरुषको “लाछामी” र महिलाको “लोङखामा” हुन्छ।
अर्थबहादुरका अनुसार, पहिलेका तीन दाजुभाइहरू क्रमशः फित्लुङ, ओयोक र ओङलोङ थिए, जसको नाम पछि पाःछा/थरमा परिणत भएको हो।
Hardman का अनुसार, डॆक्छॆङ्हरूको Chokawa चा:वा “माङतेवा” भनेर उल्लेख गरिएको छ, तर त्यो वास्तवमा “चॆखङ्वा” भन्ने नाम सुन्ने क्रममा भएको फरक हुनसक्छ।
सामॆक् Hardman ज्यूले “Wachihang/Wekhama” लेखेका छन्, तर ठूलेका अनुसार सामॆक् “लाछामी–लुङ्खामा” हो। चा:वा चिङ्खुवा छ, तर “चिङ्खुवा” चा:वा अन्यत्र कतै भेटिएको छैन।
बमबहादुरका अनुसार, डाँडापांमा बस्ने भगत नारायण (योगोक्पा) हाम्रै काका फित्लुङ डॆक्छॆङ् हुन्। उनी लोहोरुङ भनेर चिनाउने कुरा उनको व्यक्तिगत निर्णय वा बुझाइ हुनसक्छ।
डॆक्छॆङ/डॆक्सॆङ्हरू सबै यहीँबाट आएकोले, यसको मूल स्थान यहीँ खोज्नु पर्ने देखिन्छ (लोहोरुङ २०८२)।
भगत नारायण डॆक्सॆङ् (योगोक्पा) – डाँडा पाङमा
माङतेवाका भतिज बमबहादुरज्यूले माथि उल्लेखित विषयमा भगत नारायण डॆक्सॆङ् (योगोक्पा) ज्यूसँग छलफल गर्दा उहाँले भन्नुभयो: “हामी मेवाहा:ङ्, लोहोरुङ, याम्फु, खम्बु, लिम्बु, १६ भाई, १२ भाई र १० भाई कहाँबाट छुट्टियौं, त्यो नबुझे सम्म थाहा हुँदैन।”
यसबाट बुझिन्छ कि उहाँ आफैंलाई मेवाहा:ङ् (नेवाहा:ङ्) भन्दैनन् र लोहोरुङ नै भन्दछन्।
चा:वा सम्बन्धमा, योगोक्पा ज्यूले ‘चिङ्खुवा’ भन्नुभयो, तर सामॆक् भने माङतेवाका डेक्छेङ/डॆक्सॆङ्हरूसँग मेल खाने रहेछ।
कमलमनी माङ्सिखिम् (बाह्रबिसे)
कमलमनी माङ्सिखिम्, बाह्रबिसेका अनुसार, यो पाःछा/थर तीन ठाउँमा फरक–फरक रूपमा चिनिन्छ— बाह्रबिसे, खेउरिङ, चेप्लेवा, पाव र तामिङ क्षेत्रमा: “माङ्सिखिम्” धनकुटामा: “माङ्सिङ्” हेदाङनामा: “माङ्बाखिम्” कमलमनी ज्यूले भन्नुभयो: “हामी दाजुभाइ हौं, हाम्रो पुस्ता जोडिएको छ। तर पद्माहाःङ्को सन्तान हेदाङनामा गएर ‘याम्फु’ भन्छन्। हामीबीच अहिले भनाभन भएको छ। तर धनकुटामा भने अझै ‘लोहोरुङ’ नै भन्छन्।”
उहाँहरूको पहिलाको बसोबास स्थान डाँडापांमा (अफोरदाम) मा पनि रहेको थियो, तर अहिले त्यहाँ कोही छैनन्। यसबारे उहाँले भन्नुभयो: “हाम्रो जग्गा–जमिन गंगाप्रसादहरू भन्थे, उनीहरूले खाएकोछ।”
यो सम्भावित देखिन्छ किनभने त्यतिबेला किपट जग्गा–जमिन बेचबिखन गर्न नपाइने व्यवस्था थियो। कुनै परिवारले छोडेमा, राई पगरीको जिम्मामा स्वतः जान्थ्यो, र त्यस समयमा गंगप्रसाद राई ५२ पगरिको जिम्मवाल थिए।
जब डाँडापांमा अफोरदाममा बसोबास गर्थे, उनीहरूलाई “माङ्सिखिम्” भनेर मात्र चिनिन्थ्यो होला। पछि विभिन्न ठाउँमा छरिए पछि नाम पनि फरक–फरक रूपमा—माङ्सिखिम्, माङ्सिङ्, माङ्बाखिम्—भएको देखिन्छ।
पहिलाको चा:वा “पित्तावा/लुम्बेवा” थियो भने, अहिले बाह्रबिसे क्षेत्रमा “मान्डावा/चित्लावा” मा रुपान्तरण भएको छ। हेदाङनाका माङ्बाखिम्हरूले भने “हाङ्होङ्बा” चा:वा चलाउँछन्। (स्रोत: लोहोरुङ २०८२)।
किन डाँडा पाङ्मा अफोरदामबाट माङ्सिखिम्हरू विस्थापित भए भन्नेबारे ठूले (२०७४, पृ. २५१–२५२) ले यसरी लेख्नु भएको छ।
छोटोकरीमा, साखेवामा भएको पोम्माहाःङ्माले चासुम् नदिएको भन्दै, उसको मूर्तिलाई कपडामा बेरी धरान झर्दा अक्करको भीरबाट अरूणको ‘घुमाउने दहा’ मा फाले। फर्केर आउँदा, पोम्माहाःङ्मा आफ्नै पुरानै स्थानमा भेटियो। फेरि भोटतिर जाँदा पनि त्यस्तै गरी अरूणकै फेक्सिन्दामा फालियो, तर फर्किंदा पुनः पुरानै स्थानमा भेटियो। अन्ततः आगोमा डढाएर घनले पिट्दा सानो टुक्रा फुटेर त्यहाँबाट मानिसको जस्तो रगत बग्न थाले। यस घटनापछि, माङ्सिखिम् दाजुभाइहरू भागदौड हुन बाध्य भएका उल्लेख छ।
तिर्थ बहादुर माङ्बाखिम् (हेदाङना)
हेदाङनाका तिर्थबहादुर माङ्बाखिम् (८३) ज्यूलाई “तपाईं लोहोरुङ हो कि याम्फु?” भन्ने प्रश्न गर्दा उहाँले भन्नुभयो: “लोहोरुङ नै हो। एकदमै लोहोरुङ नै हो।
याम्फु त हिजो–अस्तीदेखि मात्र भन्न थालेको हो, के हो थाहा छैन।” चा:वा भने हाङ्होङ्बा चलाइन्छ।
उहाँका अनुसार, माङ्बाखिम्हरू हेदाङना, उवा र वालुङ्मा पनि बसोबास गर्छन्। उहाँले थप भन्नुभयो: “यो सबै मास्टरहरूले नानीहरूलाई ‘याम्फु, याम्फु’ बनाए। पहिले राई थियो, पछि याम्फु भयो। यसले गर्दा कागजात बिग्रिए र कतिजनाले परीक्षानै दिन पाएनन्।”
यसको अर्थ, कुनै अल्पसंख्यक जाति बहुसंख्यक क्षेत्रमा मिसिँदा बाध्यतावश वा दबाबमा जाति परिवर्तनसम्मको अवस्था आउँछ भन्ने अर्थ लाग्छ। माथि पहलमान इछोङ्माको पनि कथा यस्तै छ।
उहाँले प्रयोग गरेको “मास्टरहरू” भन्ने शब्दले विद्यालयबाट नै राजनीतिक प्रभाव सुरु भएको संकेत गर्छ। (स्रोत: लोहोरुङ २०८२)।
स्व. जित बहादुर याङ्खेला (माल्टा)
स्व. जितबहादुर याङ्खेला, याटाःङ्पा (पुजारी), लोहोरुङ जातिका लागि अनिवार्य व्यक्तित्व मध्ये एक हुनुहुन्थ्यो।
Hardman (2000) र ठूले (२०७४) का अनुसार, याङ्खेलाहरूको चा:वा “टोम्बुवा” लेखिएको छ। तर उहाँको भनाइअनुसार— “हामी जहाँ बस्छौं, त्यहाँको चा:वा नै उठाउनु पर्छ, त्यसैले हाःङ्चुवा चा:वा चलाउँछौं।” केही तर्कसंगत पनि हुन सक्छ—जहाँ बसिन्छ, त्यहाँको धर्ति, देवी–देउराली र सिमेभुमे उठाउनु पर्ने, तर चा:वा फेर्नु नहुने भन्ने मेरो व्यक्तिगत बुझाइ हो।
नुमका एक व्यक्तिले याङ्खेला याम्फु जातिभित्रको पाःछा/थर हो भनेको विषयमा प्रश्न गर्दा उहाँले भन्नुभयो: “हामी माथि आम्राङ्बाट झरेका रहेछौं। यहाँ लोहोरुङ समाजमा मिसिएर लोहोरुङ भयौं। वास्तवमा हामी याम्फु नै रहेछौं।” स्रोत: (लोहोरुङ २०८२)।
लोहोरुङको नयाँ पाःछा/थर – हिङ्बारा लोहोरुङ
सुमाया हिङ्बारा भन्नुहुन्छ: “म याक्खा थरकी हुँ। हिङ्बारा लोहोरुङसँग विवाह गरेर आएकी हुँ।”
राजबहादुर डॆक्सॆङ् थप्छन्: “हो, हिङ्बारा लोहोरुङ हो। तामिङ्, नाम्ले बेसी, र केही काठमाडौँमा गरी जम्मा ४ घर छन्। तर यहाँका सिवावा, पेवा, मिचेरेङ र मेन्दावाहरू भने याम्फुमा परिणत भइसकेका छन्।”
हिङ्बाराको सामॆक्—पुरुष ‘वाचेन’, स्त्री ‘युङ्खिमा’ र चा:वा भने थाहा छैन। (स्रोत: लोहोरुङ २०८२)।
नयाँ पाःछा/थर – उक्टा लोहोरुङ (पाखा, थलथले, धनकुटा)
सेरबहादुर र अनिल उक्टा लोहोरुङ, पाखा–धनकुटा, हिलेबाट दक्षिणपश्चिम सुकेआहाल र थलथलेतर्फ दक्षिणमा बसोबास गर्नुहुन्छ।
उहाँहरूका अनुसार जम्मा ३ घर मात्र रहेका छन्। पुर्खाहरूको देहान्त भइसकेकाले आफ्नो बारेमा अनजान छन तर लोहोरुङ हौँ भनेर मात्र बुझेका छन। छिलुङहरूसंगको विवाह समबन्धले छिलुङ् भाषा बोल्दछन, र सस्कार सस्कृती पनि छिलुङहरूकै गर्दछन।
उहाँहरूको भनाइअनुसार— खामाङ्/न्वागीलाई ‘भर्सेउली’ भन्छन्। भाले र पोथी दुवैले पूजा गर्छन्। चा:वा थाहा छैन। सामॆक् — पुरुष: ‘इच्छामा’, महिला: ‘केन्नारीमा।
जोगी माङ् — एउटा ढुङ्गा राखेर, माथि–तल्लामा सिन्दूर, गाजल र एक जोडी परेवाले पूजा गरिन्छ। तर विवाह गरिसकेकी छोरीहरू त्यहाँ जान वा छुन पाउँदैनन्, केवल प्रसाद मात्र लिन पाउँछन्। “तल गुगु, ङोम्मा, उक्टा र पाङ्टेन् दाजुभाइ भन्ने जानकारी हुँदा मात्र उनीहरूको पुर्खालाई जोगीले दिएको ढुङ्गा रहेछ र अझै पूजा गरिरहेका रहेछन् भन्ने जनाउँछ।”(स्रोत: लोहोरुङ २०८२)।
नयाँ पाःछा/थर – गुगु, ङोम्मा, उक्टा र पाङ्टेन्
२०८२ सालको उधौली पर्व काठमाडौंको जगडोलमा मनाउने क्रममा आकस्मिक रूपमा असोक लोहोरुङ राईसँग भेट भयो। पाःछा/थरको विषय उठ्दा उहाँले आफ्नो पाःछा “ङोम्मा” भएको जानकारी दिनुभयो। यस पाःछा/थरबारे पूर्वज्ञान नहुँदा थप अनुसन्धानको उद्देश्यले उहाँको जन्मस्थान—धनकुटा जिल्ला, साँगुरिगढी गाउँपालिका वडा नं. ७, आस्कोट, गैरीटोल—पुगियो।
गैरीटोल निवासी करिब ७० वर्षका मोहनसिं लोहोरुङ ङोम्माका अनुसार उहाँहरूको पुर्ख्यौली मूल हालको सङ्खुवासभा जिल्ला, खाँदबारी नगरपालिका अन्तर्गत पाङ्मा क्षेत्रबाट आएको मानिन्छ। पुर्खाहरू धेरै दाजुभाइ थिए र तिमध्ये जमुवा नाम गरेका एक पुर्खाले “जहाँसम्म खुट्टाले हिँडेर पुगिन्छ, त्यहीँ बसोबास गर्ने” अठोटसहित पश्चिमतर्फ यात्रा प्रारम्भ गरेका थिए।
यात्राकै क्रममा जमुवाको भेट एक जना जोगी सन्यासीसँग भयो र दुवै सँगै हिँड्दै एक रात बास बसे। भोलिपल्ट बिहान जोगीले यात्राको गन्तव्य सोध्दा जमुवाले आफू पूर्वदेखि पश्चिमतर्फ गइरहेको बताए भने जोगी पूर्वतर्फ गइरहेका थिए। बिदाइका क्रममा जोगीले सम्भावित संकटको संकेत गर्दै एक ढुङ्गा जमुवालाई दिए।
उक्त ढुङ्गा बोकी जमुवा आइसला खल्समा आएर बसोबास गरे, जहाँ बुढाहाःङ् मानव अवतारमा लीला गरिरहनुभएको विश्वास गरिन्छ। जमुवा परदेशी भएको थाहा पाएपछि बुढाहाःङ्ले उनलाई बसोबासको स्थान प्रदान गरे, जुन स्थान लोङ्गाबहरूको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। केही समयपछि जमुवा पक्ष र लोङ्गाब पक्षबीच गद्दी अधिकारको विषयमा विवाद उत्पन्न भयो। त्यतिबेला जमुवाका तीन छोरा जन्मिसकेका थिए।
गद्दी अधिकारको लागि जमुवा पक्ष र लोङ्गाब पक्षबीच बाजी राखे। तर प्रतिस्पर्धा (बाजी) पछि जमुवा पक्ष पराजित भयो र बुढाहाःङ्ले उनीहरूलाई तम्मर पारी बसोबासका लागि खाली स्थानतर्फ पठाए। यही स्थान आजको धनकुटा जिल्ला, साँगुरिगढी गाउँपालिका वडा नं. ७, आस्कोट क्षेत्र हो।
नयाँ स्थानमा बसोबास गर्दै जाँदा वैवाहिक कुटुम्बको अभावका कारण जमुवाका तीन दाजुभाइका नाम नै क्रमशः पाःछा/थरका रूपमा स्थापित भए—जेठा गुगु,
माइला ङोम्मा र कान्छा उक्टा। माथिल्लो पाखा–धनकुटामा हुनुहुने सेरबहादुर र अनिल उक्टा लोहोरुङज्युहरू यसबारे अनजान रहे। त्यसै क्रममा आङ्सा सामग्री ल्याउन सहयोग गर्ने अन्य व्यक्तिहरूलाई पनि पाङ्टेन पाःछा/थर प्रदान गरी समुदायमा अंगीकार गरिएको पाइन्छ। हुनसक्छ उनीहरू पहिले लोहोरुङ भाषा नै बोल्थे, किनकि सहयोगीलाई लोहोरुङ भाषामा ‘पाङ्कुसा’ भनिन्छ। त्यही शब्दबाट ‘पाङ्टेन’ पाःछा/थर राखिएको हुन सक्छ।
यसै सन्दर्भमा लोहोरुङ समाज धन्कुटा जिल्ला अध्यक्ष लालध्वज लोहोरुङसँग गरिएको मोबाइल संवादमा “उहाँहरू डिर्खिम् हुन्” भन्ने धारणा व्यक्त गरिएको थियो। मोहनसिंज्यूका अनुसार 'लालध्वज' जेठो हाँगो गुगु नै हो भन्छन्। यस आधारमा डिर्खिम् पाःछा/थरबाट गुगु, ङोम्मा, उक्टा र पाङ्टेन गरी चार शाखा पाःछा/थर विभाजन भएको देखिन्छ। सङ्खुवासभा जिल्लाका डिर्खिम्हरूले “हाम्रा दाजुभाइहरू धन्कुटा जिल्लाको महाभारत इलाकामा छन्” भन्छन्। डिर्खिम्हरू को हुन् भन्ने विषयमा तल रेवाहा:ङ्को बारेमा छोटकरीमा उल्लेख गरिएको छ।
लोहोरुङ संस्कार–संस्कृति पालना गर्ने/नगर्ने सम्बन्धी प्रश्नमा उहाँहरूको भनाइ यस्तो रह्योः “हामीलाई बुढाहाःङ्ले वारि पठाएका हुन्। उहाँको एक भाइ छोरा मृत्यु भयो। सोह्र बहिनी छोरीमध्ये पन्ध्र बहिनीसँग बुढाहाःङ् अल्पिनुभयो। ती पन्ध्र बहिनीहरूलाई हामी ङोम्मा, उक्टा र पाङ्टेन पाःछाले घरभित्र माङ्छामा भनी पूजा गर्छौँ। बाँकी एक बहिनी मानवसँग विवाह गरी गर्भवती भएकाले अल्पिन सकिनन्। जयजन्मा भएपछि घाँस काट्न जाँदा त्यही रुखमा अल्पिनुभयो, जसलाई जेठो हाँगो गुगु पक्षले केही भिन्न शैलीमा पूजा गदर्छन्।”
यद्यपि लोहोरुङ समुदायभित्रै भए पनि, यी पाःछा/थरका व्यक्तिहरूले जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार र संस्कृति छिलुङ्को गर्दछन् भने भाषा पनि छिलुङ्नै बोल्दछन्। चाःवा र सामॆकका बारेमा प्रश्न गर्दा उनीहरू अनभिज्ञ देखिए, तर माथि पाखा–धनकुटाका उक्टाहरूले सामॆकलाई पुरुषका लागि ‘इच्छाम’ तथा महिलाका लागि ‘केन्नरी’ भन्ने जानकारी दिए ।
नयाँ पाःछा/थर: सोयाङ् (इलाम, माङ्सेबुङ्)
इलाम जिल्ला, माङ्सेबुङ् गाउँपालिका वडा नम्बर ३ निवासी सन्त कुमार लोहोरुङ राईज्यूसँग गरिएको छोटो कुराकानीमा उहाँ भन्नुहुन्छ—
“हाम्रा पुर्खाहरू कहाँबाट यहाँ आइपुगे भन्ने विषयमा स्पष्ट जानकारी छैन। तर बुझ्दै जाँदा सङ्खुवासभाबाटै आएको हुन सक्ने अनुमान छ।” उहाँका अर्का भाइका अनुसार भने उनीहरू ओखलढुङ्गाबाट आएका हुन् भन्ने भनाइ पाइन्छ, र कुलपित्री गर्दा पनि ओखलढुङ्गाकै नाम आउँछ भन्छन्।
सामॆक्का विषयमा सोध्दा उहाँले छोराको चिक्साबा र छोरीको चिक्सामा हुने जानकारी दिनुभयो। तर चाःवा सम्बन्धी भने कुनै ठोस जानकारी नभएको बताउनुभयो। पहिले लोहोरुङ संस्कारअनुसार जीवन पद्धति अपनाइँदै आएको भए पनि, अहिले भने सतेहाःङ्मा संस्कारमा परिवर्तन भइसकेको बताइयो।
सोयाङ् पाःछा/थर याम्फुमा दाबी
लोहोरुङहरूको नयाँ पाःछा/थर भनेर सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्दा मेरा फेसबुक मित्र गजेन्द्र राई (याम्फु) ज्यूले आफूहरूको दाजुभाइ सम्बन्धमा पर्ने दाबी गर्नुभएको थियो। यस विषयमा उहाँले दिनुभएको स्पष्टीकरण यहाँ राखिएको छ।
उहाँको भनाइ अनुसार ‘सोयाङ्’ पाःछा/थर याम्फु जातिमा मात्र सुन्न र देख्न पाइन्छ, अरू जातिमा भने देखिँदैन। तर लोहोरुङ, याम्फु र मेवाहाःङ् जातिहरूमा खाइसङ्, केट्रा, विक्सिक्, टेम्रा–टेमुरा, छुकुवा आदि जस्ता पाःछा/थर भने एकअर्कामा साझा रूपमा पाइन्छन्। यस विषयमा वहाँको अन्तर्वार्तामा केही रोचक कुराहरू पनि सुन्न सकिन्छ।
यसैले, माथि माङ्सेबुङ्का सन्त कुमार ज्यूले आफू लोहोरुङ भित्रका सोयाङ् पाःछा/थर भएको स्पष्ट दाबी गर्नुभएको छ।
निष्कर्ष र उदाहरणहरू
वि.सं. २०६२/६३ को राजनीतिक परिवर्तनसँगै, जब पहिचानको प्रश्न समाजमा तीव्र रूपमा उठ्न थाल्यो, समुदायभित्रका धेरै पाःछा/थरहरू आफ्नै जातीय परिचय पुनःनिर्धारण गर्ने वा परिवर्तन गर्ने अवस्थासम्म पुगे। यसै क्रममा, लोहोरुङ, याम्फु र मेवाहा:ङ्बीच आपसी रूपान्तरण (परिणति) देखिन्छ।
बालकुमार याम्फु (केसा), दुर्गदेव मिचेरेङ (पाक्पुसा याम्फु), पुर्णकुमार राई (टिङखुवा/टिङ्कुवा, पाख्रीबास–चनौटे), सुर्यकुमारी राई (इलाम–जहारसिङ गाउँ) र राजबहादुर डॆक्सॆङ् (बाह्रबिसे) का कथनअनुसार, तलका थरहरू लोहोरुङबाट याम्फुमा परिणत भएका छन् — Tsanka, Rumbangsa, Lumbangsa, Kesa, Kikura / Kakura / Nikura, Menaba (Hardman 2000)। मिचेरेङ, हाङ्लेम्बा, चाबा, डिङ्गुवा/टिङखुवा, सेप्पा, चाङखा, ङारुङ, ठेडुङ, यङसिला, सिवावा, पेवा, मेन्दावा (सुर्यकुमारी र राजबहादुर)। यसरी, ऐतिहासिक वा सांस्कृतिक कारणभन्दा पनि, राजनीतिक–सामाजिक परिवर्तन र स्थानीय बहुल्यताको दबाबले गर्दा जातीय रूपान्तरण र पाःछा/थरको पुनःपरिभाषा भएको देखिन्छ।
तिर्थबहादुर माङ्बाखिम् (हेदाङना) र पहलमान हाःङ्खिम् (इछोङमा) हरूका कथनअनुसार, बाध्यतावश आफूलाई याम्फु वा मेवाहाङ भन्नु परेको देखिन्छ।
भिमबहादुर लुङ्छुवा ज्यूका अनुसार भने, लुङ्छुवाहरू पहिले कहिल्यै लोहोरुङ नभएको र अहिले स्पष्ट रूपमा आफूलाई मेवाहा:ङ् भनेर परिचय दिने घोषणा गरेका छन्।
यसरी हेर्दा — हाःङ्खिम्, डॆक्सॆङ्/डेक्छेङ, बिक्सिक्, केतुवारा/केट्रा, युम्पाङ् र छुकुवा पाःछा/थरहरू — अरूण पश्चिममा मेवाहा:ङ्, पूर्वमा भने लोहोरुङ मानिन्छ। याङ्खेला — छेङ्कुटी उत्तरमा याम्फु, दक्षिणमा लोहोरुङ भनिएको पाइन्छ। माङ्सिखिम् छेङ्कुटी उत्तरमा माङ्बाखिम्, धन्कुटामा माङ्सिङ् र बाह्रबिसे वरिपरि माङ्सिखिम् भनिएको पाइन्छ।
खोरन्डेमा विवाहको (संस्कार) अन्तर्गत 'माङ्प्राङ् टेन्खुवा' (पारुहाःङ्को पूजा गर्ने) याटाङ्पा (पुजारी) र कमलझोडामा सिक्ला हिक्मार (पितृ बोलाउने) कार्यमा कजारी याम्फुहरूनै देखियो। त्यसैगरी, माल्टाका स्व. जितबहादुर याङ्खेला पनि लोहोरुङ समुदायको लागि याम्फुसमुदायकै याटाङ्पा (पुजारी) हुनुहुन्थ्यो।
यी तीन जातिका भाषा, धर्म, किंवदन्ती, संस्कार र संस्कृति आपसमा अत्यन्तै मिल्दोजुल्दो भएकाले रूपान्तरणमा कुनै ठूलो हिचकिचाहट देखिँदैन। माथि उधृत वक्ताहरूले पनि यसलाई सहज रूपमा स्वीकार गरेका छन्।
लोहोरुङ संस्कार–संस्कृतिमा आबद्ध
विष्णुमाया इछोङ्मा (रिङ्मी)
“तपाईं बालाली हुनुहुन्छ कि, नाना ?” भनेर सोध्दा उहाँले भन्नुभयो— “हामी बाला क्षेत्रबाट आएर ‘बालाली’ भनिएका हौँ। तर हामी मेठुवा (बाख्रा) नखाने जिमी राई हौं। अहिले भने के–के भन्छ भन्छ।”
थरबारे सोध्दा उहाँको उत्तरमा— “छ, हाम्रो पुर्खाहरू इछोङ्मा श्रीमान रिङ्मी हुन्।” “के तपाईंहरू जन्मदेखि मृत्युसम्म लोहोरुङकै संस्कारअनुसार चल्नुहुन्छ ?” भन्ने प्रश्नमा उहाँले भन्नुभयो— “हो, हामी सबै लोहोरुङकै संस्कार गर्छौं—खामाङ् गर्छौं, चख साम्माङ् आदि।”
उहाँको भनाइअनुसार, लोहोरुङहरूसँगको नजिकको सम्बन्धका कारण आफ्नै मौलिक संस्कार–संस्कृति बिस्तारै हराउँदै गएको देखिन्छ। (स्रोत: लोहोरुङ, २०८२)।
पुर्णबहादुर सिङ्लॆगा
वहाँको भनाइअनुसार, उहाँहरू जम्मा ९ घर परिवार मालीङ्टारमा बस्नुहुन्छ।
“के तपाईंहरू जन्मदेखि मृत्युसम्म लोहोरुङ संस्कार नै पालन गर्नुहुन्छ ?” भन्ने प्रश्नमा उहाँले उत्तर दिनुभयो— “हो, हामी सबै जन्मदेखि मृत्युसम्म लोहोरुङ संस्कार गर्छौं।” अन्य अतिरिक्त संस्कारबारे सोध्दा उहाँले छोटकरीमा भन्नुभयो— “छैन।” “तपाईंका बुबा–आमाले आफ्नो मूल ठाउँबारे केही भन्नु भएको थियो?” भन्ने जिज्ञासामा उहाँले यसरी सम्झनुभयो— “मैले बाजे–बजूलाई सोध्दा, पहिले हामी बालाबाट माङतेवा आएको, त्यसपछि मालीङ्टार पुगेको भन्नुहुन्थ्यो।”
उहाँको भनाइमा— “हामी मूलतः मेवाहाङ नै हौं। सिङ्लॆगा भित्र दुई वटा पाःछा छन्—फित्लुङ् र ओयोक्—जसबीच विवाह गर्न मिल्छ। माङतेवाका डेक्छेङ् र याफुको बिक्सिक् पाःछाहरू पनि ओयोक पर्दछन्, र डेक्छेङभित्र फित्लुङ् पनि छ। ती पाःछाहरू बीच पनि विवाह हुन्छ।”
यसरी हेर्दा सिङ्लॆगा, बिक्सिक् र डेक्छेङ बीच कुनै सम्बन्ध रहेको देखिन्छ, जुन लोहोरुङहरूको लाम्सङ् जस्तै हुन सक्ने अनुमान पनि गर्न सकिन्छ। (स्रोत: लोहोरुङ, २०८२)।
रामप्रसाद वालिहा:ङ्
अरूण पश्चिम, भोजपुरको रेङ्–माङ्डिङ् गाउँबाट कोक्तिमा र याफु–डाँडाको बीचमा सरेर आएपछि, त्यस ठाउँको नाम माङ्डिङ्गे गाउँ रहन गयो। त्यहाँका परिवारहरूलाई माङ्डिङ्गे भनेर चिनिन्छन्।
रामप्रसाद ज्युको अनुसार, उहाँहरूको थर वालिहा:ङ् हो। उहाँले भन्नुभयो—खामाङ् गर्दा लोहोरुङको बङ्बीवाला जस्तै ३ कोठे संरचना हुन्छ, तर तलको भित्तामा भाटाहरू हुँदैनन्। यसमा २ वटा भाले र एउटा पोथीद्वारा पूजा गरिन्छ। ढोकामा सिक्ला हिक्मा (पितृ)लाई बोलाइँदैन। अन्य चुल्लाह पूजा र ढोका पूजामा फरक हुँदैन।
न्वारान पनि लोहोरुङहरूको जस्तै हुन्छ, छोराको जन्ममा ६ दिनभित्र भालेले, छोरीको जन्ममा ५ दिनभित्र पोथीद्वारा गरिन्छ। तर लोहोरुङहरूलको जस्तै याटाङ्पा (पुजारी) आवश्यक पर्दैन। यी तीन विषय बाहेक अन्य सबै संस्कार लोहोरुङकै अनुसार गरिन्छ।
रामप्रसाद राई (वालिहा:ङ्) वि.स. २०५४ मा नेपाल सेनाबाट अवकाश पाउनु भयो। वि.स. २०६० मा लोहोरुङ राई समाज, सुन्सरी जिल्ला कार्यसमिति गठन हुँदा सचिवमा मनोनित हुनुभयो। वि.स. २०७६ मा कोषाध्यक्ष, र वि.स. २०८१ मा अध्यक्ष पदमा मनोनित हुनुभयो। उहाँ लोहोरुङ राई समाज, सुन्सरी जिल्ला कार्यसमितिका सक्रिय सदस्य हुनुहुन्छ। (स्रोत: लोहोरुङ, २०८२)।
सामान्य विश्लेषण
हेलुवामा बस्ने याक्खाहरूले पनि जन्मदेखि मृत्युसम्म लोहोरुङ संस्कार पालना गर्छन्, तर आफूलाई लोहोरुङ नभई याक्खा नै भन्छन्। बालाली, सिङ्लॆगा र माङ्डिङ्गेहरूको थर वा जात फरक भए पनि, लोहोरुङहरूसँगको हिमचिम र कुटुम्ब सम्बन्धका कारण उनीहरूले जन्मदेखि मृत्युसम्म लोहोरुङ संस्कार अंगालिरहेका छन्।
समग्रमा भन्नुपर्दा, बसाइँसराइ, दाजुभाइसँगको सम्पर्क विच्छेद, विवाह पछि ससुरालीसँगको घनिष्ठता, अन्तरजातीय विवाह, अल्पसंख्यकमा पर्ने दबाब जस्ता कारणले आफ्नै संस्कार छोडेर अरूको संस्कार–संस्कृति अंगालिएको देखिन्छ। यस्तो घटना आर्यहरूभन्दा किरात समुदायमा बढी देखिन्छ, किनभने किरातहरूको पेल्लाम् (मुन्धुम्) मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले सबैलाई मुखाग्र नहुन सक्छ। अन्य धर्मावलम्बीहरूको धर्मग्रन्थ वा पूजापाठका मन्त्रहरू लेखिएका भएकाले समस्या नहुने देखिन्छ। मौखिक परम्परामा निर्भर हुँदा नयाँ पुस्ता वा प्रवासमा बस्नेहरूका लागि सिक्न कठिन हुन्छ। यसै कारण सजिलो लाग्ने संस्कारतर्फ ढल्किने प्रवृत्ति रहन्छ।
लिखित अभिलेख नहुँदा पुस्तान्तरण कठिन हुने भएकाले, यसलाई लिपिबद्ध गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
हेलुवालाम्सङ् लेखिएको बारेमा
हेलुवाली र खार्डुवाली भन्ने नाम हामीले सुन्दै–जान्दै आएको हो। हार्डम्यान ज्यूले पनि त्यही अनुसार लिपिबद्ध गरेको देखिन्छ। ठूले ज्यूले भने यसलाई लाम्सङ् हेलुवा र लाम्सङ खर्तुवा भनेर लेख्नुभएको छ। हालका समयमा यसलाई हेलुवालाम्सङ् र खार्डुवालाम्सङ् भनेर लेख्न थालिएको छ।
यसबारे दलबहादुर हेलुवालाम्सङ् ज्यूले यसरी स्पष्ट पार्नुभयो—“हेलुवामा बस्ने सबै गैर–लोहोरुङहरूले पनि आफूलाई ‘हेलुवाली’ भन्छन्। त्यसैले लोहोरुङहरूको पहिचान छुट्याउन ‘लाम्सङ्’ जोडेर हेलुवालाम्सङ् र खार्डुवालाम्सङ् भन्न सुरु गरिएको हो।”
तर, यो नाम सबैले स्वीकार गरेका छैनन्। हेलुवाबेंसीमा, नाम नबताउने शर्तमा एक व्यक्तिले भनेका थिए—“म हेलुवाली हुँ, हेलुवालाम्सङ् होइन।”
हेलुवालाम्सङ् र खार्डुवालाम्सङ् दाजुभाइ वा कुटुम्ब
हेलुवालाम्सङ् र खार्डुवालाम्सङ् दाजुभाइ वा कुटुम्ब सम्बन्धबारे सोध्दा यस्तो भनाइ राख्नुहुन्छ, “पहिले हामी सबै एकै ठाउँ खर्तुवामै थियौँ। त्यसैले खर्तुवालाई ‘पुरानो गाउँ’ मागाःवाँ पनि भनिन्छ। खर्तुवामा हुँदा, कहाँबाट हो एक–दुई घर आए र हामीले उनीहरूलाई दाजुभाइ नै बनायौँ।” बगरका ८९ वर्षीय तिलविक्रम ठॆम्सङ् पनि यस कुरामा सहमत हुनुहुन्छ।
उहाँहरूका अनुसार—उनीहरूलाई खर्तुवामै छोडेर हामी माथि, अहिले गुरुङहरूले बस्ने ठाउँमा सरेका थियौँ। अहिलेको हेलुवा पहिले दर्सनी घारी मात्र थियो। हाम्रो सुँगुरहरू माथिबाट दर्सनी खान सधैं झर्थे, त्यसैले सुँगुरहरूले त्यस्तो ठाउँ रुचाए भन्ने कारणले हामी पनि पछि फडनी गरी सरेका थियौँ।
जे भए पनि हेलुवालाम्सङ् र खार्डुवालाम्सङ् दाजुभाइ नै थिए। तर पृथिबलको पालामा उनीहरूको छोरी–चेलीसँग जारीपो वा अन्य केही कारणले कुटुम्ब सम्बन्ध स्थापित भएको देखिन्छ। अहिले त मागी विवाह समेत चलिरहेको छ।
अध्याय ५
पेल्लाम् (मुन्धुम्)
किरात समुदायका सबैजसो संस्कार–संस्कृतिहरू प्रकृतिसँग जोडिएका छन्। किरात समुदाय र प्रकृति बीचको सम्बन्ध गाँस्ने प्रमुख सूत्र पेल्लाम् (मुन्धुम्) नै हो।
पेल्लाम् (मुन्धुम्) बिना किरातहरूको कुनै पनि संस्कार वा सांस्कृतिक अनुष्ठान पूर्ण हुँदैन। यसको अर्थ, किरातहरूको सम्पूर्ण जीवनपद्धति र सांस्कृतिक प्रक्रिया प्रकृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ। तिलविक्रम ठेम्साङ् भन्नुहुन्छ, “परापूर्वकालमा रूखपात, ढुङ्गा, खोलानाला सबै बोल्थे।” कुनै संस्कारमा पेल्लाम् (मुन्धुम्) वाचन नगरेको खण्डमा त्यसलाई अर्को धर्म वा संस्कृतिबाट अंगीकृत वा अनुकरण गरिएको ठान्न सकिन्छ।
अन्य धर्मका अनुयायीहरूले बाइबल, कुरान, गीता, वेद, त्रिपिटक आदि प्रयोग गर्ने गरेका छन् भने, किरात समुदायमा मुखाग्ररूपमा थुतुनोले सुनाइने भनिने पवित्र शास्त्रलाई कतिपयले थुतुरी वेद पनि भन्ने गरेका छन्। तर लोहोरुङ भाषामा यसको वास्तविक नाम "पेल्लाम्” हो जसलाई अन्य जातिले "मुन्धुम्" भन्द बुझ्दछन्। त्यसैले नेपाली भाषामा यसलाई मुन्धुम् र लोहोरुङ समुदायमा पेल्लाम् भनेर चिनिन्छ, भनिन्छ र जानिन्छ। पेॽला को अर्थ ‘घाँटी’ र लाम् को अर्थ ‘बाटो’ भएकाले छोटकरीमा "पेल्लाम्" भन्नाले ‘घाँटीबाट निस्कने वाणी’ बोध हुन्छ। अन्य किरात समुदायमा यसका आफ्ना-आफ्नै भाषिक रूप पाइन्छन्। पेल्लाम् र पालाम् बीच भ्रम हुन सक्छ, किनभने उस्ता उस्तै सुनिन्छन तर पालाम् भनेको लिम्बु समुदायमा धान नाच्दा गाइने गीत हो।
Hardman (2000) को पृष्ठ १०३ देखि १०५ सम्म Pe-lam को विस्तृत व्याख्या गरिएको छ। पे-लाम् वा मुन्धुम् हिमालयका धेरै पहाडी जातिहरूमा विद्यमान व्यापक परम्परासँग सम्बन्धित छ, साथै पूर्व-बौद्ध तिब्बतका स्ग्रुङ समारोहहरूसँग पनि मिल्दोजुल्दो देखिन्छ। काजीमान कन्दङवाको सन्दर्भ सामग्रीलाई आधार मानेर यसलाई सृष्टिसम्बन्धी परम्पराहरू समेटिएको ग्रन्थका रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसलाई धामी, बिजुवा, फेदाङ्बा र बैदाङ्ले गाउने गरेका छन्।
नेपालका किराँती जातिहरूले यसलाई सृष्टिसम्बन्धी सत्य, पवित्र र शक्तिशाली धर्मग्रन्थका रूपमा मान्ने उल्लेख गरिएको छ। पे-लाम्ले विशेष गरी लोहोरुङलाई हिन्दू समूहहरूबाट अलग पार्छ र उनीहरूलाई छिमेकी किराँती समुदायहरूसँग नजिक ल्याउँछ भनिएको छ।
तर Hardman ज्यूले प्रयोग गर्नुभएको Pe-lam शब्द अपूर्ण मानिन्छ। पे भन्ने शब्दको लोहोरुङ भाषामा छुट्टै अर्थ भेटिएको छैन। तथापि, यसलाई पे:मे भन्ने क्रियासँग (अर्थात् ‘बोल्नु, चेतावनी दिनु’) सम्बन्धित गरिएको छ। लाम् भन्नाले ‘बाटो’ वा ‘मार्ग’ भन्ने अर्थ हुन्छ भन्ने कुरा सही लेखिएको छ।
किरातहरूको पेल्लाम्/मुन्धुम् मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छ, जसलाई बुढापाकाले आफ्ना शैलीमा विस्तार गर्न सक्छन्। हाल आएर यसलाई दस्तावेजीकरण गर्नुपर्ने चेतना धेरै समुदायमा फैलिएको छ। अन्य धर्मझैं हेर्दै–पढ्दै पूजापाठ गर्ने अभ्यास गर्न अझै केही समय लाग्न सक्छ।
पेल्लाम् (मुन्धुम्) के हो ?
किरात समुदायको संस्कार–संस्कृति वा कुनै विशेष अनुष्ठान सम्पन्न गर्दा पितृहरू तथा मानिएका प्राकृतिक देवी–देउराली, सिमे–भूमे, मौसम आदिसँग संवाद गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिने मौखिक पवित्र शास्त्र हो। यसमा विशिष्ट मन्त्र, शब्दावली र कथा–व्याख्या समावेश हुन्छन्। यसले किरातहरूको उत्पत्ति, इतिहास र जीवनशैलीको मार्गदर्शन गर्दछ।
अन्य धर्महरूमा पूजापाठ सञ्चालन गर्ने व्यक्ति—जस्तै हिन्दूमा पुरोहित, बौद्धमा लामा, इसाईमा पादरी (प्रिस्ट)—हुन्छन् भने, किरात समुदायमा याटाङ्पा (पुजारी), माङ्पा (धामी/बिजुवा), नाछोङ् वा पुर्खा आदि हुन्छन्। यिनीहरूलाई प्राकृतिक रूपमा जन्मने विशेष क्षमताका धनी व्यक्तिहरू मानिन्छ।
जसलाई पेल्लाम् (मुन्धुम्) को ज्ञान छ र अभ्यास प्राप्त गरेका हुन्छन्, उनीहरूले पनि संस्कार–संस्कृति वा अनुष्ठान सम्पन्न गर्न सक्छन्। लोहोरुङ समुदायमा मुख्य रूपमा याटाङ्पा हुन्छन्। लोहोरुङहरूको माङ्पा (धामी/बिजुवा) द्वारा मुन्धुम् प्रयोग गरी संस्कार सम्पन्न गर्ने परम्परा छैन। तर सुःखालाम् (बिकालमा लडेर वा झुन्डिएर
मृत्यु) जस्ता विशेष मृत्युका अवस्थामा मात्र अन्य किरात समुदायका माङ्पा (बिजुवा) लाई बोलाई अन्तिम संस्कार गर्ने चलन छ।
लोहोरुङ जातिको पेल्लाम् (मुन्धुम्) का किसिम
लोहोरुङ समुदायमा पेल्लाम् (मुन्धुम्)लाई विभिन्न प्रसङ्ग, आवश्यकता र अनुष्ठान अनुसार फरक–फरक प्रकारमा प्रयोग गरिन्छ। यसको आधारमा पेल्लाम् (मुन्धुम्)लाई साधारणतः निम्न किसिममा वर्गीकृत गर्न सकिन्छः
प्राकृतिक अनुष्ठान–सम्बन्धी पेल्लाम् (मुन्धुम्)
पुर्खाहरूको अनुष्ठान–सम्बन्धी पेल्लाम् (मुन्धुम्)
जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार–सम्बन्धी पेल्लाम् (मुन्धुम्)
प्राकृतिक अनुष्ठान–सम्बन्धी पेल्लाम् (मुन्धुम्)
सारा जगतसँग सम्बन्धित शक्ति — आकाश, धरती, नदी–पहाड, देवी–देउराली, सिमे–भूमे, मौसम आदिलाई पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत पुकार गरिन्छ। किरातीहरूले प्रकृतिलाई नै आधार मान्छन्।
उनीहरूले अन्नबाली लगाउनु अघि र बाली भित्र्याउँदा प्रकृतिका देवतालाई पूजा गरी पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत आशीर्वाद माग्छन्, जसले मौसम अनुकूल बनाओस् र दुःख–दुर्बलता हटाइदेव भनि पुकार्दछन्।
पेल्लाम् (मुन्धुम्) मा धेरै प्रकृतिसम्बन्धी विषयवस्तु समेटिएका हुन्छन्। प्राणीहरूले जिउनाका लागि आवश्यक आहारा, हावा, पानी, मौसम र बस्नका लागि उपयुक्त बासस्थान सबै प्रकृतिबाट प्राप्त भएको मानिन्छ। यही कारण किरातीहरूले आफूहरू प्रकृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छौँ भन्छन्।
पुर्खाहरूको अनुष्ठान–सम्बन्धी पेल्लाम् (मुन्धुम्)
लोहोरुङ जातिको विश्वास अनुसार, पुर्खाहरू दुई भागमा वर्गीकृत गरिएका छन्:
सृष्टिकर्ता पुर्खाहरू
साधारण मृत्युवरण हुँदै जाने पुर्खा वा पितृहरू
सृष्टिकर्ता पुर्खाहरू
परपूर्वकालमा संस्कार स्थापना गर्ने सृष्टिकर्ता पुर्खाहरूलाई लोहोरुङहरूले देवताको रूपमा पूज्छन्। लोहोरुङ जातिले लिङ्गो, सेउली गाडेर वा केही फूलको थान बनाएर उनीहरूलाई पूज्ने गर्छन्। यी सृष्टिकर्ता पुर्खाहरू संस्कार स्थापना गर्ने प्रमुख अस्तित्व मानिन्छन्। केहि उदाहरणका लागि:
खामाङ्-यिमाङ् (कुलदेवता)
चक्ख साम्माङ् (स्वर्गे देव)
मियो गाडेर पुजिने पाःरुहा:ङ् (शिकारी)
यी पुर्खाहरूलाई पूज्दा लोहोरुङ जातिका याटाङ्पा (पुजारी) ले अर्थपूर्ण तरिकाले सकेसम्म पेल्लाम् (मुन्धुमी) भाषाहरूको प्रयोग गरेर पूजा गर्दछन्।
केही पूजाहरूमा, पुर्खा वा सृष्टिकर्ताहरूको बासस्थानमा पुजारी र कजारी शारीरिक रुपमा नभएर पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत पुग्छन् र पूजा थानमा बोलाएर ल्याउँछन्। उनीहरूले विभिन्न मार्ग प्रयोग गरी ल्याउँछन् र यसरी भन्छन्:
"यो बाटो जाऔं, यहाँ बसौँ, सास फेर्नुहोस्, अब हिँडौँ।"
पुजारीसँग सधैं कजारी पनि हुन्छन्। कतिपय पूजामा फूल टिप्न पर्ने पनि हुन्छ। फूल टिप्ने ब्यक्तिलाई (बुङ्कुरा) भनिन्छ। जसले शारीरिक रुपमा र पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत फूल टिप्दै पुर्खाहरूको आत्मासंङ-सँगै आउँछन्। पूजा स्थल आइपुगेपछि शारीरिक रुपमा र पेल्लाम् (मुन्धुम्) बाट पनि थान स्थापन गर्छन्।
यदि पूजा हिमालसम्म पुगेर गर्नुपर्ने प्रकारको हो भने, बाटोमा बिसाउँदै त्यहाँ पुग्ने क्रममा पनि पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत थान स्थापना गरी पूजा सम्पन्न गरिन्छ। त्यसपछि मात्र पूजा थानमा पुर्खा वा सृष्टिकर्ताको आत्मा बोलाएर ल्याइन्छ।
पूजा थानमा राखिएका सबै सामग्रीहरू, फूलहरू, भोग चढाउनका लागि प्रयोग हुने जीवित वा निर्जीव वस्तुहरूलाई “एका–एक् चढाइएकाछौँ” भनी वर्णन गरिन्छ।
तर परपूर्वकालमा सहजै उपलब्ध हुने वस्तुहरू आज दुर्लभ भइसकेका हुनाले, चढाउन नसकिने वस्तुहरूलाई पनि पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत मात्र वर्णन गरी पूजा पूर्ण गरिन्छ। उदाहरणका लागि, ‘साम्टावा लेल्लावा’ (डाँफे मुनल) जस्ता
दुर्लभ र नपाइने फूलहरूको नाम उल्लेख गरिन्छ, तर वास्तविक रूपमा त्यस्ता वस्तुहरू उपस्थित हुँदैनन्।
जसको नाममा पूजा भइरहेको हुन्छ, उनको साथै पुजारी र कजारीको पनि, पुजारीले फूलले पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत शिर उठाउँछन्, किनभने उनीहरू पुर्खा वा सृष्टिकर्ताको आत्मासँग संलग्न हुन्छन्।
भोग चढाउनुपर्ने जीवित वा निर्जीव वस्तुहरू चढाउनु अघि, फूलले पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत शिर उठाइन्छ, अनि मात्र “भोग स्वीकार गर्नु” भनेर भोग चढाइन्छ।
पहिलो चरणको पूजामा, पुर्खा वा सृष्टिकर्तालाई बोलाएर थानमा राखिन्छ र जीवित वा निर्जीव वस्तुहरू मार्फत भोग चढाइन्छ।
ती वस्तुहरू पाकेपछि फेरि चढाएर “खान–पिउन दिन्छन, र दुःख–कष्ट हटाइदिनु, श्रीसम्पत्ति दिनु, अन्नपानीको सह ल्याइदिनु, आशीर्वाद दिनु” भन्दछन। कतिपय अनुष्ठानहरूमा त उनीहरूको बासस्थानसम्म लिएर आएको बाटो हुँदै फेरि फर्काएर पुर्याउँछन्।
पुर्खाहरूको आत्मालाई बासस्थानमा पुर्याएपछि, जसको नाममा पूजा भइरहेको छ उसको सातो, पुजारी आफ्नै र कजारीको सातो फर्काउँछन्। किनभने उनीहरू पुर्खाहरूको आत्मासँग सामेल भएर घुलमिल भएका हुन्छन्, र उनीहरूको सातो पनि पुर्खाको आत्मासँगै नजाओस् भनी यस्तो प्रक्रिया गरिन्छ।
प्रत्यक्ष रूपमा र पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत पनि पुजारी र कजारीले थान स्थापना गर्दछन्। अन्त्यमा पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत “उठायौँ” भनी आदेश आएपछि, कजारीले भौतिक रूपमा बिस्तारै थानका सामग्री उठाएर लैजान्छन्।
पुजारीले यस प्रक्रिया स्पष्ट रूपमा फलाक्दा, सर्वसाधारण व्यक्तिहरूलाई पनि पेल्लाम् (मुन्धुम्) के हो भन्ने कुरा ऐनाजस्तै स्पष्ट हुन्छ।
उदाहरणका लागि, चक्ख साम्माङ् (स्वर्ग देव) को पूजा/अनुष्ठान भिडियो हेर्न सकिन्छ)।
साधारण मृत्युवरण हुँदै जाने पुर्खा वा सिक्लाचि (पितृहरू)
सृष्टिकर्ता पुर्खा र साधारण मृत्युपश्चात् संसारबाट विदा हुने पुर्खा वा सिक्लाचि (पितृहरू) फरक हुन्छन्।
प्राकृतिक मृत्युपश्चात् संसारबाट विदा भएका सामान्य पितृहरूको कुनै विशेष नाम हुँदैन। उनीहरूलाई लोहोरुङ भाषामा साधारण रूपमा सिक्लाचि (पितृहरू) भनिन्छ। यस्ता पितृहरूलाई सृष्टिकर्ता पुर्खा वा विशिष्ट पितृहरूजस्तै सेउली, लिङ्गो आदि स्थापना गरी व्यक्तिगत रूपमा पूजाआजा गरिँदैन।
मृत्युपश्चात्, अन्तिम संस्कारमा उनीहरूलाई पूर्व सिक्लाचि (पितृहरू)सँग सामेल गराइन्छ र समय–समयमा बोलाएर सम्मान गरिन्छ। यस प्रक्रियालाई “सिक्लाहिक्मॆ” भनिन्छ।
सिक्लाहिक्मॆ (पितृ सम्मान वा पिण्ड दिने)
सिक्लाचि (पितृहरू)लाई बोलाउँदा प्रायः मुलढोकाको सामुन्ने टेल्ला (केरा, सालको वा कुनै हरियो पात) बिछ्याइन्छ। नाङ्लो वा अन्य कुनै वस्तुमा घैला, तोङ्बा, चिन्डोमा जाँड, लोहोटा, बटुकामा पानी राखिन्छ। विभिन्न परिकारहरू तयार गरी सिक्लाचि (पितृहरू)लाई चढाइन्छ।
“लोहोरुङ परम्पराअनुसार, घरका ज्येष्ठ सदस्यले माघे सङ्क्रान्ति (उभौलीको सुरुवात) देखि असार मसान्तसम्म नयाँ मकै, काँक्रो, अदुवा आदि नयाँ उत्पादनहरू सेवन गर्नु हुँदैन भन्ने मान्यता रहिआएको छ। साउने सङ्क्रान्ति (उधौलीको सुरुवात) को साँझ नाङ्लोमा विभिन्न परिकार सजाई ‘छेछे पे:मे’ अनुष्ठान गरिन्छ। यस क्रममा नयाँ पाकेका अन्न तथा फलफूल पितृहरूलाई अर्पण गरिन्छ। त्यसपछि मात्र घरका ज्येष्ठ सदस्यले ती नयाँ उत्पादनहरू सेवन गर्ने परम्परा रहेको पाइन्छ।”
सिक्लाचि (पितृहरू)को आगमन र विदाई
पितृहरू जहाँसुकै (हिमाल, मरुभूमि आदि) ठाउँमा बसिरहे पनि, आफ्ना इष्ट मित्रहरू सहित हावा, खोलो र आकाशको बाटो हुँदै हातखुट्टा धुएर पूजा थानमा आउँनु भनिन्छ।
टेल्ला (थानमा) चढाइएका परिकारहरूको वर्णन गर्दै, उनीहरूको भोक प्यास मेटाउने, श्रीसम्पत्ति र खेतिपातीको सहा ल्याउने, दुःख, रोग, समस्या हटाउने, आशीर्वाद दिने आदि कुरा गरिन्छ।
अन्त्यमा, सिक्लाचि (पितृहरू)लाई हातखुट्टा धुएर आफ्नो वासस्थान फर्कन विदा गरिन्छ। विदाइ गर्दा भन्छन्: "एतातिर नाघुमि हिंड्नु, अर्काले कुरा काट्ने नहुनु, बोलाउँदा मात्र आउनु।" यसरी, मृत्युपश्चात् संसारबाट विदा हुने सिक्लाचि (पितृहरू)लाई सम्मान गर्ने प्रक्रिया लोहोरुङ जातिको पितृ पूजा संस्कारको महत्वपूर्ण अङ्ग हो, जुन पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत मात्र यो अनुष्ठान सम्पन्न गर्न सकिन्छ।
लोहोरुङ जातिमा सुःखालाम् पेल्लाम् (मुन्धुम्)
लोहोरुङ समुदायमा सुःखालाम् भन्नाले विकट परिस्थितिमा—जस्तै झुन्डिएर, पानीमा डुबेर, लडेर वा कुनै असामन्य तरिकाले मृत्यु हुने व्यक्तिलाई जनाइन्छ। सुत्केरी हुँदा वा न्वारण (नचोखी) नगरी मृत्यु भएमा त्यसलाई माःमालाम् भनिन्छ। यस्तो मृत्यु भएकाहरूको आत्मा सामान्य पितृहरूसँग मेल नखाने विश्वास गरिन्छ।
कुनै-कुनै यी आत्माहरू “सॆँहॆँ” वा “जागित्र” हुन्छन् भन्ने विस्वास गरिन्छ। सामान्य पितृहरूको समूहमा उनीहरूलाई सामेल नगरिने भएकाले, भोकै भएर भौतारिइरहने धारणा छ। त्यसैले जागित्रहरूले प्रायः सामान्य मानिस र घरपालुवा जनावरलाई पीडा वा दुःख दिने विश्वास गरिन्छ।
यस कारण, सुःखालाम् वा माःमालाम् मृत्यु भएका व्यक्तिको अन्त्येष्टि संस्कार लोहोरुङ विधिअनुसार पेल्लाम् (मुन्धुम्) नभएको हुदा अन्य किरात मुलका माङ्पा (धामी) बाट फरक विधिले गर्ने प्रचलन् छ।
जागित्र वा सेंहेंले असर पुर्याउँदा गर्ने कार्यलाई छेछे पे:मे “सेंहें मान्साउने” भनिन्छ। यस प्रक्रियामा शंका लागेका जागित्र वा सेंहेंको नाम लिइन्छ।
पीडा पाएको व्यक्तिको छेउमा विभिन्न परिकारहरू राखिन्छन् र रिसिया (रिसुवा) पेल्लाम् (मुन्धुम्) वाचन गरिन्छः
“पीडितले देखेन होला, कुल्च्यो होला, छोयो होला, अन्जानमा भएको हुनाले क्षमा दिनु। यहाँ परिकारहरू दिएका छौँ, तिमी भोकाएका हौला, तिर्खा लागेका हौला, सन्तुष्ट हुने गरी खानु–पिउनु र पीडितलाई छुटकारा दिनु, क्षमा गर्नु इत्यादि।”
यसरी राखिएका परिकारहरू जागित्रलाई तृप्त पार्न र पीडितलाई राहत दिलाउन अर्पण गरिन्छ। अन्तमा, पीडितलाई ती परिकारहरू छुन लगाइन्छ र घरको अलग, सफा स्थानमा पुर्याइन्छ।
छेछे पेःमॆ (मानसाउने) अनुष्ठान
लोहोरुङ समुदायमा कुनै पनि गरिल्याइएका अनुष्ठान सम्पन्न गर्दा, वा घरबाट बाहिर लगेका खाने–पिउने परिकारहरू सेवन गर्नु अघि अनिवार्य रूपमा छेछे पेःमॆ (मानसाउने) अनुष्ठान गर्नुपर्छ। यसलाई दुई दृष्टिकोणबाट बुझिन्छ:
१. डा. सार्लट हार्डमेनको दृष्टिकोण अनुसार पुर्खाहरूले कुनै कुरा ग्रहण नगरेसम्म अरूले ग्रहण गर्दैनन्। यसलाई अग्रजहरूको सम्मान गर्ने परम्परा मानिन्छ।
२. अर्को मत अनुसार सुःखालाम् वा माःमालाम् (बिकालले) मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको आत्मा सामान्य पितृहरूबाट अलग हुने भएकाले तिनीहरू भौतारिरहेका हुन्छन्। तिनीहरूलाई पहिले छेछे पेःमॆ गरेर मात्र अरुले ग्रहण गर्ने प्रचलन् छ भन्दछन्।
जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारसम्बन्धी पेल्लाम् (मुन्धुम्)
लोहोरुङ समुदायमा जन्मदेखि मृत्युसम्म गरिने संस्कार सम्पन्न गर्दा पेल्लाम् (मुन्धुम्) को मुख्य भूमिका हुन्छ। यसले प्रत्येक व्यक्ति वा समुदायलाई शारीरिक, मानसिक र आत्मिक शुद्धताको अनुभूति गराउँछ।
पेल्लाम् (मुन्धुम्) मा वाचन गरिएका वचनहरूले व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा जिम्मेवारीको बोध गराउँदछ र समुदायलाई सामाजिक औपचारिकता प्रदान गर्दछ। यसबाट सामाजिक स्वीकृति प्राप्त हुने मात्र होइन व्यक्तिलाई अनुशासन, स्वच्छता र नैतिकताको बाटो देखाउने अवसर पनि प्राप्त हुन्छ।
यसरी, पेल्लाम् (मुन्धुम्) को वाचनले जीवनलाई अर्थपूर्ण, अनुशासित, परिपक्व बनाउने र आत्मासन्तुष्टी दिलाउने महत्वपूर्ण माध्यमको रूपमा काम गर्दछ। पेल्लाम् (मुन्धुम्)का उदाहरणहरू तल राखिएका प्रत्येक संस्कार र संस्कृतिका भिडियोहरूमा हेर्न र सुन्न सकिन्छ।
लोहोरुङ जातिको संस्कार र संस्कृति
लोहोरुङ समुदायका संस्कार र संस्कृति अन्य मुलवासी, आदिवासी वा किरात समूहहरूको भन्दा भिन्न छन्। यही कारण विशेष रूपमा ‘लोहोरुङ’ भनेर नामकरण गरिएको हो। भाषा, धर्म, भेषभूषा, अनुष्ठान, संगीत, नृत्य, परिवार व्यवस्था आदिले लोहोरुङ समुदायलाई अलग पहिचान प्रदान गर्छ। यी सबै विशेषताले गर्दा लोहोरुङ समुदाय आफैँमा एक विशिष्ट पहिचान बोकेको छ र ‘लोहोरुङ हुँ’ भन्ने गर्व गर्न सकिन्छ।
यदि हामीले आफ्ना लोहोरुङ संस्कार–संस्कृतिलाई संरक्षण र अभ्यास नगर्ने हो भने, लोहोरुङ भएकोमा गर्व र सम्मान गर्ने आधार अरू के हुन सक्छ भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ।
नेपाल सरकार मन्त्रीपरिषद्द्वारा मिति २०६५/१२/५ मा गठन गरिएको उच्चस्तरीय कार्यदलको प्रतिवेदनले पनि लोहोरुङ समुदायका संस्कार–संस्कृतिमा अन्य समूहहरूभन्दा फरक विशेषता रहेको स्पष्ट प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ।
लोहोरुङ जातिको संस्कृति
किरात समुदायभित्र पर्ने लोहोरुङ जाति एक प्रमुख समूह हो। उनीहरूले पुस्तौंदेखि पृथक ढंगले अभ्यास गर्दै आएका परम्परा, भाषा, धर्म–विश्वास, सामाजिक संरचना, चाडपर्व तथा जीवनप्रति दृष्टिकोणले उनीहरूको पहिचान र जीवनशैलीको समग्र संरचना निर्माण गरेको छ।
भाषा र भाषाको वर्तमान अवस्था:
भाषा: लोहोरुङ भाषालाई एन्निखाप् वा याक्खाबा खाप् भनिन्छ। यो भाषा चिनीय–तिब्बती महाभाषा परिवारअन्तर्गत भोट–बर्मेली समूहभित्र पर्ने हिमाली उपसमूहमा पर्दछ (Appele at al 2012)।
लोहोरुङ भाषा अन्य जातिहरूका भाषासँग मिल्दैन र आपसमा सीधै संवाद गर्न सकिँदैन। यस भाषाको संरचना मेवाहाःङ् भाषासँग धेरै नजिक छ भने, याम्फु भाषासँग अनुमानका आधारमा धेरै कुरा बुझ्न सकिन्छ।
भाषा नै जातीय पहिचानको प्रमुख आधार हो। उदाहरणका लागि, तराईका मानिसहरूले नेपाली बोल्दा केही ध्वनिहरू फरक उच्चारण गर्छन् भने, लोहोरुङ समुदायले आफ्नै भाषिक विशेषताअनुसार बोल्दछन्।
भाषाको वर्तमान अवस्था: लोहोरुङ भाषा अहिले सम्भवतः सीमान्तकृत अवस्थातर्फ धकेलिँदै गएको अनुमान गरिएको छ। भाषा हराउनु भनेको समुदायको चिनारी, रीतिरिवाज, ज्ञान, सोच्ने तरिका र इतिहास बिस्तारै हराउँदै जानु हो। तर, लोहोरुङ भाषासम्बन्धी पाठसङ्कलन तथा अनुसन्धान कार्यको आधारमा डा. कैलाशकुमार राईका अनुसार यो भाषा अझै करिब एक शताब्दीसम्म टिकिरहने सम्भावना रहेको बताइन्छ।
अन्तरजातीय विवाहका कारण नेपाली भाषाको दबाब बढ्दै गएको छ र त्यसले मातृभाषा बोल्ने पुस्तामा कमी ल्याएको छ। साथै, अभिभावक र विद्यार्थीहरूमा अंग्रेजी भाषाप्रतिको आकर्षण तीव्र बन्दै गएको छ। घरबाट शहरतर्फको बसाइँसराइले पनि मातृभाषा हराउने सम्भावनालाई अझ बढाएको छ।
भाषिक संरक्षण प्रयास, शिक्षा र भाषा संकट:
भाषिक संरक्षण प्रयास: भाषाविद् डा. माधव प्रसाद पोख्रेलको सहयोगमा लोहोरुङ भाषाको वर्ण–प्रणाली निर्धारण गरिएको छ। यसै क्रममा लोहोरुङ–नेपाली–अङ्ग्रेजी शब्दकोश पनि तयार भइसकेको छ। साथै, पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकहरू विकास भइसकेका छन् र अझै निरन्तर विकास हुँदै जाने क्रममा छन्।
शिक्षा र भाषा संकट:
सरकारी विद्यालयहरूमा लोहोरुङ भाषामा अध्यापन गर्ने प्रयास भए पनि विद्यार्थीहरूको संख्या शून्य सरह देखिन्छ। बोर्डिङ स्कूलहरूको विस्तारसँगै सरकारी विद्यालयहरू बन्द हुने अवस्थामा पुगेका छन्। अन्तर्जातिया विवाह र बसाइँसराइका कारण लोहोरुङ भाषा बोल्ने संख्या क्रमशः घट्दै गएको छ।
त्यसैगरी, विदेश पलायन गर्ने परिवारका तेस्रो पुस्ताले नेपाली भाषा नै राम्रोसँग बोल्दैनन् भने मातृभाषा त झन् हराउने अवस्थामा पुगेको छ। यसरी लोहोरुङ समुदाय आफ्नो थातथलोबाट विस्थापित भएपछि भाषा संरक्षणमा गम्भीर चुनौती उत्पन्न भएको छ।
धर्म र लोहोरुङहरूको धर्म:
धर्म : धर्मको परिभाषा फरक–फरक दृष्टिकोणअनुसार फरक ढंगले बुझ्न सकिन्छ। सामान्य अर्थमा धर्म भन्नाले मानिसले विश्वास गर्ने आस्था, देवी–देवता वा परमशक्तिमाथि गरेको भरोसा र त्यसअनुसार पालन गर्ने आचरण, नियम, संस्कार र मूल्यलाई जनाइन्छ।
अक्सफोर्ड शब्दकोशले Religion (धर्म) लाई “भगवान, अल्लाह, ईश्वर, देवता आदिमाथि विश्वास गर्नु र त्यसअनुसार जीवनयापन गर्ने परम्परा” भनेर परिभाषित गरेको छ।
समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणमा भने धर्म केवल आस्थामात्र नभई सामाजिक जीवनलाई निर्देशित गर्ने नियम, नीतिनियम, अनुष्ठान, रीतिरिवाज र मूल्यहरूको समष्टिगत रूप हो। यसले समुदायलाई एकता, पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरता दिन मद्दत गर्दछ।
लोहोरुङहरूको धर्म: लोहोरुङहरू प्रकृतिपूजक समुदाय हुन्। उनीहरूले खोलानाला, वन, पाखा–पखेरो, मौसम तथा आफ्ना पितृ–पुर्खाहरूको पूजा गर्दछन्। अन्य धर्महरूमा शिव, ईश्वर, येशु, मोहम्मद वा बुद्धजस्ता देवताको पूजा हुने भए पनि लोहोरुङहरूले पाःरुहाःङ् र सुम्निमालाई मान्दछन् । धर्मको नाम भने प्रायः “किरात” भनेर लेखिने प्रचलन छ।
लोहोरुङ समुदायका संस्कारहरू जन्मदेखि मृत्युसम्म प्रायः घरमै सम्पन्न हुन्छन्, ठूलो मठ–मन्दिरमा जाने चलन छैन। याम (ऋतु) परिवर्तनसँगै उधौली र उभौली चाडमा विभिन्न पूजा–अनुष्ठान गरिन्छ। विशेषगरी उभौलीमा सामूहिक
रूपमा ‘इक्साम्माङ्’ (बाली पूजा) गर्ने प्रचलन छ, जुन अन्य किरात समुदायमा पाइँदैन।
प्रत्येक घरमा अनिवार्य रूपमा खामाङ्–यिमाङ् माङ्सुक् (देवताको थान) राखिएको हुन्छ। बाली पाकेपछि उधौलीमा प्रत्येक घरले खामाङ्–यिमाङ् माङ्सुक् न्वागी गर्दछन्। यसैसँगै पितृहरूको सम्मानका लागि ढोकाको अगाडि थान राखेर सिक्ला–हिक्मे (तर्पण) गरिन्छ। कतिपय घरहरूले उभौलीमा पनि यो पूजा गर्ने प्रचलन राखेका छन्।
त्यसैगरी, प्रत्येक घरमा ठाब्रुम् सुप्तुलुङ् (तीन चुल्हा) हुन्छ। खामाङ्–यिमाङ् पूजा गर्दा ठाब्रुम् सुप्तुलुङ्लाई र सबै ढोकाहरूलाई अनिवार्य रूपमा पूजा गरी शिर उठाउनुपर्ने चलन छ।
लोहोरुङ महिलाहरूको भेषभूषा र गहनाहरू
लोहोरुङ महिलाहरूको भेषभूषा: अन्य जातिका महिलाभन्दा फरक र विशेष हुन्थ्यो। हिउँदमा महिलाहरूले तान बुन्ने कार्य गर्दा गाउँमा रमाइलो आवाज गुञ्जिन्थ्यो। उनीहरूले कपासलाई चर्खा, औइटा, सर्गाप्पा (गुलेली जस्तै) र फिर्केको प्रयोगबाट धागो बनाई कपडा बुन्ने गर्दथे। पछाडि रेलीधागोको ठेलीहरू आयत भएकाले तान बुन्न सजिलो भएको देखिन्थ्यो। बुनेको खाँडी कपडाले परिवारका सबै सदस्यका लागि लुगा सिलाइन्थ्यो। महिलाहरूले बुनेका खाँडी कपडालाई बेसारले रंगाएर पहेँलो पटुकी बनाउँथे। नेवार जातिहरूले छिट् छिप्ने घरेलु कार्खानाहरूमा खाँडी कपडाकै छिट् (गुनिया) छिप्ने काम गर्दथे। उनिहरूले छिट् छिप्न काँङ्चो (मझिटो) लहरालाई रंगको रुपमा प्रयोग गर्दथे।
धेरै पछि मात्र मालाया र भारतका लाहुरेहरूले ल्याएका मखमल, तास्कुच्चिङ्, पिलास, पाटा चौबन्दी चोलीहरू र नाइलनका साडीहरू प्रयोगमा आएका थिए। त्यतिबेला खुट्टामा जुत्ता हुँदैनथ्यो।
लोहोरुङ महिलाहरूको पृथक पोशाक भनेको "हेम्रिक्" घल्याक् (बडिज् कभर) हो, जसलाई मजेत्रो जस्तै चोलिमाथि वरिपरि बाँधिन्थ्यो (फोटो पेजमा फोटो हेर्न सकिन्छ)।
गहनाहरू: लोहोरुङ महिलाहरूले गुभडोःरिमा कस्तुरीको दाह्रा झुन्ड्याउथे र विभिन्न प्रकारका गहना लगाउने चलन थियो। तीमध्ये फरक ढंगका ठोके चुरा,
चेप्टे सुन, माडुवारी, कानढुङ्ग्री, नाकमा फुली, बुलाकी, नौगेडी, रेःजि, तिलहारी, चन्द्रहार, कल्ली, डल्लो चुरा, छापे चुरा, छापे औँठी आदि प्रमुख थिए (फोटो पेजमा हेर्न सकिन्छ)।
पुरुषहरूको पोशाक र आधुनिक पुस्तामा भेषभूषा
पुरुषहरूको: लोहोरुङ महिलाहरूले अम्बक, उत्तिस इत्यादिका बोक्रा ताछेर रंग बनाउथे। तेहि रंगमा धागो रंगाएर पुरुषहरूको लागि कोकटी कोठे दाउरा सुरुवाल बुनिदिन्थे। अझै पनि कतिपयले तेहि बुनेको कपडाको दाउरा-सुरुवाल प्रयोग गरिरहेका छन्।
आधुनिक पुस्तामा भेषभूषा: नयाँ पुस्ताका महिलाहरूले तान बुन्न जान्दैनन्। कसैले बुने पनि आजको समयमा नयाँ ढाँचाका तान प्रयोगमा आएका छन्। तयारी पोशाकले, परम्परागत पोशाक, छिट्को गुनिउँ र पटुकीलाई नक्कली रूपमा प्रतिस्थापन गरिसकेका छन्। नेवार जातिले प्रयोग गर्ने छिट् छिप्ने घरेलु कारखानाहरू पनि बन्द भइसकेका छन्।
पहिले जस्तो परम्परागत पोशाक र गहना लगाउने चलन क्रमशः हराउँदै गएको छ। आजकल कुर्ता–सुरुवाल, पतलून, कमिज र भेस्ट प्रचलित छन्। जातीय पहिचान देखाउनुपर्ने अवसरमा मात्र गुनिउँ, चोली, गरगहना र दाउरा–सुरुवाल प्रयोग गरिन्छ। गहनाको हकमा पनि सुन र चाँदी जस्ता नक्कली गहना बजारमा प्रशस्त पाइन्छ, जसलाई लगाउँदा वास्तविक हो वा नक्कली छुट्याउनै गाह्रो हुन्छ।
यसरी, लोहोरुङहरूको धर्म र भेषभूषाले उनीहरूको पहिचान र सांस्कृतिक विविधता स्पष्ट रूपमा झल्काउँथ्यो तर अहिले भने सङ्कटमा परेको देखिन्छ। यिनको संरक्षण र सम्मानले मात्र लोहोरुङ जातिको अस्तित्व कायम रहन्छ।
गीत / संगीत, नृत्य र मनोरन्जन
गीत / संगीत:
हाक्पारे (ठाडो भाका) लोहोरुङ जातिले जंगलमा जाँदा, बाटोमा हिँड्दा, चौतारीमा विश्राम गर्दा, हाट–बजार र मेलामा जाने क्रममा, वा युवाहरूले एकान्त ठाउँ रोजेर
“भाका राखी” सामूहिक रूपमा वा एकल स्वरमा गाउने गीतलाई हाक्पारे वा ठाडो भाका भनिन्छ।
यो गीतको स्वर र लय निकै विशेष हुन्छ, जसलाई धेरैले सुरुमा बुझ्न सक्दैनन्। अन्य जातिहरूले पनि सिकेका छन् र कतिपयले सङ्खुवासभा जिल्लाको लय हो भनेर दाबी गर्छन्, तर जिल्लाका सबै क्षेत्रहरूमा यो गीत गाइँदैन। मूलतः यो गीत लोहोरुङहरूको मौलिक भाका हो भन्ने मान्यता छ।
ठाडो भाका मुख्यतः सङ्खुवासभा जिल्लाको खाँदबारी नगरपालिका, चिचिला गाउँपालिका र सभापोखरि गाउँपालिका वरिपरि प्रचलित छ। यस क्षेत्रहरूमा पञ्चायतीकालभन्दा अघि लोहोरुङ जातिको बाहुल्यता र एकल शासन प्रणाली रहेको कारण, यो गीत उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानको रूपमा लिइन्छ। यस क्षेत्रको पूर्व र पश्चिम भागमा ठाडो भाका गीतको लय र शैलीमा भिन्नता पाइन्छ।
केही लोहोरुङ भाषामा रचित गीतहरू पनि बजारमा आएका छन्, जसले लोहोरुङ जातिको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ सबल बनाएको छ। आना आसारो एल्बम, नईन्द्र लोहोरुङ। ठाडो भाकाको भिडियो हेर्न सकिन्छ, सङ्कलन चण्डी लोहोरुङ र नैन जेरुङ्।
पातको धुनबाट (पिँपिँमा) ठाडो भाकाको लयलाई चण्डी लोहोरुङज्यूले मिठासपूर्वक पस्किनुभएको छ।”
नृत्य र मनोरन्जन:
लोहोरुङ जातिको अन्य मुलवासी वा किरात जातिहरूसँग तुलना गर्दा दुई किसिमका विशेष नृत्य पाइन्छन्:
हाहा चेःॽमे (हा हा नाच)
ओहा:ङ् नाच (बालिपूजामा)
हाहा चेःॽमे (हाहा नाच)
यो नाच विवाहको दिन बेहुलीको घर आँगनमा जन्तीहरूले नाच्ने परम्परा हो। नाच्नेहरूले तरवार, बन्दुक, छाता र लठ्ठी लिएर “हा .... हा....” भन्दै विशेष शैलीमा मियो वरिपरि नाच्दछन्।
यस नाचको कथा बेहुलीको घर आँगनमा सिकार खेल्ने प्रसङ्गसँग सम्बन्धित छ। कथाअनुसार, सिकार काँड्ले लागेको तर भागेर हराएको थियो। शिकारीहरूले “हा .... हा....” भन्दै खोज्दै जाँदा रात पर्नुका कारण सिकार नपाएको प्रसङ्गमा यो नाच आधारित भएको हो। विवाह संस्कारको पृष्ठमा यस नाचको विस्तृत वर्णन सहित भीडिओ राखिएकोछ।
ओहा:ङ् नाच (बालि पूजामा)
ओहा:ङ् नाच लोहोरुङ जातिको अर्को महत्वपूर्ण नृत्य हो। ईक्सम्ममाङ् (बाली पूजा)को दिन पुजारीले “अन्नपानीको सह देउ” भन्दै आहुति दिन्छन्। त्यसपछि जवानहरूले पसिङ् (बृद्दा) बोकेर “ओ हाःङ्” भन्दै पृथक शैलीमा नाच्दछन्।
यो नाच विशेष गरी बाली पूजाको क्रममा मात्र प्रचलित हुन्छ। ईक्सम्ममाङ् (बाली पूजा) सम्बन्धी विस्तृत विवरण अतिरिक्त अनुष्ठानहरूको पृष्ठमा भिडियोसहित वर्णन गरिएको छ।
अन्य सांस्कृतिक मनोरञ्जन:
विवाहमा बेहुलीको घर आँगनमा बेहुला पक्ष र बेहुली पक्षबीच रातभर हिन्दु कथामा आधारित स्लोक गाउने, नाटक देखाउने तथा ठट्टा मज्जा गर्ने परम्परा छ। महिलाहरूले पनि रातभर बेहुलाको घर आँगनमा (रत्तेउली) नाचगान गरेर बिहान नवदम्पतीलाई आशीर्वाद दिने चलन रहेको छ। विवाह सस्कारको पृष्ठमा रत्तेउलीको भिडोओसहित राखिएकोछ।
युवतिहरूले वर्षमा एकपटक मात्र वनभोज खाने चलन थियो। अन्य
समयमा, मेला–हाटबजार जानु, जन्ती र लोकान्ति गतिविधिमा सहभागी हुनुजस्ता क्रियाकलापहरूलाई मनोरञ्जनका साधनको रूपमा मानिन्थ्यो।
तिहारको समयमा मारुनी, सोराठी, सरस्वती जगाउने,, झ्याउरे र पाङ्दुरे नाचगान हुने गर्दथ्यो। आज पनि कतिपय ठाउँमा मारुनी नाच नचाएर दान–दक्षिणा दिने परम्परा जीवित छ ।
साकेला र सांस्कृतिक हस्तान्तरण
लोहोरुङ समुदायले दुई–तीन दशकअघिदेखि साकेला नाचलाई अंगीकार गरेका थिए। आजको अवस्थामा, नयाँ पुस्ताले यो नृत्य आफ्नो मौलिक संस्कृति भएको भान पाइसकेको देखिन्छ। यसरी सांस्कृतिक विचार र अभ्यासहरू एक समाजबाट अर्को समाजमा प्रसार वा संवर्द्धन मार्फत हस्तान्तरण हुनु स्वाभाबिक प्रक्रियाको रूपमा मान्न सकिन्छ। यसलाई राईकरण भएको परिणामका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। करिव पाँच दशक अगाडी याक्खा समुदायसँगको हिमचिमले धान नाचलाई पनि यसरिनै नक्कल गरिएको थिए।
ठङ्खिम्, परिकार, पेय पदार्थ र चाड पर्व
ठङ्खिम् (टाँडेघर): आध्यात्मिक मान्यताअनुसार, लोहोरुङहरूको जन्मदाता नागेलुङ्माले चिबे चराको पुच्छर देखेपछि खाक्चिरिक्पालाई बनाउन लगाएको पृथक घरलाई ठङ्खिम् (टाँडेघर) भनिन्छ।
मुख्य रूपमा साल वा सखुवाका चोके भएका खम्बाहरू प्रयोग गरी यस्तो घर बनाइन्थ्यो। ९ खाबेदेखि २७ खाबेसम्मका यस्ता पृथक घरहरू पाइन्थे। छानोमा लिवॆँ वा लिमॆ (सिरुखर) प्रयोग गरी छाइन्थ्यो।
यी सांस्कृतिक पहिचान दिने घरहरू अहिले धेरै बाँचेका छैनन्, किनभने साल वा सखुवाका रूख काट्न प्रतिबन्ध छ र लिवॆँ वा लिमॆ (सिरुखर)को खेती पनि घटेको छ। यातायातको सुविधा बढेसँगै आर.सी.सी. सिमेन्टेड घरहरू पनि निर्माण हुन थालेका छन्। (फोटो पृष्ठमा फोटो हेर्ने)।
परिकार: लोहोरुङ जातिका विशेष वा पृथक परिकारहरूमा: वामिक्, किनामा, चाम्रॆक्, सारिण्ड (बनचुवा) को खिचड़ी वा तरकारी, सिब्रि̤ङ्गाःना (सिब्रीङ्मुन्टा) को अचार वा तरकारी, दशैं अचार, छिलुक् (सुगुरको ठूलो आन्द्रा सफा गरेर बनेको
ससेज), याङ्पेन् (झ्याउ), खॽवा (काभ्रा) को कोपिलाको अचार, कोइरालाको फूलको अचार, बिब्रिङ्मा (लहरामा पोको परेर बस्ने कीरा) को अचार, साक्वेॽमा (कालो अरिङगाल), योवेॽ (रातो अरिङगाल), सिब्बुवेॽमा (हाँडी अरिङगाल), रुवामा (बछ्छिउ) को सिकार गरेर खाने आदी हुन्। यी परिकारहरूले लोहोरुङ समुदायको सांस्कृतिक र पाककला पहिचानलाई विशेषता प्रदान गर्छन्।
पेय पदार्थ: लोहोरुङ समुदायमा विशेष पेय पदार्थमा कोदोको जाँडबाट बनेको हेॽवा डिबु (सरुवा जाँड) पर्छ, जुन मुख्य पेय पदार्थको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। अहिले यो पेय पदार्थ काठमाडौंमा पनि लोकप्रिय छ।
अन्य जाँडहरूमा: होप्ठिॽवा (तिनपाने रक्सी), भाति जाँड, हुःरॆ जाँड (कोदोको पिठोबाट बनेको), छानुवा जाँड, पाहुनालाई सत्कार गर्न बाँसको भाँडामा (टङ्पा) कोदोको जाँड राखेर पिप्पा (साङ्फिक्) ले सेवन गरिन्छ।
चाड पर्व: चाड र पर्वको व्याख्या गर्दा, अन्य मुलवासी, आदिवासी वा किरातिहरूको भन्दा पृथक चाड भनेको लोहोरुङहरूको इक्साम्ममाङ् (बाली पूजा) हो। यसलाई केवल अनुष्ठान मात्र नभई, लोहोरुङहरूले आफ्नो समुदायसँग मिलेर मनाउने विशेष चाडका रूपमा पनि लिइन्छ।
यस चाडमा टाढा–टाढा विवाह गरेर गएका छोरी–चेली, ज्वाइ–चेला र नातेदारहरूलाई निमन्त्रणा गरिन्छ र भव्य रूपमा मनाइन्छ। गाउँ–ठाउँअनुसार कहीं कतै अनुष्ठाननै गर्दैनन् भने कतै भिन्न शैलीमा मनाइन्छ।
अतिरिक्त संस्कारहरूको पृष्ठमा इक्साम्ममाङ् (बाली पूजा)को अनुष्ठान भिडियोसहित उपलब्ध छ।
अंगिकार गरिएका पर्वहरू: लोहोरुङहरूले दशैं, तिहार जस्ता हिन्दु र परम्परागत पर्वहरू पनि मनाउने गरेका छन्। साथै, अन्य मूलवासी, आदिवासी वा किरात समुदायसँग साझा हुने पर्वहरू जस्तै: उभौली र उधौली, बैसाखे पूर्णिमा, मङ्सिरे पूर्णिमा, माघे सक्रान्ति, भुमिराज, असार १५ दही–चिउरा, साउन १५ खिरभात, नयाँ वर्ष, होली आदि पनि उत्सवका रूपमा मनाउने गर्दछन्।
यी पर्वहरू प्रायः अंगिकार गरिएका हुन् जसले लोहोरुङहरूको सांस्कृतिक समृद्धि तथा विविधतालाई स्पष्ट रूपमा झल्काउँदैनन्।
लोहोरुङ जातिको जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारहरू
परिचय
लोहोरुङ जातिमा मानिसको जीवन जन्मदेखि मृत्युसम्म विभिन्न चरणहरूमा विभाजित हुन्छ, र ती प्रत्येक चरणमा निश्चित संस्कारहरू अनिवार्य रूपमा सम्पन्न गरिन्छन्। यी संस्कारहरू केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई मानिसलाई सामाजिक, सांस्कृतिक तथा नैतिक रूपमा परिपक्व बनाउने माध्यम हुन्।
जन्मसँग सम्बन्धित संस्कारले नयाँ जीवनलाई समाजले औपचारिक रूपमा स्वीकार गरेको जनाउँछ। त्यसपछि बाल्यकाल, युवावस्था, विवाह, प्रौढ जीवन हुँदै अन्ततः मृत्यु संस्कारसम्मका प्रत्येक अनुष्ठानले मानिसलाई आफ्ना जिम्मेवारी, कर्तव्य र पहिचानबारे सचेत गराउँछन्।
लोहोरुङ जातिका तलका नौवटा मुख्य संस्कारहरूले व्यक्तिलाई सही मार्गदर्शन दिन्छन्, अर्थात् समाजले मानेका मूल्य, नियम र आचार–व्यवहार सिकाउँछन्। साथै, यसले मानिसको जीवनलाई केवल जैविक अस्तित्वमा सीमित नराखी सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक अर्थ प्रदान गर्छ।
अर्कोतर्फ, यस्ता संस्कारहरू सामूहिक रूपमा गरिने भएकाले व्यक्ति एक्लो हुँदैन, ऊ आफ्नो परिवार, कुल र समाजसँग गहिरो रूपमा जोडिन्छ। यसरी हेर्दा, लोहोरुङ जातिका संस्कारहरू जीवनका हरेक मोडमा मानिसलाई मार्गदर्शन गर्ने, सामाजिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने महत्वपूर्ण आधार हुन्।
नौवटा मुख्य संस्कारहरू
खामाङ्–यिमाङ् (न्वागी) – लोहोरुङ परिवारमा नयाँ शिशुको जन्म भएपश्चात् र बेहुली घरमा प्रवेस गराए पश्चत सर्वप्रथम कुलमा समावेश हुने थान।
नाउराना (न्वारान) – जन्म कर्म।
चाम् हाक्मॆ (भात
ख्वाई) – अन्न प्राशन गर्ने संस्कार।
नाबक् हङ्मॆ वा ठक्मॆ (कान छेड्ने)।
टाङाक् हॆक्मॆ (छेवार) – पहिलो पल्ट केस काट्ने संस्कार।
गुनेचोःलो पिॽमॆ – गुनिउ चोली दिने संस्कार।
याॽलऎ कॆङ् योप्मॆ – पहिलो दाँत साट्टीने संस्कार।
भ्या – विवाह संस्कार।
सिखॆॽमॆ – (मृत्यु) संस्कार ।
माथिका नौवटा संस्कारहरूमध्ये नाउराना (न्वारान) अर्थात् जन्मकर्म भन्दा खामाङ्–यिमाङ् (न्वागी) लाई अगाडि राखिनुको विशेष कारण छ। नाउराना (न्वारान) गर्दा चढाइने भोग (हिँ:वा) लाई खामाङ्–यिमाङ्को कोठामा अनिवार्य रूपमा चढाइन्छ, जसलाई कुलमा समावेश गरिएको प्रतीकको रूपमा लिइन्छ।
हुन त मानवकै जन्म अघि भएको हो भन्नेमा कुनै दुविधा छैन। तर त्यो समयमा संस्कारहरूको निर्माण भएको नहुन पनि सक्छ। जब बिस्तारै संस्कारहरू क्रमशः स्थापना हुन थाले, त्यतिबेला किंवदन्तीअनुसार नयाँ घरमा प्रवेश गर्दा खामाङ्–यिमाङ्, ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तीन चुलो)लाई नै नाःगेलुङ्मा र खाक्चिरिक्पाले अगाडि राखेका थिए।
यदि खामाङ्–यिमाङ्लाई प्रारम्भिक संस्कारका रूपमा नराखिएको भए, त्यो भोगलाई अन्यत्र चढाउने व्यवस्था गर्न सकिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। यही आधारमा खामाङ्–यिमाङ्लाई सबैभन्दा पहिलो संस्कारका रूपमा स्थापित गरियो र त्यसपछि मात्र नाउराना (न्वारान) संस्कार सुरु भएको मान्न सकिन्छ।
यस अध्ययमा नौवटा संस्कारहरूलाई केन्द्रविन्दु बनाएर विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ। सहर–बजारमा गर्न नसकिने वा पाउन कठिन हुने सामग्रीहरूको वैकल्पिक सुझाव पनि प्रस्तुत गरिएको छ। याटाङ्पा वा माङ्पा (पुजारी/बिजुवा) उपलब्ध नभएमा जानकार पुर्खाहरूले वैकल्पिक रूपमा अनुष्ठान सम्पन्न गर्न सक्ने सुझाव राखिएको छ। साथै, मौखिक शास्त्र पेल्लाम् (मुन्धुम्) का उदाहरणहरू सकेसम्म लोहोरुङ र नेपाली भाषामा समेटिएका छन्।
यद्यपि, कोही–कोही व्यक्तिहरू वैकल्पिक तरिकाले संस्कार पूरा भए/नभएकोबारे सशंकित हुन सक्छन्। तर, यो विश्वासमा निर्भर हुने विषय हो। वस्तुतः सम्पूर्ण धर्मावलम्बीहरूको आध्यात्मिक
अनुष्ठानहरू विश्वासमै आधारित हुने भएकाले यसलाई पनि त्यही दृष्टिले हेर्न सकिन्छ।
कतिपय संस्कारहरू वैकल्पिक तरिकाले सम्पन्न गर्नुपर्ने अवस्थामासमेत आइपर्छ। विशेषतः हिंसा आवश्यक पर्ने संस्कारमा कतिपय अवस्थामा यसको साटो अन्डा वा फलफूल प्रयोग गर्न सकिने भनिएको छ। यस प्रसङ्गमा दुईवटा उखान प्रासंगिक देखिन्छन्—“देश अनुसारको भेष, कपाल अनुसारको केस” र “जस्तो मादल बज्छ, तेस्तै नाच्नु पर्छ। ”
यसको अर्थ हिंसा नगर्नु भन्ने होइन, तर जहाँ हिंसा गर्न कानुनी वा सामाजिक रूपमा प्रतिबन्धित छ, त्यहाँ वैकल्पिक तरिकाले आफ्ना संस्कारहरू पूरा गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन खोजिएको हो।
परापूर्वकालदेखि नै याटाङ्पा नभएको अवस्थामा जानकार पुर्खा वा अन्य अनुभवी व्यक्तिहरूले खामाङ्–यिमाङ्, माङ्सुक्, न्वागी लगायतका पूजाहरू सम्पन्न गर्दै आएको परम्परा पाइन्छ।
उदाहरणका लागि, गैरिपाङ्मामा १४ घरको खामाङ्–यिमाङ् पूजा वि.सं. २०८० सालमा र ८ घरको पूजा वि.सं. २०८३ सालमा सम्पन्न गर्ने क्रममा पूजा गर्दगर्दै याटाङ्पा (पुजारी) बिरामी परेका कारण पुर्खाहरूले नै उक्त पूजा सम्पन्न गराएको नजीर रहेको उल्लेख गरिन्छ।
त्यसैगरी, काठमाडौंमा रहेका तीन घरपरिवारहरूले वॆॽडिन् (अन्डा) प्रयोग गरी, याटाङ्पा (पुजारी) बिना नै आफैं खामाङ्–यिमाङ् पूजा गरेको झन्डै दुई दशक पुग्न लागेको पनि पाइन्छ।
मृत्यु संस्कारमा सिक्ला–हिक्मॆ (पितृहरूलाई बोलाउने) कार्य पनि याटाङ्पा (पुजारी) बिना नै गर्दै आएको पाइन्छ। साउने सक्रान्तिमा नयाँ मकै तथा फलफूल पितृहरूलाई छे–छे पेःमॆ (मानसाउने) प्रायः प्रत्येक घरमा आफैं वा पासिङ्–डेसिङ् लाम्पा (बुढापाका बाटो) ले गर्दछन्। यो कार्य पनि पितृहरूलाई बोलाउने संस्कारकै एक अंश हो।
वास्तवमा राम्रोसँग गहिराइमा विचार गर्ने हो भने भगवान, ईश्वर, अल्लाह वा कुनै पनि मानवले विश्वास गरेका देवी–देवतालाई प्रत्यक्ष देख्ने भाग्यमानी बिरलै
हुन्छ। मृत्यु पश्चात् जीवित फर्केर आउने कुरा चलचित्रमा मात्र सम्भव हुन्छ, त्यसैले मृत्युपछि स्वर्ग जान्छ वा नर्क जान्छ भन्ने कुरा कल्पित मात्र हो।
बौद्ध दर्शनले भने पुनर्जन्म वा अवतार फेरिन्छ भन्ने विश्वास राख्छ। तर, लोहोरुङ संस्कारमा स्वर्ग र नर्कको कुनै कल्पना गरिएको छैन। यहाँ मृत्यु संस्कारमा दिवंगत जन्मदाता पुर्खाहरूलाई पितृका रूपमा सम्झने, बोलाउने र मान्यता दिने परम्परा मात्र छ। हुन त, धर्म र संस्कार एक-आपसमा गहिरो रूपमा जोडिएका हुन्छन्। डा. इमरान अन्सारीले इस्लामको वैज्ञानिक विश्लेषण को प्राक्कथनमा लेखेका छन् —
“आज शिक्षित वर्ग धर्मप्रति आस्था राख्दैनन्। धर्मलाई अवैज्ञानिक ठान्दछन्।”
तर, मानिस चाहे धर्ममा आस्था राखोस् वा नराखोस्, चाहे महान् वैज्ञानिक नै किन नहोस्, कुनै दिन यस संसारबाट विदा लिनैपर्छ। त्यस्तो अवस्थामा सन्ततिहरूले अनिवार्य रूपमा कुनै न कुनै आस्थासम्बन्धी संस्कारलाई अँगाली मृत शरीरलाई दहन वा दफन गर्नुपर्ने हुन्छ।
यदि कुनै संस्कारको आधार बिना दहन वा दफन गरियो भने, समाजले त्यसलाई “पशु समान” भनेर व्याख्या गर्ने सम्भावना रहन्छ। मानिस मानव भएर जन्मिएको र कुनै न कुनै समाजमा हुर्किएको हुन्छ, त्यसैले मृत्युपछि पनि उसको संस्कार समाजसँगै जोडिन्छ।
यसकारण कुनै पनि संस्कारलाई नअंगाली मृत शरीरलाई दहन वा दफन गरेमा, सन्तानहरूले समाजबाट अपहेलनाको बोझ सहनुपर्ने हुन्छ। एआई (Artificial Intelligence) को युग आएको भए पनि मानव समाज अझै यस्तै मूल्य र मान्यतामै बाँधिएको छ।
खामाङ्–यिमाङ् (न्वागी) विस्तृत रूपमा
परिचय
खामाङ्–यिमाङ् (न्वागी) लोहोरुङ जातिको एक महत्वपूर्ण संस्कार हो, जसलाई चेली र माइतीको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ र उनीहरूलाई सृष्टिकर्ता पुर्खाका रूपमा मानिन्छ। यस संस्कारमा घरको देवताथानलाई माङ्सुक् भनिन्छ—जहाँ
माङ् भन्नाले देवता र सुक् भन्नाले कुना जनाउँछ। अर्थात्, घरको कुनामा राखिने देवतालाई माङ्सुक् भनिन्छ।
यो संस्कार नयाँ अन्नबाली चढाएर घरमा पूजा गर्ने परम्परासँग सम्बन्धित भएकाले यसलाई "न्वागी" पनि भनिन्छ।
यो संस्कार किन र कहिले सुरु भयो भन्नेबारे विभिन्न वक्ताहरूका चारवटा भनाइहरू प्रस्तुत गरिएको छ।
पहिलो भनाईः टावामा, खॆवामा र खाक्चिरिक्पाबारेको किंवदन्तीअनुसार, टावामा, खॆवामा दिदीहरूले सानो भाइ खाक्चिरिक्पालाई पाल्न नसकी, ऊ सुतिरहेको बेला छाडेर गए। उनीहरू हङरायो धनेसको रूप धारण गरेर उडेर गएको भनाइ छ।
पछि खाक्चिरिक्पा जवान भए र नाःगेलुङ्मासँगको मिलनबाट गृहस्थी जीवन सुरु गरे। नाःगेलुङ्माले चिभे चराको पुच्छर देखाएपछि, त्यस्तै चोके परेका खम्बा ल्याई पहिलो नयाँ घर (ठङ्खिम्) निर्माण गरेका थिए।
सिकार गरेर ल्याइएको ढुकुरको गाँडबाट खाद्यान्नका बीउ प्राप्त भई कृषि युगको सुरुवात भयो। अब घर पनि तयार भयो, खाने अन्नको जोहो पनि भयो। तर नयाँ घरमा कसरी प्रवेश गर्ने भन्ने सोचमा परे।
त्यसपछि खाक्चिरिक्पाले नाःगेलुङ्मालाई भने, “मलाई आमा–बुबाको सम्झना छैन, तर मेरा दुई जना दिदीहरू थिए। एकपटक दिदीहरूलाई खोजौँ भन्ने सल्लाह गरे।”
जुम्रा, उप्पिया र भालेलाई खोज्न पठाए। जुम्रा र उप्पियाले टावामा, खॆवामालाई टोके मात्र, तर उनीहरूले तिनीहरूलाई मारिदिए। भाले भने टावामा, खॆवामा तान बुनिरहेका ठाउँमा पुग्यो र छेउछाउमै बास्दै भन्यो,
“कुकुरी काँ, खाक्चिरिक्पाको घरपैँचो।”
त्यो सुनेर दिदीहरू झस्किए र धर्मसंकटमा परे।
“भाइलाई पाल्न नसकी निदाएको बेला छोडेर हिँडेका थियौँ, अब के गर्ने ?” भनेर उनीहरूले सल्लाह गरे।
“जे भए पनि भाई नै हो, जाऔँ,” भन्ने निर्णय गरे।
त्यसपछि फेरि हङरायो र धनेसको रूप धारण गरी, भालेको पछि–पछि उड्दै आए।
भाइको नयाँ घर र परिवारलाई माथिबाट देखेपछि, उनीहरू लाजले बस्न सकेनन्। किनभने सानो भाइलाई पाल्न नसक्ने भन्दै निदाएको बेला बेवारिसे छाडेर गएका थिए।
त्यसपछि ना;गेलुङ्माले भनिन्, “भाकिम्लो राखिदिनुपर्छ, दिदीहरूको मुख रसाउँछ अनि बस्नुहुन्छ।” त्यसै गरे। दुवै जना आँगनमा बसे र फेरि टावामा, खॆवामाको रूप धारण गरे।
खाक्चिरिक्पाले दिदीहरूलाई धेरै समयपछि भेट्दा खुसीको सीमा रहेन। त्यसरी आफ्न चेलिहरूलाई खोजेर ल्याए। नयाँ घरको घरपैँचो कसरी गर्ने भन्ने विषयमा छलफल भयो।
सर्वप्रथम, बुबा–आमाको प्रतीकका रूपमा ठाब्रुम्, सुप्तुलुङ् (अगेना), तिनचुल्ला घरको बीच भागमा राखियो। दिदीहरू र भाइको प्रतीक घरको उत्तरपट्टिको भित्तामा राखियो।
त्यसपछि तामाबाँसको भाटामा फूलजस्तो फुर्का (खिखक् वा हिब्बुङ्) खिपेर मुसुरेको सेउलाको गुछ्छा फूलजस्तो फुर्का बनाएर दुई कोठा भएको हाब्बाङ् (गुँड) निर्माण गरियो। त्यस कोठाभित्र माइती–चेलीको प्रतीक चिन्ह लिङ्मा/बःक्लाडाम् (चिन्डो) राखियो।
दायाँतिरको कोठाको चिन्डोलाई माइतीको प्रतीक “खामाङ्” भने। बायाँतिरको कोठाको चिन्डोलाई चेलीहरूको प्रतीक “यिमाङ्” भनेर नामकरण गरियो।
खाक्चिरिक्पाले एउटा नौ सिङ्गे बास्ने भाले र एउटा पोथीले पूजा गरे। भालेको दायाँपखेटा र घाँटीभन्दा माथिको टाउको सम्मको दायाँतिर अर्पण गरियो। पोथीको बायाँपखेटा र घाँटीभन्दा माथिको टाउको सम्मको पनि त्यस्तै गरी बायाँतिर अर्पण गरियो। यसलाई “माइती–चेलीको भाग” भनेर नामकरण गरियो।
बाकी मासु पकाएर माङ्सुक्–खुक्माबी (देवता थानमुनी) अर्पण गरी पूजा गरियो। मुलढोकाको अगाडि टेल्ला (थान) बिछ्याइ विभिन्न परिकार चढाएर (सिक्ला–हिक्मॆ)
आफ्ना पितृहरूलाई पनि अर्पण गरियो। ठाब्रुम् सुप्तुलुङ् (तिनचुल्ला) लाई पनि पहिलोपटक अर्पण गरियो। नयाँ ढोकाहरूको पनि पूजा गरियो।
त्यो परिकारहरूलाई एक-आपसमा पितृ–प्रसादका रूपमा ग्रहण गरे।
बेलुकीपख चोखोनितो गरेर माङ्सुक्–सक्पी (देवता थानमाथि) अर्पण गरिएका वा त्यहाँ राखिएका लिङ्मा (चिन्डो)हरूको जाँड, र भाले–पोथी कुखुराका पखेटा र घाँटीमाथिको भाग झारियो। जसलाई माङ्सुक् हेन्ढिम्मॆ–लक्ढिम्मॆ भनिन्छ।
पोथीको भाग दिदीहरूलाई दिइयो भने, भालेको भाग माइती खाक्चिरिक्पा र अन्यले बाँडेर प्रसाद ग्रहण गरे।
चेलीहरूले माइती घर आउँदा माङ्सुक् (देवताथान) मा पानी चढाउने वाचा पनि गरे। पानी चढाउँदाखेरि यसरी पेल्लाम्/मुन्धुम् भनियो—“टावामा टाआयो, खॆवामा टाआयो, चासुम् टाआयो, खेसुम् टाआयो।” (अर्थ: टावामा–खॆवामा चेलीहरू आयोहै, धन–सम्पत्ति र अन्न–पानीको सह आयो है)।
यसरी लामो समयपछि भेटिएका चेली–माइतीहरू भेट भई, लोहोरुङहरूको नयाँ संस्कार सिर्जना गरी बिदा भए।
किरात लोहोरुङहरूको नयाँ घरमा प्रवेश गर्दा यही किंवदन्तीअनुसार नयाँ माङ्सुक् (देवता–थान), ठाब्रुम् र सुप्तुलुङ् (तिनचुल्ला) स्थापना गरी पूजा गरेर घरपैँचो गर्ने परम्परा छ। लोहोरुङहरूको यो संस्कार आज पनि जीवित छ।
यदि बुबा–आमा जीवितै हुँदा छोराहरू अलग–अलग भएका हुन् भने ढोका अगाडी थान बिछ्याएर सिक्ला–हिक्मा (पितृ बोलाउने) कार्य गरिँदैन। तर बुबा–आमा दिवंगत भइसकेको अवस्थामा मात्र त्यो विधि गरिन्छ।
लोहोरुङ समुदायको नयाँ घर प्रवेशको नियम त्यही हो। चेली–बेटीहरूलाई अनिवार्य रूपमा निमन्त्रणा गरिन्छ, र माङ्सुक्मा अर्पण गरिएको चिन्डोको जाँड, पोथीको पखेटा र टाउको घरको चेलीलाई, नभए नजिकको चेलीलाई दिइन्छ।
यस्तै रीति अनुसार उधौलीमा एकपटक सबै लोहोरुङहरूले पूजा गर्ने परम्परा छ। पछि बङ्बी (सर्प देव) र अन्य देवताहरू पनि थपिँदै गएको देखिन्छ। उभौलीमा पनि कतिपयले बङ्बी (सर्प देव) राखिएकोमा पूजा गर्छन्, यद्यपि सबैले अनिवार्य रूपमा गर्दैनन्।
शारदे पूर्णिमाको १५ दिनमा सबैले पूजा गर्ने प्रचलन छ, तर यो हिन्दूकरणपछि स्थापित भएको हो। उधौलीको पूजा श्रावण संक्रान्तिबाट पुस मसान्तभित्र जुनसुकै समयमा गर्न सकिन्छ। केहीले श्रावण महिनामा पूजा हुँदैन भन्ने गर्छन्, तर त्यो धारणा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको संस्कार अनुसार भित्रिएको हो।
टावामा, खॆवामा र खाक्चिरिक्पाको किंवदन्तीका विवरणका लागि परिशिष्ट १ मा राखिएको छ। करिब छ दशकअघि स्व. भार्ध्वोज हेलुवालाम्सङ् ज्युले छोडेर जानु भएको शब्दहरू हुन्।
दोस्रो भनाईः एउटा परिवारमा तीन दाजुभाइ र एक मात्र चेली थिई। चेली विवाह योग्य उमेरमा पुग्दा उसको हुनेवाला घर ठूलो खोला पारिपट्टि पर्दथ्यो। दाजुभाइहरू पौडन सक्थे तर चेली पौडन नाजान्ने थिईन्। त्यसैले दाजुभाइहरूले चेलीलाई खोलाबाट पारि लैजाने उपाय खोजे।
चेलीलाई डोकोमा राखेर खोलामा तर्ने निर्णय गरियो—एक दाजु अगाडि हिँड्दै खुट्टाले छाम्दै अघि बढे, अर्कोले डोकोमा चेली बोके, र तेस्रोले विवाह सामग्री लिएर पछि पछि लागे। खोलाको बीचमा पुग्दा डोको बोकेको भाइ चिप्लिएर लडे र चेली खोलामा घोप्टिन पुगिन्। तीव्र बहावले चेलीलाई बगायो र उनी हराइन्।
वर्षौंपछि परिवारले चेलिको आत्मालाई सम्झेर मौसमअनुसारका खानपान र तरकारी तयार गरी आह्वानसहित पूजा गर्न थाले। उनीहरूले दुई कोठाको पूजास्थल बनाएर वार्षिक रूपमा पूजा गर्ने परम्परा सुरु गरे, जसलाई आज न्वागी संस्कार भनेर मनाइन्छ। (Hardman 2000: 95; ठूले २०७४: ३८–४१)।
तेस्रो भनाईः दुई सहोदर चेली–माइतीबीच घनिष्ठ सम्बन्ध बढ्दै जाँदा अनुचित व्यवहार (शारीरिक सम्बन्धसम्म) भयो। त्यसको कारण उनीहरू अपाङ्ग बने—कान नसुन्ने, आँखा नदेख्ने, बोली नबोल्ने र हिंडडुल गर्न नसक्ने अवस्थामा पुगे। धेरै देवी–देवताहरूको पूजा गरे पनि उनीहरूको स्वास्थ्यमा सुधार भएन।
अन्ततः, उनीहरूले चेली–माइतीको प्रतीकस्वरूप माङ्सुक् (देवता–थान) स्थापना गरी पूजा–आराधना गरे, जसपछि क्रमशः सुधार देखियो। आजसम्म पनि लोहोरुङहरूमा यस्ता समस्या देखिएमा ‘खामाङ् बिग्रेको’ विश्वास गरिन्छ र त्यसअनुसार पूजा गर्ने प्रचलन छ। (Hardman 2000: 95; ठूले २०७४: ३८–४१)।
चौथो भनाईः किरात सन्तानका चार दाजुभाइमध्ये कान्छो तराईमा बस्यो भने बाँकी तीन जना सप्तकोशी माथि उक्लिए। खुवालुङ् आइपुग्दा जेठो दाजु खोला तरिसकेको थियो। माइलो लोहोरुङहरूले सोध्दा, उनले आफ्नो चेलीलाई ‘भोग’ दिएको र त्यसैको माध्यमबाट खोला तरिएको बताए। लोहोरुङले पनि त्यसै गरे। तर त्यो चेलीलाई ‘भोग’ दिएको भनाइ वास्तवमा एक षड्यन्त्र (चालाखी) थियो, जसमा चेलीलाई लुकाएर राखिएको थियो।
माइलाभाइ लोहोरुङले आफ्नी चेली शत्रुको चलखेलमा परेर गुमाएको ठाने र उनलाई आफ्नै कुलमा समेट्दै दुई कोठे माङ्सुक् स्थापना गरेर पूजा गर्न थाले। त्यहीँदेखि लोहोरुङ समुदायमा माइती (दायाँपट्टि) र चेली (बायाँपट्टि) प्रतीकको सिद्धान्त सुरु भयो, जसको पूजा–परम्परा आजसम्म जीवित छ। (राई र राई २०७६)।
निष्कर्ष
यी चारै भनाइहरूले एउटै कुरा स्पष्ट गर्छन्—चेली र माइतीको प्रतीकको पूजा र सम्मान। खामाङ्–यिमाङ् न्वागी संस्कारले परिवारमा नयाँ सदस्यलाई स्वागत गर्दै कुलमा समावेश गर्ने र दिवंगत परिवारजनको आत्मालाई बिदाई गर्ने परम्परा स्थापित गरेको छ। नयाँ घर प्रवेश, विवाह तथा पितृपूजामा यस संस्कारको विशेष महत्त्व रहन्छ।
नोट: छोरीलाई आफ्नो कुलबाट कुटुम्बको कुलमा सार्दा भने माङ्सुक्को आवश्यकता पर्दैन। किनभने आँगन वा बाहिरी ठाउँ, जस्तै पार्टी प्यालेस जस्ता स्थानमै हॆङ्खवा गरेर हिँवा (भोग) लाई चोखो ठाउँमा पुर्याइएपछि छोरीलाई आफ्नै कुलबाट अर्कै कुलमा सारिएको मानिन्छ।
खामाङ्–यिमाङ् प्रकार:
साधारण खामाङ्–यिमाङ्
खामाङ्–यिमाङ् र बङ्बि
साधारण खामाङ्–यिमाङ्
साधारण खामाङ्–यिमाङ् सबै लोहोरुङहरूको घरमा अनिवार्य रूपमा हुनुपर्छ। खामाङ्–यिमाङ् (माङ्सुक्) नभएको घरलाई लोहोरुङ घर मानिँदैन (Hardman
2000)। यसमा माङ्सुक् (देवता–थान) दुई कोठे रूपमा स्थापना गरिन्छ (फोटो पृष्ठमा हेर्नुहोस्)।
हरेक वर्ष श्रावण १ गतेदेखि पौष मसान्तभित्र उधौली पर्वमा एकपटक बास्ने भाले र पोथीले पूजा गर्छन्। हाल गाउँघरमा प्रायः सबैले शरदे पूर्णिमाको १५ दिन भित्र न्वागी गरिसक्ने परम्परा बसेको देखिन्छ, तर वास्तवमा त्यो हिन्दुकरणको प्रभाव हो।
खामाङ्-यिमाङ् र बङ्बी:
खामाङ्–यिमाङ् र बङ्बि भएको माङ्सुक् (देवता–थान) तीन कोठे रूपमा हुन्छ र तलको भित्तामा ५–९ वटा भाटा ठाडो रूपमा बाँधेको हुन्छ (फोटो पृष्ठमा हेर्नुहोस्)।
हरेक वर्ष उधौली–उभौलीमा दुईपटक पूजा गरिन्छ। यसमा दुईवटा बास्ने भाले र एक पोथीले पूजा गर्छन्, तर केहीले अण्डाले पनि काम चलाउँछन्।
कसै–कसैको घरमा अन्य देवताहरूलाई पनि खामाङ्–यिमाङ्सँग मिसाएर राखिएको देखिन्छ (फोटो पृष्ठमा हेर्नुहोस्)।
खामाङ्–यिमाङ्सँगै अन्य अतिरिक्त पूजा–पद्धतिहरू पनि अपनाइएको हुन्छ। केहीले गोगालिहा:ङ्/वाया (खोला देवता) पनि सँगै पूजा गर्ने प्रचलन छ (Hardman 2000: 95; ठूले २०७४: ३८–४१)।
माङ्सुक् (देवता–थान) दुई कोठे रूपमा स्थापना गरिन्छ (फोटो पृष्ठमा हेर्नुहोस्)।
हरेक वर्ष श्रावण १ गतेदेखि पौष मसान्तभित्र उधौली पर्वमा एकपटक बास्ने भाले र पोथीले पूजा गर्छन्। हाल गाउँघरमा प्रायः सबैले शरदे पूर्णिमाको १५ दिन भित्र न्वागी गरिसक्ने परम्परा बसेको देखिन्छ, तर वास्तवमा त्यो हिन्दूकरणको प्रभाव हो।
खामाङ्-यिमाङ् र बङ्बी:
खामाङ्–यिमाङ् र बङ्बि भएको माङ्सुक् (देवता–थान) तीन कोठे रूपमा हुन्छ र तलको भित्तामा ५–९ वटा भाटा ठाडो बुनेको हुन्छ (तल भिडीओ हेर्नुहोस्)।
हरेक वर्ष उधौली–उभौलीमा दुईपटक पूजा गरिन्छ। यसमा दुईवटा बास्ने भाले र एक पोथीले पूजा गर्छन्, तर केही घरमा दुई वटा पोथी पनि लगाइन्छ।
कसै–कसैको घरमा अन्य देवताहरूलाई पनि खामाङ्–यिमाङ्सँग मिसाएर राखिएको देखिन्छ (फोटो पृष्ठमा हेर्नुहोस्)।
खामाङ्–यिमाङ्सँगै अन्य अतिरिक्त पूजा–पद्धतिहरू पनि अपनाइएको हुन्छ। केहीले गोगालिहा:ङ्/वाया (खोला देव), जग्गाटाङ्मा (जङ्गली) जस्ता पूजाहरू गर्ने प्रचलन पनि राखेका छन्।
माङ्सुक् (देवता-थान) र सुप्तुलुङ् राख्ने स्थान
घरभित्र कुनै शान्त र चहलपहल कम हुने कोठाको उत्तरतर्फको भित्तामा माङ्सुक् (देवता-थान) स्थापना गरिन्छ। पहिले ठाब्रुम् सुप्तुलुङ् घरको बिच भागमा राखिन्थ्यो, तर अहिले समयसँगै घरको बनावट, आकार र जीवनशैली परिवर्तन भएका कारण ठाब्रुम् सुप्तुलुङ्लाई सधैं घरको बिचमै राख्न सम्भव हुँदैन।
खामाङ्–यिमाङ् (न्वागी) पूजा गर्ने तार्किक क्रम:
वाया–वारेम्मा (खोला देव) वा जग्गाटाङ्मा (जङ्गली) भएमा ती पहिले पूजा गर्ने।
माङ्सुक् (देवता–थान) मा सक्मावा (जिवित भाले–पोथी) अर्पण गर्ने।
पाकेको परिकारबाट अतिरिक्ता पूजा पहिले र माङ्सुक् दोस्रोमा गर्ने।
सिक्ला–हिक्मॆ (पितृहरूलाई बोलाउने) पूजा मुलढोकाको अगाडि ।
ठाब्रुम् सुप्तुलुङ् (तिन चुल्ला) को पूजा।
मुलढोका र अन्य छेउका ढोकाहरूको पूजा।
छे–छे पेःमॆ (देवताको भाग चढाउने वा मन्साउने)।
घरको मुलीलाई मुॽइ (निशानी) हस्तान्तरण गर्ने र याखाम्खाःब्मॆ।
माङ्सुक् हेन्ढिम्मॆ–लोक्ढिम्मॆ।
जनशक्ति (पूजा गर्ने व्यक्ति):
फाटाङ्गि (पुजारी)
फॆकुरि (कजारी / फॆगुवाङ्) आफ्नो घरमा आफैले कजारी गर्न हुँदैन।
बुढापाकाहरू कम्तिमा २–३ जना हुनु आवश्यक छ।
माङ्सुक् (पूजा–थान) बनाउन आवश्यक सामग्री:
ठिक्कको तामा बाँस (बङ्बि भए करिब ५ फिट लामो)।
तामा बाँसको चोया।
वाइफु, मुसुरॆको सेउली (बोहोरी र खाराफु बाहेक अन्य कुनै हरियो सेउली)।
सालको पात (एक मुठ्ठा)।
घैया धनको बाला (३ मुठ्ठा; नभए पनि ठीकैछ)।
पूजामा आवश्यक सामग्री:
केराको र सालको पात, टेल्ला डिङ्ठाम् (थान बिछ्याउनको लागि)।
घर मुलीको मुॽइ (निसानी) (लगाएको टोपी या सल) — घरको मुली हुनै पर्छ भन्ने छैन, मुॽइ मात्र भए पनि हुन्छ ।
साम्फक्लिॽवा बास्ने (भाले) – १। (बङ्बि भए २)।
पङ्खामा (पोथी) कुखुरा – १।
वॆङ्डिन् (अण्डा) – २। (बङ्बि भए ३)।
बःक्लाडाम्, लिङ्मा (चिन्डो) – ४ (बङ्बि भए ६)।
साग्बालि, टङ्पा (तोङ्बा) – २ (बङ्बि भए ३)।
फिःॽमाली (पिप्पा) – २ (बङ्बि भए ३)।
लोहोटा – २ (बङ्बि भए ३)।
काँसे बटुक – २ (बङ्बि भए ३)।
मिरिठाम् (माटोको घैला) – १।
सुक्बि (अदुवा) – १ पाना र बोटै संग २ (बङ्बि भए ३; नभए पनि हुन्छ)।
होप्ठिॽवा (रक्सी) – १ बोतल (चलनी भए पनि हुन्छ)।
चख डिबु (जाँड) – खामाङ्–यिमाङ्को लागि
पकाएको; तेही दिन मात्र खोल्ने; नभए कोदो मर्चा र पानी मिसाएर पनि चल्छ।
चिःग्बिचाम् (नयाँ धनको भात); नभए चोखो भात।
बुक्मारिचाम् र उसिनेको अण्डा छोडाएर त्यस माथि राख्ने। अण्डामा चोट् लागेको हुनुहुँदैन। (फोटो, फोटो पेजमा हेर्ने)
माःसिक्डाम् (कालो डल्लो दाल उसिनेको) – माथि चिःग्बिचाम्मा मिसाउन सकिन्छ।
योवा (पानी)।
दुना टपरा – १०–२० वटा।
एउटा कुखुरा हिर्काउने डन्डी।
चॆच्चिमॆखॆन्चिमॆ (पकाएको तरकारी) – लसुन र प्याज मिसाउनु हुँदैन।
धुप, धुपाउरो, सिन्के धुप, बाटेको धुप आदि ।
नयाँ चलन अनुसार दियो कलश राख्ने ।
पुरानो माङ्सुक् (देवता-थान)लाई नयाँ फेर्नेः
माङ्सुक् (देवता-थान) भत्काउनु अघि औपचारिक अनुमति लिनुपर्छ। अनुमति लिने व्यक्ति प्रायः घरकी आमा/बुबा वा फॆगुवाङ्/फॆकुरि (कजारी) हुन्छन्।
अनुमति माग्ने प्रक्रिया यस प्रकार छ:
पुरानो माङ्सुक्को अगाडि उभिनु।
चोखो जाँड बटुकमा लिनु।
पातले छर्कदै पेल्लाम् (मुन्धुम्) मार्फत देवताबाट औपचारिक अनुमति माग्नु।
पेल्लाम् (मुन्धुम्) को उदाहरणः लोहोरुङ भाषामा
जाडेवायो ! ! !
आयु ग आना खामाङ्-यिमाङ्मि माङ्सुक् योरा̤ङ्मे पाइचिम्
सिरि आलॆःमानॆ पुरि आलॆःमानॆ
निवा आटुक्मानॆ टाँ:वा आटुक्मानॆ
ङाङ्ङाङ् हिङ्हिङ् आलॆःमानॆ
उम्चङ् हाब्बाङ्, माङ्सुक् बनालॆःपिक्चिम्
काःमानुङ्, हालि मुःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा, जाडेवायो ! !
पेल्लाम् (मुन्धुम्) को उदाहरणः नेपाली भाषामा
सेवा नमस्कार!!!
आज खामाङ् यिमाङ्को पुजाथानलाई भत्काउँदै छौँ।
नरिसाउनु, क्रोधित नहुनु।
मन नदुखाउनु, चित्त नदुखाउनु।
नबौलाउनु, नधताउनू।
नयाँ देवताको थान बनाई दिन्छौं
सेवा गर्छौँ, पाउ पर्छौँ र विन्ती गर्छौँ। नमस्कार !!!
पुरानो सेउला र भाटाहरू फॆगुवाङ्/फॆकुरि (कजारी)ले निकालेर सफा ठाउँमा जलाउने वा सेलाउने परम्परा छ।
साधारण उम्चङ् माङ्सुक् (नयाँ देवता थान) बनाउने प्रक्रिया:
बाँस फुटाएर ठिक् आकारको भाटा (ढाँचा) बनाउने।
माङ्सुक्को ठाडो र तेर्सो नाप लिने।
ठाडो भाटा ३ वटा र तेर्सो भाटा २ वटा प्रयोग गरिन्छ। यदि बङ्बि छ भने ठाडो भाटा ४ वटा हुन्छ।
भाटाको बाहिरी भागमा कर्दा वा छुरिको मद्दतले ३, ५ वा ७ वटा “खिखक् बुङ् वा हिब्बुङ्” (फुल जस्तो साना फुर्का) खिपेर निकाल्ने।
सेउलीलाई भाटाको टुप्पामा मिलाएर पातले बेरेर चोयाले बाँध्ने।
सबै भाटाका दुवैपट्टि टुप्पामा फुर्का बनाउने र बीचमा पनि त्यसैगरी बाँध्ने।
माङ्सुक्का कोठाहरूको छेउमा एक-एक वटा ठाडो भाटा राखेर बाँध्ने, र बीचमा त्यस्तै एउटा ठाडो बाँध्ने।
यदि बङ्बि छ भने बीचमा दुई वटा ठाडो राखिन्छ, किनभने तीन कोठा हुनु पर्छ।
फुर्काहरूभन्दा तल र माथि तेर्सो भाटा दुई वटा बाँध्ने।
पाकेको धानको बाला मुनि फर्केको फुर्कासँगै बाँध्ने।
बङ्बि (सापदेव) को माङ्सुक् (देवता थान) बनाउने तरिका:
बङ्बि भएको माङ्सुक् तीन कोठे हुन्छ र साधारण माङ्सुक्जस्तै तर मुनि भित्तामा फरक शैलीमा बनाइन्छ।
माङ्सुक्को सिधा मुनि भित्तामा ठाडो नाप गरी त्यसअनुसार ५, ७ वा ९ वटा भाटा ‘खिकोक’ (फुर्का) हिब्बुङ् खिपेर बनाइन्छ।
मुसुरे वा हरियो सेउलीको फुर्का टुप्पामा बनाउन आवश्यक छैन, तर भित्तामा ठाडो पारेर पात र सेउलीसँगै बाँधिन्छ।
भित्तामा ठाडो पारेर बुनेका भाटालाई ‘सिलि’ भनिन्छ।
माङ्सुक्को चौडाइ अनुसार मुनिबाट माथिसम्म ५, ७ वा ९ वटा भाटा ठाडो पारेर सिलि बनाइन्छ।
बाँया दायाँ छेउ-छेउमा दुई वटा भाटाहरू ठाडो पार्ने। अर्को भाटा बाँया छेउको ठाडो भाटाको फेदमा क्रस गर्ने र दायाँ छेउको ठाडो भाटाको माथि पट्टि टुप्पामा मिलाउने। भाटाको टुप्पाहरू मिलाएर बाँधिदिने ।
त्यसैगरी अर्को क्रस भाटा दायाँ छेउको ठाडो भाटाको फेदमा टुप्पा मिलाएर बाँया छेउको माथि पट्टि अर्को टुप्पा मिलाउने। यसरी क्रस–क्रस संरचना बनाइन्छ।
बीच-बीचमा अन्य ठाडो भाटाहरू मिलाएर ठड्याउने।
खिपेको खिकोक् फुर्का हिब्बुङ् घोप्टो हुनु हुँदैन; सिधा ठाडो राख्नुपर्छ।
जहाँ जहाँ भाटाहरू क्रस् हुन्छन्, त्यहाँ सालको पातले सानो सेउली बेरेर चोयाले ठाडो पारेर बाँधिन्छ।
(फोटो वा भिडियो हेरेर यो प्रक्रिया अझ स्पष्ट बुझ्न सकिन्छ।)
टेल्ला डिङ्मॆ (थान बिछ्याउने) तरिका:
यो पूजा सुरु गर्नु अघि सबैलाई जानकारी दिनुपर्छ कि पूजा सम्पन्न नहुँदासम्म घरभित्र कसैले खानपिन गर्न हुँदैन। यदि कसैलाई खानुपर्ने भए घरबाहिर गएर खानुपर्छ।
माङ्सुक्को सिधा तलको भागलाई गोबर वा पानीले लोटाउनु पर्छ।
थानमाथि प्रत्येक कोठामा टेल्ला (पात) बिछ्याएर एउटा–एउटा बःक्लाडाम् लिङ्मा (चिन्डो) राख्नुपर्छ।
त्यसमा चिःक्बिचाम् वा चोखो भात राख्नुपर्छ।
थानको फेदमा साल वा कुनै हरियो पातलाई सुल्टो गरी टुप्पो भित्तातर्फ फर्काएर बिछ्याउने।
२–३ लाइनसम्म पात बिछ्याई अन्त्यमा टुप्पो दायाँतर्फ फर्काएर बन्द गर्ने।
बोटसँगैको सुक्बि (अदुवा) दायाँ–बायाँ भित्तामा ठड्याउने।
२ वटा साक्बालि टङ्पा (तुङ्बा) मा चोक्खो डिबु (जाँड) वा कोदो, मर्चा र पानी राखेर दायाँ–बायाँ सजाउने।
बङ्बि भएमा ३ वटा राख्ने। जाँड भरिएको लिङ्मा (चिन्डो), पानी भरिएको लोहोटा र काँसे खोरे (बटुको) राख्ने।
यी सबैलाई साङ्माःरा (पात) ले छोप्ने।
लिङ्मा (चिन्डो) अगाडि टेल्ला माथि चिःक्बिचाम् (चोखो भात) सुक्टिमे राख्ने।
चिःक्बिचाम् माथि एउटा–एउटा अण्डा राख्ने।
सबै सामग्रीका अगाडि, माथि वा भित्र सुक्बि (अदुवा) काटेर राख्ने।
भाले र पोथीको खुट्टा र चुच्चो धोएर तयार गर्ने।
घरको मुलिको मुॽइ (निसानी) लगाएको टोपी वा मजेत्रो टपरामा राख्ने।
दियो, कलश र धूप पनि बाल्न सकिन्छ।
पूजा सुरु हुनुभन्दा अघि फॆगुवाङ् (कजारी) ले दियो, कलश र धूप बाल्ने।
याटाङ्पा (पुजारी) ले साम्फक्लिवा (भाले) दाहिने हातमा लिने।
पङ्खामा (पोथी) बाँया हातमा लिने।
यदि बङ्बि (सापदेव) छ भने, भालेलाई दाहिनेपट्टि डोको वा कुनै वस्तुले छोपेर वा बाधेर राख्ने।
फॆगुवाङ्, फॆकुरि (कजारी) ले कुखुरा हिर्काउन प्रयोग गर्ने डन्डा तयार पार्ने र दुई वा तिनवटा सालको पात वा हरियो पात भोग थाप्ने तयार राख्ने।
मारेका कुखुराहरू समात्न र व्यवस्थापन गर्न अर्को सहयोगी पनि आवश्यक पर्छ।
यसरी पूजा गर्नका लागि सबै तयारी पूरा हुन्छ।
(यस विधि वा पूजाको वर्णन Hardman 2000 र ठूले २०७४ मा पनि पाइन्छ।)
खामाङ्-यिमाङ् पूजा: पेल्लाम् (मुन्धुम्) पुजारीको सक्माबा (सासबाट)
पुजारीको पेल्लाम् (मुन्धुम्) गाउँ ठाउँ अनुसर फरक शैलिले वाचन गर्दछन्।
फॆगुवाङ् (कजारी) ले दियो, कलश र धूप बाल्ने हो भने बालि दिने।
हेऽऽऽ अना ग लाम्मावाचा:वा बिऎ आना चिक्साबाचिम् ग
आना खामाङ्टाङ्पा चुआना, बङ्बिटाङ्पा चुआनिहाङ्सु
युनिहा:ङ्मा चोचिहा:ङ्मा, लोलिहा:ङ्मा चुआनिहाङ्सु
निङ्ला लॆःसे का, चारिखेलि का टुबुक्ङा, का चेःकिङ्का डःगुकिङ्का
खेरुकिङ्का हाङ्सु, हिँवा पुँवाँ पिॽपिमॆ, युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ
यासाम् मुसाम् मुःडाडिङ्, लाङ्पि पोप्डाःडिङ्, हुॽपि पोप्डाःडिङ्
आहिऎऽऽ लाम्मावा चा:वाऎ, आहिऎऽऽ चिक्साबाचिम्
आहिऎऽऽ आंलाखिम्पि ऽऽऽ
आहिऎऽऽ सुराखिम्पि, आहिऎऽऽ खाटिखिम्पि
आहिऎऽऽ मिटिखिम्पिऽऽ
आहिऎऽऽ हिच्चिरि लुङ्पि, आहिऎऽऽ ठुक्चिरि लुङ्पि
आहिऎऽऽ वाइफुलाङ्पिऽऽऽ
आहिऎऽऽ फॆकुरिऎसु, आहिऎऽऽ फॆक्टाङ्गिऎसु
आहिऎऽऽ टेल्ला
फेःडु, आहिऎऽऽ लासु फेःडुऽऽऽ
आहिऎऽऽ डिवा फेःडु, आहिऎऽऽ चा:वा फेःडुऽऽ
आहिऎऽऽ लाम्मावा चा:वाऎ, आहिऎऽऽ चिक्साबाचिम्
आहिऎऽऽ खामाङ्टाङ्पा, आहिऎऽऽ बङ्बिटाङ्पाऽऽऽ
आहिऎऽऽ युनिहा:ङ्मा, आहिऎऽऽ चोचिहा:ङ्मा
आहिऎऽऽ लोलिहा:ङ्माऽऽऽ
आहिऎऽऽ साबुडिहा:ङ्मा, आहिऎऽऽ बुडिहा:ङ्माऽऽऽ
आहिऎऽऽ टेल्लाडाम्पि, आहिऎऽऽ लासुडाम्पि,
आहिऎऽऽ काँ:सडाम्पि, आहिऎऽऽ चिःग्बि चाम्पि
आहिऎऽऽ बेसुक्डाम्पिऽऽऽ
आहिऎऽऽ ताँ:बडाम्पि, आहिऎऽऽ बःक्लाबिसु
आहिऎऽऽ साक्बालिठाम्पि, आहिऎऽऽ फिःॽमालिठाम्पिऽऽऽ
आहिऎऽऽ वाइरुङ्खिम्पि, आहिऎऽऽ चिक्साबामि
आहिऎऽऽ चारावा नेन्डुङ्, आहिऎऽऽ खॆल्लावा नेन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ सेन्चि नेन्डुङ्, आहिऎऽऽ
सेम्माङ् नेन्डुङ्
आहिऎऽऽ नुकक् नेन्डुङ्, आहिऎऽऽ नुवाङ् नेन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ मुॽइ नेन्डुङ्, आहिऎऽऽ खाॽइ नेन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ लावा नेन्डुङ्, आहिऎऽऽ निवा नेन्डुङ्
आहिऎऽऽ पुँवा नेन्डुङ् आहिऎऽऽ चासुम् नेन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ चिक्साबामि, आहिऎऽऽ चारावा पिॽमॆ
आहिऎऽऽ खॆल्लावा पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ सेन्चि पिॽमॆ, आहिऎऽऽ सेम्माङ् पिॽमॆ
आहिऎऽऽ नुकक् पिॽमॆ, आहिऎऽऽ नुवाङ् पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ मुॽइ पिॽमॆ, आहिऎऽऽ खाॽइ पिॽमॆ
आहिऎऽऽ लावा पिॽमॆ, आहिऎऽऽ निवा पिॽमॆ,
आहिऎऽऽ पुँवा पिॽमॆ, आहिऎऽऽ चासुम् पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ साया कॆॽल, आहिऎऽऽ साया पःगुङ्
आहिऎऽऽ साया चॆम्पिमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ फॆकुरिम्सु, आहिऎऽऽ फॆक्टाङ्गिम्सु
आहिऎऽऽ साया कॆॽल, आहिऎऽऽ साया पःगुङ्
आहिऎऽऽ साया चॆम्पिमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ सिःचिलासु, आहिऎऽऽ माःचिलासु
आहिऎऽऽ मिॽवाँमासु, आहिऎऽऽ नाःॽवामासु
आहिऎऽऽ टाब्लु टेम्पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ हॆःखुवापाचि, आहिऎऽऽ हॆःखुवामाःचि
आहिऎऽऽ टाब्लु टेम्पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ सिगिक् हाङ्सु, आहिऎऽऽ ठुक्लाङ् हाङ्सु
आहिऎऽऽ हुचेॽवासु, आहिऎऽऽ हुरेॽवासु
आहिऎऽऽ टाब्लु टेम्पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ झिझिरि कङ्सु, आहिऎऽऽ चॆक्चि कङ्सुऽऽऽ
आहिऎऽऽ रुपा कङ्सु, आहिऎऽऽ फिःऎ कङ्सु
आहिऎऽऽ चक्फु कङ्सुऽऽऽ
आहिऎऽऽ लाङ्सु हेम्पिॽमॆ, आहिऎऽऽ हुक्सु हेम्पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ नाम्कॆॽमामि, आहिऎऽऽ नाम्डाःमामि
आहिऎऽऽ पोखामामिऽऽऽ
आहिऎऽऽ टिलावामि, आहिऎऽऽ टारावामि
आहिऎऽऽ साम्टावामिऽऽऽ
आहिऎऽऽ लॆल्लावामि, आहिऎऽऽ साया कॆॽल
आहिऎऽऽ साया पःगुङ्, आहिऎऽऽ साया चॆनुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ टेल्लाडाम्पि, आहिऎऽऽ लासुडाम्पि
आहिऎऽऽ काँ:सडाम्पि
आहिऎऽऽ चिग्बि चाम्पि, आहिऎऽऽ बेसुक् डाम्पिऽऽऽ
आहिऎऽऽ टाँ:ब डाम्पि, आहिऎऽऽ बःक्लाबिसु टाँ:ब
आहिऎऽऽ साक्बालिठाम्पि, आहिऎऽऽ फिःॽमालिठाम्पि
आहिऎऽऽ वाइरुङ्खिम्पिऽऽऽ
आहिऎऽऽ नाम्कॆॽमामि, आहिऎऽऽ नाम्डाःमामि
आहिऎऽऽ पोखामामिऽऽऽ
आहिऎऽऽ टिलावामि, आहिऎऽऽ टारावामि
आहिऎऽऽ साम्टावामिऽऽऽ
आहिऎऽऽ बम्बलुम्पा, आहिऎऽऽ साक्बालिठाम्पि
आहिऎऽऽ फिःॽमालिठाम्पि
आहिऎऽऽ फॆकुरिऎसु, आहिऎऽऽ फॆक्टाङ्गिऎसु
आहिऎऽऽ हिँवा नेन्डु, आहिऎऽऽ सक्मा नेन्डु
हेऽऽऽ आनाग हिँवा नुर, सुःफु नुर, अङ्फु नुर न हाङ्सु
टारावाऎर कोःब्डामॆ बॆङ्डामॆ टाहाइऽऽऽऽ
याटाङ्पा (पुजारी) को पूजा प्रक्रिया (श्रोत: याटाङ्पा धन बहादुर लोहोरुङ)
याटाङ्पा (पुजारी) ले पेल्लाम् (मुन्धुम्) अनुसार फॆगुवाङ् (कजारी) लाई भोग दिनका लागि पहिलो बलि स्वरूप भाले दिन्छ ।
फॆगुवाङ् (कजारी) ले भालेलाई दुबै पखेटामा समाएर डाँडाल्नोमा हिर्काउँछ।
त्यसपछि भालेको पखेटा र चुच्चो समाई सालको पातमा हिँ:वा भोग चुहाउँछ ।
सोही प्रक्रिया पोथी र बङ्बिको भाले छ भने पनि दोहोरिन्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) ले पेल्लाम् (मुन्धुम्) सकेर पूजा सम्पन्न गर्छ र त्यहाँबाट प्रस्थान गर्छ।
फॆगुवाङ्, फॆकुरि (कजारी) ले हिँ:वा (भोग) राखिएको सालको पातलाई माङ्सुक् (देवता थान) मा चढाउँछन्।
भालेको हिँ:वा दायाँ कोठामा राखिन्छ।
पोथीको हिँ:वा बाँया कोठामा राखिन्छ।
बङ्बि भएमा सबैभन्दा दायाँको कोठामा चढाइन्छ।
भाले र पोथीका पखेटाबाट ठूला–ठूला प्वाँख दुई वा तीनवटा उखेलेर माङ्सुक्मा दायाँ र बाँया सिउरिन्छ।
दुईवटा अण्डा फुटाइन्छ र चिँ:वा (जोखाना) द्वारा शुभ–अशुभ संकेत जाँचेर पूजाको राम्रो वा नराम्रो हुने भविष्यवाणी गरिन्छ। कसै-कसैले अण्डा अर्पण गर्दैनन् तर पेल्लाम् (मुन्धुम्) मा भने आउछ।
अन्त्यमा, याटाङ्पा (पुजारी) ले सक्मा (सास्बाट) गर्ने कार्य यसरी पहिलो चरणको पूजा सम्पन्न गर्छ।
माथिको भिडियोमा केवल पुजारी मात्र हुन् भने तलको माङ्पा–याटाङ्पा धामी र पुजारी दुवै हुन्। त्यस कारण पेल्लाम् (मुन्धुम्) को वाचन शैली र शब्दहरू केही फरक सुनिन्छ।
फॆगुवाङ् (कजहारी) र सहयोगीहरूको जिम्मेवारी:
वामिक् (वाचेपा) बनाउने हो भने कुखुराहरूको भुत्ला राम्रोसँग डढाएर कालो धुलो निकाल्नु पर्छ।
वाचेपा बनाए पनि नबनाए पनि जाँतेका दुई–चार चोक्टा पोलेर वामिक् (वाचेपा)को सट्टा चढाउनुपर्छ।
कुखुराहरूको कलेजो चढाउनका लागि पोल्नुपर्छ र दुई वा तिन भाग लगाउनुपर्छ।
भाले र पोथी कुखुराहरूको पखेटासहित घाँटीभन्दा माथि टाउकोसम्म सिङ्गै राख्नुपर्छ। अरू मासु उम्लिरहेको अवस्थामा राखेर पकाउनुपर्छ। अन्डा मिसाएर भुट्ने।
नोट: लोहोरुङ संस्कारमा लसुन, प्याज र पिँडालु पितृ पूजामा प्रयोग गरिँदैन।
उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) पूजा तयारी गर्ने:
पाकेको मासु, भात, भुटेको अन्डा, पोलेको झाँते, पोलेको कलेजो र झोल टपरा वा दुनामा दायाँ–बायाँ एक–एक भाग खप्टाएर चढाइन्छ।
बङ्बि छ भने तीन भाग सङ्टिमॆ (चढाउने) गरिन्छ।
भालेको टाउको र पखेटा टपरा वा दुनामा राखेर दायाँ कोठामा र पोथीको बायाँ कोठामा माथि चढाउनुपर्छ।
एउटा बटुकोमा पुजारीले प्रयोग गर्ने मासुको झोल तयार गर्नुपर्छ।
यसरी उम्चाबा (पाकेको परिकार) बाट दोस्रो चरणको पूजा तयारी पूरा हुन्छ।
खामाङ्-यिमाङ् पूजा: पेल्लाम् (मुन्धुम्)
पुजारीको उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट)
बटुकमा पुजारीले मासुको झोल र एउटा सेउलीको पात राख्छन् र पेल्लाम् (मुन्धुम्) सुरु गर्छन्।
हेऽऽ अनाग लाम्मावा चा:वाबिऎ आना चिक्साबाचिम्
खामाङ्टाङ्पा, बङ्बिटाङ्पा
युनिहा:ङ्मा चोचिहा:ङ्मा, लोलिहा:ङ्मा, सबुडिहा:ङ्मा, बुडिहा:ङ्मा
चुआनिहाङ्सु, ठाङ्लाम्बबिग काङ्काग चारिखेलिसु टुःब्किङ्का
चारिखेलिसु खोम्किङ्का हाङ्सु, निवाँ टाःवाँ आटुक्पिॽमा
चासुम् ङाःक्डाःक्ङा, खेसुम् ङाःक्डाःक्ङा
आहिऎऽऽ लाम्मावा चा:वाऎ, आहिऎऽऽ चिक्साबाचिम्
आहिऎऽऽ खामाङ्टाङ्पा, आहिऎऽऽ बङ्बिटाङ्पाऽऽऽ
आहिऎऽऽ युनिहा:ङ्मा आहिऎऽऽ चोचिहा:ङ्माऽऽऽ
आहिऎऽऽ लोलिहा:ङ्मा , आहिऎऽऽ सबुडिहा:ङ्मा
आहिऎऽऽ बुडिहा:ङ्माऽऽऽ
आहिऎऽऽ टेल्लाडाम्पि, आहिऎऽऽ लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
आहिऎऽऽ, काँ:सडाम्पिऽऽऽ
आहिऎऽऽ चि:ग्बि चाम्पि, आहिऎऽऽ बेसुक्डाम्पि
आहिऎऽऽ टाँ:बडाम्पि, आहिऎऽऽ बःक्लाबिसु
आहिऎऽऽ साक्बालिठाम्पिऽऽऽ
आहिऎऽऽ फिःॽमालिठाम्पि, आहिऎऽऽ वाइरुङ्खिम्पिऽऽऽ
आहिऎऽऽ नाम्कॆॽमामि, आहिऎऽऽ नाम्डाःमामि
आहिऎऽऽ पोखामामि, आहिऎऽऽ टिलावामिऽऽऽ
आहिऎऽऽ टारावामि, आहिऎऽऽ साम्टावामिऽऽऽ
आहिऎऽऽ हिॽमिम्पाब्ग, आहिऎऽऽ ङिॽमिम्पाब्ग
आहिऎऽऽ सङ्टिम्पाब्ग, आहिऎऽऽ बुङ्टिम्पब्गऽऽऽ
आहिऎऽऽ याखाम् टिःमॆ, आहिऎऽऽ मुखाम् टिःमॆ
आहिऎऽऽ यासाम् पिॽमॆ, आहिऎऽऽ मुसाम् पिॽमॆऽऽ
आहिऎऽऽ लाम्मावा चा:वाऎ, आहिऎऽऽ चिक्साबामि
आहिऎऽऽ चारावा पिॽमॆ, आहिऎऽऽ खॆल्लावा पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ सेन्चि पिॽमॆ, आहिऎऽऽ सेम्माङ् पिॽमॆ
आहिऎऽऽ माक्सि पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ नुकक् पिॽमॆ, आहिऎऽऽ नुवाङ् पिॽमॆ
आहिऎऽऽ मुॽइ पिॽमॆ, आहिऎऽऽ लावा पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ निवा पिॽमॆ, आहिऎऽऽ पुँवा पिॽमॆ
आहिऎऽऽ चासुम् पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ चिक्साबामि, आहिऎऽऽ साया कॆॽल
आहिऎऽऽ साया पःगुङ्, आहिऎऽऽ साया चॆम्पिमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ फॆकुरिम्सु, आहिऎऽऽ फॆक्टाङ्गिम्सु
आहिऎऽऽ साया कॆॽल आहिऎऽऽ साया पःगुङ्
आहिऎऽऽ साया चॆम्पिमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ सिःचिलासु, आहिऎऽऽ माःचिलासु
आहिऎऽऽ मिॽवाँमासुऽऽऽ
आहिऎऽऽ नाःॽवामासु, आहिऎऽऽ टाब्लु टेम्पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ हॆःखुवापाःचि, आहिऎऽऽ हॆःखुवामाःचि
आहिऎऽऽ टाब्लु टेम्मॆ, आहिऎऽऽ सिगिक् हाङ्सुऽऽऽ
आहिऎऽऽ ठुक्लाङ् हाङ्सु, आहिऎऽऽ हुचेॽवासु
आहिऎऽऽ हुरेॽवासु, आहिऎऽऽ टाब्लु टेम्पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ झिझिरि कङ्सु, आहिऎऽऽ चॆक्चि कङ्सुऽऽऽ
आहिऎऽऽ रुपा कङ्सुऽऽऽ
आहिऎऽऽ फिःऎ कङ्सु, आहिऎऽऽ चक्फु कङ्सुऽऽऽ
आहिऎऽऽ लाङ्सु हेम्पिॽमॆ, आहिऎऽऽ हुक्सु हेम्पिॽमॆऽऽऽ
आहिऎऽऽ टेल्लाडाम्पा, आहिऎऽऽ लासुडाम्पा
आहिऎऽऽ काँ:सडाम्पाऽऽऽ
आहिऎऽऽ बेसुक्डाम्पा, आहिऎऽऽ ताँ:बडाम्पा
आहिऎऽऽ बःक्लाबासु, आहिऎऽऽ साक्बालिठाम्पा
आहिऎऽऽ फिःॽमालिठाम्पाऽऽऽ
आहिऎऽऽ वाइरुङ्खिम्पाऽऽऽ
आहिऎऽऽ चिक्साबामि, आहिऎऽऽ चारावा ऎन्डुङ्
आहिऎऽऽ खॆल्लावा ऎन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ सेन्चि ऎन्डुङ्, आहिऎऽऽ सेम्माङ् ऎन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ माक्सि ऎन्डुङ्, आहिऎऽऽ नुकक् ऎन्डुङ्
आहिऎऽऽ नुवाङ् ऎन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ मुॽइ ऎन्डुङ्, आहिऎऽऽ खाॽइ ऎन्डुङ्
आहिऎऽऽ लावा ऎन्डुङ्, आहिऎऽऽ निवा ऎन्डुङ्
आहिऎऽऽ पुँवा ऎन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ चासुम् ऎन्डुङ्ऽऽऽ
आहिऎऽऽ लाम्मावा चा:वाऎ, आहिऎऽऽ चिक्साबाचिम्
आहिऎऽऽ आङ्लाखिम्पाऽऽऽ
आहिऎऽऽ सुराखिम्पा, आहिऎऽऽ खाटिखिम्पा
आहिऎऽऽ मिटिखिम्पाऽऽऽ
आहिऎऽऽ हिच्चिरि लुङ्पा, आहिऎऽऽ ठुक्चिरि लुङ्पा
आहिऎऽऽ वाइरुङ्खिम्पाऽऽऽ
आहिऎऽऽ फॆकुरिऎसु, आहिऎऽऽ फॆक्टाङ्गिऎसु
आहिऎऽऽ टेल्ला इःगु, आहिऎऽऽ लासु इःगु
आहिऎऽऽ डिवा इःगु, आहिऎऽऽ चाःवा इःगु
हेऽऽऽ काङ्काग आइग ठाङ्लाम्बाबि, चारिखेल्लि टुःब्डिङ्का, चासुम् ङाःक्डिङ्का हाङ्सु, हिवाँ पुँवा पिॽडामॆ, चासुम् पिॽडामान हाङ्सु, युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुडाडानि हाङ्सु, लाङ्पि पोब्डाःडिङ्, हुक्पि पोब्डाःडिङ् गुहा लॆःडिङ् जाडेवायो!!!
यसपछि फॆगुवाङ् वा फॆकुरि (कजारी) ले मात्र सबै सामग्री उठाउनुपर्छ। दोस्रो व्यक्तिले टेल्ला उठाउन हुँदैन ।
माङ्सुक् (देवताथान) को टेल्ला उठाउँदा दायाँतर्फको सामग्री दाँयाँमै र बायाँतर्फको सामग्री बायाँमै ढोकाको छेउमा छुट्याएर राखिनुपर्दछ र ती सामग्रीहरूलाई आपसमा मिसाएर ल्याउन हुँदैन।
सिक्लाहिक्मॆ (पितृहरूको
आह्वान)
लोहोरुङ सांस्कृतिक परम्परामा ‘सिक्लाहिक्मॆ’ भन्नाले दिवङ्गत पुर्खाहरूको स्मृतिमा वर्षमा एकपटक पिण्ड अर्पण गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिलाई जनाउँछ। बुबा–आमाबाट अलग भएर बसेको भए र बुबा–आमा जीवित रहेका अवस्थामा सिक्लाहिक्मॆ (पितृहरूको आह्वान) गर्नु पर्दैन। तर बुबा–आमा दुवै दिवंगत भइसकेका अवस्थामा भने, सुरुदेखि अन्तसम्मका सबै प्रक्रियाहरू पूरा गर्नुपर्छ।
आवश्यक सामग्रीः
केराको करिब तीनवटा पात र केही सालका पात आवश्यक पर्छ (केही गाउँहरूमा सालको पात मात्र प्रयोग गरिन्छ)।
एक मान चामलको भात (बुक्मारिचाम्) — भातलाई एउटा गोलो आकारको भाँडामा खाँदेर डाल्लो (सारो) बनाई टपरीमा राखिन्छ। हिन्दू संस्कारअनुसार श्राद्धकर्ममा हिन्दूहरूले पनि यस्तै पिण्ड चढाउछन्।
सिक्लाहिक्मॆ समाप्त भएपछि, कजारीले खाँदेर डाल्लो (सारो) पारिएको भातलाई औंलाले घोच्ने गर्छ। यदि भात नरम भएमा, पितृहरूले खाएर गएको संकेत मानिन्छ।
एउटा उसिनेएको अण्डालाई उप्क्याउँद त्यसमा कुनै चोट नपरेको हुनुपर्छ — यसबाट चिवाँ (जोखना) हेर्ने गरिन्छ। अन्त्यमा अण्डामा दाँतको कुनै दाग देखिएमा, पितृहरू आएर खाएको विश्वास गरिन्छ।
एक बोतल रक्सी — थानमा राख्दा ढक्कन खोलेर राख्नुपर्छ।
चॆच्चिमॆखॆन्चिमॆ (विभिन्न परिकारका तरकारीहरू) — दुईवटा ठूलो टपरीमा साना–साना दुनामा राखी दुई भागमा बाँडिन्छ।
मिरिठाम् (माटोको घैला वा सोराइ) मा छानेको जाँड वा सरुवा भरेर अर्पण गरिन्छ।
सिक्लाहिक्मॆ (पितृहरूको आह्वान) गर्ने विधि
सिक्लाहिक्मॆ मुल ढोकाको भित्रपट्टि नजिकै गरिन्छ।
त्यस स्थानलाई गोबर वा पानीले लोटाउनुपर्छ। त्यसपछि त्यहाँबाट आवत–जावत गर्न हुँदैन।
सहर–बजारमा भए, पूजा नसकुञ्जेल गेटबाहिर कोही बसेर प्रवेश निषेध गराउनुपर्छ वा गेट बन्द गर्नुपर्छ।
टेल्ला (थान) तयार गर्ने तरिका
टेल्ला केराको पातको हो भने ३ वटा पात पर्याप्त हुन्छ।
साल वा अन्य हरियो पात प्रयोग गर्दा, पातको टुप्पो ढोकातर्फ पारेर दायाँ वा बायाँपट्टिबाट थोरै खप्टाउँदै बिछ्याउनुपर्छ।
सामग्री अटाउने गरी पातहरू बिछ्याएर अन्त्यमा पातको टुप्पो दायाँ वा बायाँपट्टि पारेर बन्द गर्नुपर्छ।
सामग्री राख्ने क्रम
ढोकापट्टिबाट भर्दै जाँदा, बीचमा मिरिठाम् (माटोको घैला) राखिन्छ।
माङ्सुक् (देवस्थान) बाट ल्याएका सामग्रीमध्ये दायाँतर्फका सामग्री मिरिठाम्को दायाँमै र बायाँतर्फका सामग्री बायाँमै राख्नुपर्छ।
दायाँ–बायाँ दुई टपरी भात राखी, त्यसको माथि दुई टपरी मासु राखिन्छ।
बीचमा बुक्मारिचाम् राखेर, त्यसको माथि उसिनेर छोडाएको अण्डा राखिन्छ।
रक्सी बोतलको बिर्को खोल्ने र अन्य साक्बालि (टङ्पा) भए, मिलाएर वरिपरि सजाइन्छ।
दुईवटा ठूलो टपरीमा तयार पारिएका चॆच्चिमॆखॆन्चिमॆ (विविध परिकारका तरकारीहरू) दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
मिरिठाम्, साक्बालि, बःक्लाडाम्, रक्सीको बोतल र बटुको सबैमा साङ्माःरा, पातले ढाकेर छोप्नुपर्छ।
त्यसपछि अदुवा काटेर सबैमा अर्पण गर्नुपर्छ।
लाडुक् राख्ने तरिका
लाडुक् (केराको वा सालको पात, पुजारीले हल्लाउने) टेल्लाको ठीक अगाडि पानीसंगको काँसे बटुको माथि राखिन्छ।
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका) ले गर्ने भए, लाडुक् नचलाइ त्यहीँ राख्ने र हात मात्र जोड्ने गरिन्छ।
यसरी सिक्लाहिक्मॆ (पितृहरूको आह्वान) को सम्पूर्ण तयारी पूरा हुन्छ।
पुजारीले पेल्लाम् (मुन्धुम्) फालाक्दा बुढापाकाले के गर्ने ?
यदि बुढापाकाले टोपी लगाएका छन् भने, सबैले टोपी खोल्नुपर्छ र याटाङ्पा (पुजारी) को वरिपरि चुपचाप बस्नुपर्दछ।
पुजारीले "चा:वाऎ लाङ् हुक् सःक्डापानॆ” (चा:वाको पानीले हात–खुट्टा धोएर आउनु) भनेर सम्बोधन गरेपछि अन्य बुढापाकाहरूले पनि पेल्लाम् (मुन्धुम्) सुरु गर्नुपर्दछ।
बुढापाकाहरूले पितृहरूलाई के सम्बोधन गर्ने ?
…चाःवाको …..(सामॆक्) पितृहरू, पा-सिक्ला, मा-सिक्ला, टुबा, लाबा सिक्ला जहाँ भए पनि — समुद्र किनारमा, मरुभूमिमा, हिमालमा, चौतारीमा, रुखको फेदमा — जहाँ भए पनि, हावाको बाटो, खोलाको बाटो, पूर्व बाटो, पश्चिम बाटो हुँदै, इष्ट–मित्र, आफन्तहरूसँग जम्मा हुँदै, बातचीत गर्दै आउनु …चाःवाको पानीले हात–खुट्टा धोएर, सुनालि ढोका, रुपालि ढोका हुँदै भित्र आउनु।
टेल्लामा चढाइएका हरेक परिकार र सामग्रीहरूलाई सकेसम्म मुन्धुमी नामले चढाएका छौँ, र “नरिसाई, मन नदुखाई, अघाइन्जेल खानु, भोक–तिर्खा मेटाउनु” भन्नेर अनुरोध गरिन्छ।
अन्तमा, “अघाइन्जेल खानुभयो होला, पिउनुभयो होला। आशीर्वाद दिएर जानु, दुःख–पिर मेटाइराखिदिनु, अन्न–पानीको सह ल्याइराखिदिनु, एतातिर नघुमी बस्नु, आ–आफ्नो ठाउँ–ठेगानामा जानु, बोलाउँदा मात्र आउनु” भन्नेर अनुरोध गरिन्छ।
सिक्लाहिक्मॆ:
पुजारीको पेल्लाम् (मुन्धुम्) सुरुहुन्छः
हेऽऽऽऽऽऽ
....चा:वाबिऎ........बामि (सामॆक्) आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि
खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
दशनाङ्ग्रा खियालॆःमिम्पा टङ्टॆॽमा चाम्पि, खाटॆॽमा चाम्पि
साम्फॽवा साःबि, पोम्फाॽमा साःबि
खासुॽमा खायेम्माबि चुआनिहाङ्सु, सिङ्लाङ्पि चुआनि हाङ्सु
पा:सिक्ला, मा:सिक्ला, पाप्पा माॽमा सिक्ला चाःसि डुङ्सि
......... चाःवाबि ...........बामिगटा (सामॆक्)
फॆक्टाङ्गिग गुहा मुःक्ङॆ, सेवा लॆःक्ङा
चुप्ठिङ्, बेङ्सिङ पासिङ् डेसिङ् युङ्से
हाङ्टिम्पा सङ्टिम्पागोटा, सिरि मालॆःॽलॆ, पुरि मालॆःॽलॆ
पोग्टामा, येप्टामा, सेन्चि खिन्से, सेम्माङ् खिन्से
नुकक् खिन्से, नुवाङ् खिन्से, पोग्टामे, येब्टामे
सेवा लॆःक्ङा, बिन्ति लॆःक्ङा आङ्ला खिम्पि जाडेवायो !!!!!
सेऽऽऽऽऽ
............चाःवा ..............बाग (सामॆक्)
आङ्लारे खिम्पा, सुरारे खिम्पा, खाटिरे खिम्पा, मिटिरे खिम्पा
लासुरे डाम्पा, काँ:सरे डाम्पा, टाँबोरे डाम्पा
मन्जाली ठाम्पा, मान्डाम्नो ठाम्पा
लाङ् हुक् रे काःक्से, लाङ्हुक्ऎ येब्से
मिॽवारे टेन्से, नाॽवारे टेन्से
मान्डालि टेम्पि, मान्डालि ढोका, मान्डाम्न ठाम्पा
लाङ् हुक् रे काःक्से, टेकाफु लाब्से
हिॽवाबा लाम्पा, हाःवारि लिःसिङ्, सावारि लिःसिङ्
खासुॽमा टेम्पि, खायुॽमा टेम्पि, आलुवा टेन्से, बालुवा फाम्से
यासाम्न टाङ्पोउ, मुसाम्न टाङ्पोउ, सेन्चिरे टाङ्पोउ, सेम्माङ्रे टाङ्पोउ
नुकॽले टाङ्पोउ, नुवाक्ले टाङ्पोउ
आलुवा टेम्पि, चापारि टेन्से, चापारि फाम्से
टेल्लाबि आना, सेसोनो चेन्से, चापारि फाम्से, लाङ्हुक्ऎ येब्से
यासाम्न मुःसे, मुसाम्न मुःसे, सेन्चिरे मुःसे
सिबुङ्का आःक्से, वाबुङ्का आःक्से, हाःवारि लिःसॆ, सावारि लिःसॆ
हाङ्लाबा हाङ्पि, डिङ्लाबा ठाम्पि
बोङ्लाबा ठाम्पि, चॆक्चॆफु लाङ्पि
सक्मारे नेन्से, पेरेरे नेन्से
चेरुनुङ् आना, मेरुनुङ् आना, सेउसानुङ् आना, मेउसानुङ् आना
यासाम्न मुःसे, मुसाम्न मुःसे, यासाम्न टङ्सेएएऽऽऽऽ
सेऽऽऽऽ
चॆक्चॆफु लाम्पा, हिॽवाबु लाम्फु, हाःवारि लिःमॆ
यासाम्न मुःसे, मुसाम्न मुःसे
लाम्फुबि आना, कुःफुबि आना, फाक्लाम्पि आना
हाःवारि लिःमॆ, सावारि लिःमॆ
....बामग ह (सामॆक्) टेकाफु लाङ्पि, सक्मारे नेन्से, पेरेरे नेन्से
जुरिरे टेन्से, पाःरिरे टेन्से
टेकाफु लाब्से, ओम्फुरे टेम्पि सक्मान नेन्से
यासाम्न टङ्से मुसाम्न टङ्से
चासुम्न टाङ्पोउ, यासाम्न टाङ्पोउ, मुसाम्न टाङ्पोउऽऽऽऽ
सेऽऽऽऽऽ
..........बामग ह (सामॆक्) लाफ्रॆङ्मा हाङ्पि
...........
चाःवाऎ हुक् लाङ् रे सःक्मॆ
बुढापाकाले फालाक्न सुरु गर्नेः उदाहरण लोहोरुङ भाषामा
पुजारी भएपनि नभएपनि फलाक्ने पेल्लाम् (मुन्धुम्) एउटै हो ।
सेऽऽऽऽ
आयुग ......चाःवाबिआ̤ एल्लाबाटाङ्पा एल्लाबाटाङ्मा चुआनिहाग
पाप्पा सिक्ला, माॽमा सिक्ला, टुबा, लाबा सिक्ला
खासुॽमा टेम्पि, खायुॽमा टेम्पि, चुआनिहाङ्स,
आलुवाटेम्पा आलुवा टेन्से, बालुवाटेम्पा, बालुवा फाम्से
सिङ्लाङ्पि पो:ब्डानिहाङ्सु, लुङ्लाङ्पि हो:ब्डानिहाङ्सु
चापारि खुक्माबि चुआनिहाङ्सु चापारि टेन्से
सिबुङ् आःक्से, वाबुङ् आःक्से
चुप्ठिङ् बॆङ्सिङ् बिहा चेरु, मेरु खोम्से
निवा टङ्से, टाँ:वा टङ्से
ठक्लुङ्मि, होम्फुपिप्फु लाङ्पि, सक्मारे नेन्से, परेरे नेन्से
हिॽवाबालाम्पा, हङ्मालाम्पा, नाम्कॆॽमालाम्पा नाम्डाःमालाम्पा
मेङेःसिरे, मेठाक्सिरे पेःटामानिहा, पोप्टामानिहा, येब्टामानिहा, पेन्टामानिहा
....चा:वाबिऎ .....मि (सामॆक्)
आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि, खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
टेकाफु लाब्से कॆॽमानिहा, ओम्फु टेम्पि सक्मा नेन्से, पेरेरे नेन्से
फिःआ̤मि लाफ्रॆङ्मा, बिःआ̤मि लाफ्रॆङ्मा हेम्पिडाःचिम्
....चाःवाऎ हुक् लाङ् सःक्डापानॆ (लोहोटाको पानीले छर्किने)
टेल्लाडाम्पि, टाँ:बडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि,
साक्बालि बि, बःक्लाडाम्पि, मिरिठाम्पि डिबुचाःवा डेम्पिडाचिम्
फिःॽमालिऎ, डुङ्मानिहा, होप्ठिॽवासु युङ्पिडाचिम्
पिच्चालिवामि, साम्फक्लिवामि, ङापिचिॽवामि ङिॽमिम्पा, हिॽमिम्पा
साचेपडाम्, ङाचेपडाम्, टङ्टॆॽमा चाम्पि, खाटॆॽमा चाम्पि
बुक्मारिचाम्, माःसिक्डाम्,
बोम्बोलुडाम्, चॆच्चिमॆडाम्, खॆन्चिमॆडाम्, वामिक्डाम्, टङ्टिःडाचिम्, सङ्टिःडाचिम्, हाङ्टिःडाचिम्, वॆङ्टिःडाचिम्
यासाम् टङ्से, मुसाम् टङ्से, माङेःसिरे, माठाक्सिरे, मायाःसिरे
याखाम् टिःमानिहा, मुखाम् टिःमानिहा
सोम्सिःर चाःमानिहा, वाइॽमासिःर डुङ्मानिहा
पासा याङ्मिन्चिम् चु:आ̤ नुङ् माॽआ̤ खानखाङ्खॆःडाम्नि, लेनलेःखॆःडाम्नि, यक्से, सेन्से, हेकुम्का̤ नुङ् लेकुम्का̤
हारिबार्साबि ऎप्पङ् सेन्डुमाऎ डुःब्डुम्का̤
ङिप्पिःडाचिम्, पेप्पिःडाचिम्
टङ्टिःडाचिम्, सङ्टिःडाचिम्, हाङ्टिःडाचिम्, वॆङ्टिःडाचिम्
सिरि मालॆःॽले, पुरि मालॆःॽले, निवा माटुक्ले, टाँ:वा माटुक्ले
साक् सिःर चाःमानिहा, वाइॽमा सिःर डुङ्मानिहा
चेःरुमेःरुचि खाङाम्चिनॆ नुःर चाःबाकाम्चिनॆ
लावा खिन्से, पुँवा खिन्से टाःमानिहा
सेन्चि खिन्से, सेम्माङ् खिन्से टाःमानिहा
चसुम् खिन्से, खेसुम् खिन्से टाःमानिहा
चारावा खिन्से, खॆल्लावा खिन्से टाःमानिहा
नुकक् खिन्से, नुवाङ् खिन्से टाःमानिहा
काःमानुङ् सेवा लॆःक्ङा, हालि मुःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा जाडेवायोऽऽऽऽ
बुढापाकाको पेल्लाम् (मुन्धुम्) सकिए पनि पुजारीले फलाक्न जारी राख्नेछन।
डेसाना टेन्से, मासाना टेन्से, चासुम्न खिन्से, खेसुम्न खिन्से
हिच्चिरि लुङ्पि डिङ्चिरि लुङ्पि, बुक्मारि चाम्पि
टङ्टॆॽमा हाङ्पि खाटेमा हाङ्पि, साम्फॽवा साःबि
चॆच्चिमॆ डाम्पि, खॆन्चिमॆ डाम्पि, युक्लाबा चुल्लाह
सुक्छाबि हाङ्चि, डिङ्चालि बुङ्चि, खेॽमिरेमाले
निङ्लाबा बुङ्स, हाङ्लाबा बुङ्स, डिङ्लाबा बुङ्स, याङ्लाबु लाम्पा
बाःह्रोरे बिब्बे, बाःचारे लॆःसे, हाङ्हाङ्न येबुङ्, डिडिङ्न येबुङ्
टङ्टॆॽमा चाम्पि, खाटॆॽमा चाम्पि, इःग्बिया चाम्पि, चि:ग्बिया चाम्पि
नाम्डाॽवा ठाम्पि, टुप्टुॽमा चाम्पि, साम्फॽवा साःबि
आङ्लासु माआ, डिङ्लासु माआ, बोम्लासु माआ
..........चाःवा डिःचावा बुङ्स, चाःचावा बुङ्स
हाङ्बोलि ढोका, मान्जिलिठाम्पि, सायारे चेङु
हुक्लाङ्सु हेन्से डिङ्टाङ्सु हेन्से, बोम्टाम्सु हेन्से
लावान माले, पुँवान माले, बाःह्रो̤रे बिब्बे बाःचारे लॆःसे
नाङ्लाखा बुङ्चि, डिङ्लाखा हाङ्चि, हाङ्टिम्पा भाःग, सङ्टिम्पा सङ्क
टाब्लुरे टेन्से, यासाम्रे टिःसुङ्, टङ्टॆॽमा चाम्पा, खाटॆॽमा चाम्पा
इःग्बिया चाम्पि, चॆच्चिमॆ डाम्पि, साम्फॽवा साःबि
माङ्खाबा बुङ्बा, डिङ्खाबा बुङ्बा, साब्टेल्लुङ् लाबुङ्, डिक्टेल्लुङ् लाबुङ्
बोक्टेल्लुङ् लाबुङ्, बोम्बोली ठाम्पि, खाम्बोलिठाम्पि, मान्जिलिठाम्पि
मान्डाम्न ठाम्पि, साक्सान सिआ ....सिआ
हुक्लाङ्रे हेन्से, जेःरिरे टेन्से, पाःरिरे टेन्से
मिरिरे डाम्पा, लासुन टेन्से, काँ:सन टेन्से
हाट्टिस घोडा, नावास ग्राहा, जोःरिस बाइरि, लाम्बास हुबा, टाब्लुरे टेन्से
सिक्सिवाआग, हाट्टिस माले, मिट्टिसो माले
निङ्लाबु ढोःका, मान्जिलि हाङ्चि, बाःचारे मुःसे
आङ्लारे खिम्पा, सुरारे खिम्पा, खाटिरे खिम्पा
डेउलासु टेन्से, डेउफेसु टेन्से
.........चाःवाऎ हुक्लाङरे सःक्से खॆॽमानिहा
.................................................
बुढापाकाहरूले पनि बिदा दिना सुरु गर्नु पर्छः उदाहरण
सेऽऽऽऽ
...चाःवाबिआ̤ ...मि आङ्ला खिम्पि सुरा खिम्पि
पा:सिक्ला, मा:सिक्ला, पाप्पा सिक्ला, माॽमा सिक्ला टाआनिहाग
साक्सिर चाआनि होला वाइमासिःर डुङानि होला
....चा:वाबिऎ.......बाम्ग चुप्ठिङ् साय, नार साया चॆम्पिडाःमॆ
चासुम्रे पिॽडामॆ, खेसुम्रे पिॽडामॆ
चारावारे पिॽडामॆ, खेल्लारे पिॽडामॆ,
सेन्चि पिॽडामॆ, सेम्माङ् पिॽडामॆ
नुकक् पिॽडामॆ, नुवाङ् पिॽडामॆ, आःसिकारे याङ्डामॆ
जोःरि पारि, नाउग्राहा, दशाग्राहासु टाब्लु टेम्पिडाःमॆ
डेसाना, मासाना, सिःचिला, माःचिलासु टाब्लु टेन्डामॆ
लाम्बाहुबा, सॆहॆँ सिन्ढुसु टाब्लु टेन्डामॆ
पेरेटु खॆन्सु, बःक्टुक्मा खॆन्सु, चोखेन खॆन्सु टाब्लु टेन्डामॆ
हॆःखुबापाचि, हॆःखुबामाचिसु टाब्लु टेन्डामॆ
हाङ् चुप्ठिङ्, चेःरु मेःरु चुप्ठिङ् मुःबिडाःमॆ
जेःरि पाःरिचिसु टाङ्पाम् मुःबिडाःमॆ, टारावाऎर कोःब्डामॆ बॆङ्डामॆ
टेल्लाबिन लावारे ऎन्डामॆ, पुँवारे ऎन्डामॆ
.....चाःवाऎ हुक् लाङ् रे स:क्खॆॽमानिहा
आइयॆबा टेल्ला गॆऎरॆङ् टेल्ला मॆऎरॆङ् लिःसि
घाघाबि सिटेम्पि आवाइटिमानिहा, ऎलुःटिमानिहा
फालानामि सिक्ला, ढिस्कामि सिक्ला
काःमानुङ् इःचामॆ, सेःचामॆ लाम् आखॆॽमानिहा
सेःरुक्चिम् रटेन टाःमानिहा
घाघाबि वाइटिटानि हाङ्, लुःचाआनि हाङ्ग माङ्पा, याटाङ्पा टिःक्चिम्
आक्रक्ल आङेःसिखॆॽमानिहा
सारासुरि आन्नाम् पेन्ठाम्, येप्ठाम्, पःक्ठाम्पि खॆॽमानिहाङ् पेम्मानिहा
काःमानुङ् हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा, जाडेवायो!!!
फॆगुवाङ् र फॆकुरि (कजहारी) ले मात्र पूजाको सामग्रीहरू उठाउने। अरुले उठाउनु हुँदैन। सेलाउनु पर्ने पातहरू चोखो ठाउँमा सेलाउने।
स्रोत व्यक्ति : वरिष्ठ पुजारी प्रेम बहादुर लोहोरुङ, देवान युम्पाङ्, अन्य
यो भिडियोबाट के प्रमाणित गर्न सकिन्छ भने पितृहरू दिनमा वा रातमा जुनसुकै समयमा पनि आउने रहेछन्। त्यसले मध्यरातमै चोखिनुपर्छ भन्ने मान्यतालाई समाप्त गर्छ। किनकी यो सिक्लाहिक्मॆ, दिनको उज्यालोमा गरिएको छ।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिनचुल्हो) पूजा
टेल्ला उठाउदा एउटा काँसको बटुका वा कुनै कचौरामा मासु, झोल, भात राख्ने।
लोहोटामा पानी राख्ने।
बःक्लाडाम्/लिङ्मा (चिन्डो) मा जाँड तयार गर्ने।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिनचुल्हो) पूजाको क्रम
याटाङ्पा (पुजारी) वा कुनै बुढापाकाले चिन्डोमा तयार गरिएको जाँड लिने।
फॆगुवाङ्/फॆकुरि (कजारी) ले बटुकामा राखिएको झोल र भात लिने।
अर्को बुढापाकाले लोहोटामा रहेको पानी लिने।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिनचुल्हो) मा आगो अनिवार्य रूपमा बालिएको हुनुपर्छ।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ्को अगाडि वा वरिपरि पुग्दा सबैले टाउकोमा टोपी लगाएको भए निकाल्नुपर्छ।
पानी लिने व्यक्तिले तीनवटै चुल्होको टुप्पामा केही मात्रामा पानी खन्याउने।
त्यसैगरी बटुको वा कचौरामा राखिएको मासु, झोल र भातको केही चुल्होको चुच्चोमा अर्पण गर्ने।
बःक्लाडाम्/लिङ्मा (चिन्डो) को जाँड, पूर्व दिशातर्फको चुच्चो बाहेक अन्य दुईवटा चुच्चोमा केही मात्रामा खन्याउने।
पानी खन्याउन थालेपछि पूजाको आरम्भ मानिन्छ
पेल्लाम् (मुन्धुम्) लोहोरुङ भाषामा
हेऽऽऽऽ
....चा:वाबिऎ .......मि (
सामॆक्)
आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि, खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
सुप्टुलुङ्, हिच्चिरिलुङ्, सुम्चिरिलुङ्, रिचिरिलुङ्,
डिङ्चिरिलुङ्, अन्नाग आपा आःमाचि
हरिबार्सा हिराचिम्, डिगाचिम्, खागाचिम्, ठगाचिम्
सिरि आलॆःमानिहा, पुरि आलॆःमानिहा, निवा आटुक्मानिहा
टाँ:वा आटुक्मानिहा आयुग निङ्लाःडाचिम्,
....चाःवाऎ हुक् लाङ् सःक्पिःडाचिम्
खाटॆॽमा चाम्ऎ, टङ्टॆॽमा चाम्ऎ, साम्टाॽवा साःबा, लॆल्लावा साःबा
फाॽमा साःबा, डोॽमा साःबा, हॆॽवा साःबा, बःक्लाडाम्पिहा डिबुचाःवाऎ
साया पःक्डाचिम्, साया चॆन्चॆन् लॆःमानॆ, हाङ्हाङ् मिन्से पेम्मानॆ
मिॽवाँमा नाःॽवामा, लाम्बाहुबा, सॆहॆँ सिन्ढुरे टेम्मानॆ
जोःरि पाःरिरे टाब्लु टेम्मानॆ, नाउग्राहा, दशाग्राहारे टाब्लु टेम्मानॆ
डेसाना, मासाना, सिःचिला, माःचिला, हुचेॽवा हुरेॽवा टाब्लु टेम्मानॆ
चासुम्रे पिॽमॆ, खेसुम्रे पिॽमॆ, सेन्चिरे पिॽमॆ, सेम्माङ्रे पिॽमॆ
ङाङ्ङाङ् हिङ्हिङ् आलॆःमानॆ, आनम् पेन्ठाम्पि पेम्मानॆ
अरुबेला सिःफुमार वाॽढाङ्मानॆ
काःमानुङ्, सेवा लॆःक्ङा, हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा जाडेवायो!!!!!!
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (
तीनचुल्हो)को पूजा – पेल्लाम्/मुन्धुम्को उदाहरण (नेपालीमा)
हेऽऽऽऽ
… चाःवाको … को (सामॆक्)
आङ्लाघरमा, सुराघरमा, खाटिघरमा, मिटिघरमा—
तीनचुल्हो, दुई नम्बर ढुङ्गा, तीन नम्बर ढुङ्गा, चार नम्बर ढुङ्गा र बिच्छिएको ढुङ्गा—माता–पिता, पूर्वजहरूको प्रतीक हौ।
वर्ष दिनसम्म डढायौँ, घोच्यौँ, हिर्कायौँ—
नरिसाउनु, क्रोधित नहुनु, मन नदुखाउनु, तन नदुखाउनु।
आज नाम लिएका छौँ, .....चाःवाले हात–खुट्टा धोइदिएका छौँ।
खाटॆॽमा भातले, टङ्टॆॽमा भातले, डाँफे–मुनालको मासुले,
फाक्मा मासुले, डक्मा मासुले, भालेको मासुले,
चिन्डोको जाँड–पानीले शिर उठाइदिएका छौँ।
शिर ठाडो गरेर बस्नु, राजै भएको सम्झेर बस्नु—
आँखी डाही, देसान मसान, सेहेँ सिन्धु हटाइदिनु।
डेसाना मासाना, सिःचिला माःचिला—
छेर्नु, छाद्नु हटाइदिनु।
धन–सम्पत्ति दिनु, सपना–बिपना राम्रो दिनु।
नबौलाउनु, नधताउनु—आफ्नो ठाउँ–ठेगानामा बस्नु।
अरुबेला नाग जस्तै गुडुल्किएर बसिरहनु।
भन्दै—सेवा गर्छु, बिन्ति गर्छु, पाउ पर्छु नमस्कार !!!!!!
लाफ्रॆङ्मा (ढोका) पूजा
मूल ढोकाको महत्वबारे प्रायः सबै धर्मावलम्बीहरूले आफ्ना–आफ्नै किसिमले व्याख्या गरेका छन्। विभिन्न चाड–पर्वमा आ–आफ्नै शैलीमा पूज्ने, मान्ने र सजाउने परम्परा छ।
लोहोरुङ जातिहरूमा भने खामाङ् यिमाङ् पूजा गर्दा अनिवार्य रूपमा मासु–भात, जाँड र चाःवाको पानी प्रयोग गरी पूजा गरेर “शिर उठाइदिनु” पर्दछ।
पूजाको तरिका यस्तो छ— मूल ढोकाको बिच भागमा तीन ठाउँमा सकेसम्म चाःवाको पानी थोपा–थोपा चुहाउने।
त्यसको माथि मासु, झोल–भात राख्ने।
चिन्डोको जाँड पनि कम्ती–कम्ती खन्याउने।
माथि उल्लेख गरिएको ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् पूजा जस्तै, यहाँ पनि पानी चुहाउन सुरु गरेदेखि नै पेल्लाम् (मुन्धुम्) सुरु गर्नुपर्छ।
लाफ्रॆङ्मा ढोका पूजाको: पेल्लाम् (मुन्धुम्) उदाहरण लाहोरुङ भाषामा
नोटः अरू पनि ढोकाहरू छन् भने त्यै मुताविक पुजा गर्ने।
लाफ्रॆङ्मा ढोका पूजाको: पेल्लाम् (मुन्धुम्) उदाहरण: नेपाली भाषामा
छेछेपेःमॆ (देवताको भाग)
“छेछेपेःमॆ” भन्नाले भूत–प्रेत वा अदृश्य आत्माहरूलाई मन्साउने कार्य पनि बुझिन्छ। यसबारे विभिन्न मतभेदहरू पाइन्छन्।
अनुसार, लोहोरुङ भाषामा “सुःखालाम्” (बिकालले) लडेर वा झुन्डिएर मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको आत्मा पूजाथानमा आउँदैनन्। त्यसैले ती दिवंगत व्यक्तिहरूको आत्माको लागि गरिने कार्यलाई “छेछेपेःमॆ” अर्थात् (मन्साउने) भनिन्छ।
Hardman (2000) का अनुसार, लोहोरुङ समुदायमा आफुभन्दा ठूला, बडा, मान्यजन वा पुर्खाहरूलाई पहिले ग्रहण नगराइ आफूले खाने–पिउने कार्य कहिल्यै गरिँदैन। यो अनुशासन लोहोरुङहरूको प्रमुख सांस्कृतिक पहिचान मानिन्छ। त्यसैले कुनै पनि पूजा सुरु भइसकेपछि, बीचमा “छेछेपेःमॆ” (पितृहरूको भाग) अर्पण नगरेसम्म घरमा पानी समेत सेवन गरिँदैन भनेर वर्णन गरिएको छ।
छेछेपेःमॆको विधि
फॆगुवाङ्/फॆकुरि (कजारी) ले मासु, भात, झोल वा तरकारी काँसको बटुको वा कचौरामा मिसाएर लाने। त्यसपछि चोक्खो ठाउँमा चारवटा हरियो पात बिछ्याई, त्यसकै माथि अलि-अलि राखेर अर्पण गर्ने र फर्किने।
मुॽइ (चिन्ना) दिने विधि
मुॽइ (चिन्ना) घरमुलीलाई दिने र त्यस सँङ-सँगै याखाम् खाःब्मॆ (मुख जुठो गर्ने) कार्य गरिन्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) वा सो दिनको पासिङ्ले घरमुलीलाई थानमा चढाइएको मुॽइ (चिन्ना) टोपी वा लुगा हातमा दिएर धारण गर्न लगाइन्छ।
कजारीले बटुका वा कचौरामा मासुको झोल पदार्थ राखी घरमुलीलाई हात्मा दिन्छ।
घरमुलीले त्यो झोललाई हातको कान्छी औंलाले बाहिरतर्फ तीनपटक आप्ला̤ङ्मॆ (छिर्का फाल्ने काम्) गर्दछन् त्यसपछि मात्र पिउँछन्।
मुॽइ (चिन्ना) हस्तान्तरण गर्दा पेल्लाम् (मुन्धुम्) उदाहरण: लोहोरुङ भाषामा
जाडेवायो !!!
आयुग .....चा:वाबिऎ ........मि (सामॆक्) साया पःगा योऽऽऽ
साया चॆन्चॆन् लिःमानॆ, हाङ्हाङ्मिन्से येप्मानॆ
चुप्ठिङ् साया नारा साया चॆन्चॆन् लिःमॆ
सिक्लाचिम् आसिरिबाडऎ चोप्न खेन् खाइमॆ
नाउग्राहा, दशाग्राहासु खाइमॆ
सेन्चि सेम्माङ् काम्नुऎ लिःमॆ, चासुम् खेसुम् टाःमॆ
हाङ् चुप्ठिङ् लिःमॆ, चेःरुमेःरु चुप्ठिङ् लिःमॆ
जोःरिपाःरि हारे लिःमॆ
लाम्डुम्मार, लाङ् अटःक्सिमॆ, यामुमार या आफेन्सिमॆ
लोःमिम्पा बोःलि खाम्पि ऎखॆॽमॆ लुङ्पि ऎखॆॽमॆ
मिॽलाम्पा खानावा पुरालिःमॆ जाडेवायो!!!!!!
मुॽइ चिन्ना) हस्तान्तरण गर्दा पेल्लाम् (मुन्धुम्) उदाहरण: नेपाली भाषामा
सेवा नमस्कार!!!!
आज …चाःवाको…को (सामॆक्) शिर उठ्यो है!!!!
शिर ठाडो हुनु, राजा सम्मान भएको जस्तै भएर उभिनु।
दायाँ–बायाँको शिर ठाडो हुनु।
पितृहरूको आशीर्वादले रोग–व्याधि हराउनु।
नौग्रह, दशाग्रह सबैको प्रभाव हट्नु।
सपना–विपन राम्रो हुँदै जानु।
धन–सम्पत्ति आउनु।
राजा दाइनो, इष्टमित्र दाइनो हुनु।
शत्रु–दुश्मनहरूको पराजय हुनु।
हिँड्दा–खेरी खुट्टा नठोकियोस, बोल्दा–खेरी बोली नअड्कियोस।
बोलेको बोली ढुङ्गा–माटोमा नजावस्।
चिताएको सबै पुगोस।
नमस्कार!!!!
यसलाई याखाम् खाःब्मॆ (सेवन गर्ने) पनि भनिन्छ।
घरमुलिले दायाँ हातको कान्छी औलाले ३ पल्ट झोलको छिर्का बाहिर फाल्ने र पिउने।
त्यसपछि सबैका लागि खाने–पिउने खुलेको मानिन्छ।
सबै निम्तालुहरूसँग खानपिन सुरु गरिन्छ।
माङ्सुक् लक्ढिम्मॆ
सबै निमतालुहरूको खानपिन सकिए पछाडि केहि सफाई गरिसकेर थान माथि चढाइएका सामाग्री निकाल्नेलाई माङ्सुक् लक्ढिम्मॆ भनिन्छ।
माङ्सुक् लक्ढिम्मॆ पेल्लाम् (मुन्धुम्) को उदाहरण: लोहोरुङ भाषाामा
सानो बटुकमा चोखो जाँड र एउटा हरियो पात लगेर फॆगुवाङ्/फॆकुरि (कजारी) माङ्सुक् (कुनाको देवताथान) अगाडि जाने ।
जाडेवायो!!!!!!
.....चा:वाबिऎ ....मि (सामॆक्) आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि,
खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि खामाङ् यिमाङ् चुआनॆग
टेल्लाडाम्पा, बःक्लाडाम्पि, डिबुचाःवा, चिःक्बिचाम्
साम्फॽवावाःमि, पोङ्खामामि साचेप्
टोङ्टिटाचिम्, सङ्टिटाचिम्
लक्ढाङ्मा परक्डुङ्यो, सिरि आलॆःमानॆ पुरि आलॆःमानॆ
निवा आटुक्मानॆ टाँ:वा आटुक्मानॆ, ङांङाङ् हिङ्हिङ् आलॆःमानॆ
जोःरि पाःरि टेम्मानॆ, मिॽवाँमा, नाःॽवाँमा टेम्मानॆ
डेसाना मासाना टेम्मानॆ, लाम्बा हुबा, सॆहॆँ सिन्ढु टेम्मानॆ
नाउग्राहा, डस्ग्राहा टेम्मानॆ
चासुम् खेसुम् पिॽमॆ, चारावा खॆल्लावा पिॽमॆ
काःमानुङ्, हालि मुःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा जाडेवायो!!!!!
माङ्सुक् लक्ढिम्मॆ पेल्लाम् (मुन्धुम्) को उदाहरण: लेपाली भाषामा
सेवा, नमस्कार!!!
आज …चाःवाको…को (सामॆक्)
आंलाघरमा, सुराघरमा, खाट्टिघरमा, मिट्टिघरमा कुलदेवता थियौ।
पुजा थान्मा, चिण्डोमा जाँड–पानी, नयाँ धनको भात।
भाले–पोथी–कुखुराको मासु वा अन्डा चढाएका थियौ।
निकाल्न आँटेका छौ, रिस–राग नगरीदिनु।
तन–मन नदुखाउनु, नबौलाउनु, नधताउनु।
शत्रु–दुश्मनहरूलाई हटाइदिनु, आँखी–दाही हटाइदिनु।
देसान–मसान हटाइदिनु, रुघा–मार्की, सेहें–सिन्धु हटाइदिनु।
नाउग्राहा, दसग्राहा हटाइदिनु।
धन–सम्पत्ति दिनु, अन्न–पानीको सह दिनु।
भन्दै बिन्ती गर्छु, सेवा गर्छु, नमस्कार!!!!
बाँया कोठाको पोथिको टाउको, पखेटा र चिन्डोको जाँड निकालेर घरको चेलिलाई, नभए नजिकको चेलिलाई दिनु पर्छ।
टावामा खॆवामा (चेली भाग- माइती भाग) हस्तान्तरण पेल्लाम् (मुन्धुम्): उदाहरण लोहोरुङ भाषाामा
जाडेवायो!!!!!!
....चा:वाबिऎ.......मि (सामॆक्) आंलाखिम्पि, सुराखिम्पि, खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि, टावामा खॆवामारे चुआना/टाआना
सुनालि लाफ्रॆङ्मा रुपालि लाफ्रॆङ्मा काग्डापुना
चासुम् खिन्टॆटाना, खॆसुम् खिन्टॆटाना
चारावारे खिन्टॆटाना खॆल्लावारे खिन्टॆटाना
खामाङ् यिमाङ्मि साया पःगुना
आनाम् बोःलि, खाम्पि ऎखॆॽल लुङ्पि ऎखॆॽल
काःमानुङ् इघा आनम चेःलि भाःग
जाडेवायो!!!!!!
टावामा खॆवामा (चेली भाग) हस्तान्तरण पेल्लाम् (मुन्धुम्): उदाहरण लेपाली भाषामा
सेवा, नमस्कार!!!!
आंलाघरको, सुराघरको, खाट्टिघरको, मिट्टिघरको
छोरी–चेली (टावामा खॆवामा) थियौ / पाल्नुभयो।
सुनालि ढोका, रुपालि ढोकाबाट सवारी हुनु भयो।
लक्ष्मी–धन–सम्पत्ति बोकेर ल्याउनु भयो।
अन्न–पानीको सह ल्याउनु भयो।
कुलदेवताको शिर उठै दिनु भयो।
तपाईको बोली–बचन ढुङ्गामा नजाओस, माटोमा नजाओस।
भन्दै यी (टावामा खॆवामा) चेलीको प्रसाद स्विकार गर्नु होला।
नमस्कार!!!!
चेलिलाई दिइएको ‘चेली भाग’ चेलिको आफ्नै खुशी हो। चेलीले चाहेजस्तो बाँडेर खाए पनि, आफै लगे पनि हुन्छ ।
घर मुलीको माइती भाग अथवा टुक्खा भाग पनि भनिन्छ। त्यो टुक्खा भाग त्यहाँ उपस्थित सबैलाई सानो–सानो एक–एक चोक्टा / टुक्रा भए पनि बाँटेर ग्रहण गर्ने चलन छ ।
रहल पहल छॆम्छॆमॆ डिबुचाःवा (अन्तिमको पातलो जाँड–पानी) बाँडेर खाने चलन छ।
लोहोरुङ संस्कारमा खामाङ्–यिमाङ्, माङ्सुक् (कुनाको देवता थान) र न्वागी सम्बन्धी पूजा विधि यसरी समाप्त हुन्छ:
यी सबै पूजा सम्पन्न भएपछि, भोलिपल्ट “मायेक्” अर्थात् खनजोत नगर्ने (सावधानपूर्वक बार्ने) चलन हुन्छ। स्रोत ब्यक्तिहरू (प्रेम बहादुर लोहोरुङ (लाहुरे याटाङ्पा), धन बहादुर युम्पाङ् (याटाङ्पा) देवान युम्पाङ्, Hardman 2000, ठूले २०७४)।
खामाङ्–यिमाङ्, माङ्सुक् (न्वागी), ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिन चुल्हा) अनिवार्य रूपमा घरमा हुनुपर्छ। नयाँ घर बनाएपछि घरपैँचो गर्दा खामाङ्–यिमाङ्, माङ्सुक् (न्वागी), ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिन चुल्लाह) निर्माण गरेर पुजा गर्नु पर्छ। मृतकको अन्तिम संस्कार पनि माङ्सुक् भएको घरमै गरिन्छ र पितृहरूको हारमा बसाइन्छ। आफ्नो घरमा माङ्सुक् नभए दाजुभाइको घरमा माङ्सुक् छ भने त्यहाँ नै नाउराना (न्वारान), छोराको हॆङ्खवा, र मृतकको अन्तिम संस्कार गर्नुपर्छ।
खामाङ्–यिमाङ् वैकल्पिक विधि विस्तृत रूपमा
लोहोरुङ जातिले प्रागऐतिहासिक कालदेखि बसोबास गर्दै आएका भूमिलाई हेर्दा, उनीहरूको बसोबास एउटा निश्चित क्षेत्रमा
मात्र देखिन्छ; अरू कतै प्रस्ट रूपमा देखिँदैन। त्यही भूमिमा उनीहरूले आफ्नै सभ्यता, संस्कार र संस्कृति विकास र निर्माण गरे।
एउटा गाउँबाट अर्को गाउँतिर कोही–कोही मात्र बसाइँ सर्दथे। बसाइँ सरेको खण्डमा पनि उनीहरू पुरानो गाउँकै नामले परिचित हुने गर्दथे।
२१औँ शताब्दीमा आइपुग्दा, लोहोरुङहरू स्वदेशमा मात्र नभई संसारका विभिन्न टाढाटाढा क्षेत्रहरूमा पनि फैलिसकेका छन्। पुर्खाहरूले बसोबास गरेका भूमिमा उपलब्ध सामग्रीहरूको उपयोग गर्दै आफ्ना संस्कार र संस्कृति विकास गरी समृद्ध बनाएका थिए।
तर, उत्पत्ति भएको भूमिमा पाइने वस्तुहरू अन्यत्र अनिवार्य रूपमा नपाइन सक्छन्। त्यसकारण, जहाँ जे–जस्तो वस्तु वा सामग्री उपलब्ध छ र त्यसलाई त्यहाँको नियमअनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ, त्यसअनुसार संस्कार र संस्कृति सम्पन्न गर्न र पालन गर्नुपर्ने सल्लाह दिइएको छ।
प्रागैतिहासिक कालदेखि बसोबास गरिएका थातथलोहरूबाट देशका अन्य जिल्लाहरू वा विदेशमा बसाइँ सरेर जाने लोहोरुङ परिवारहरूले वैकल्पिक विधि अपनाउन पर्ने मुख्य तीन कारक र उपायहरू यसप्रकार छन्:
१) याटाङ्पा (पुजारी) नपाउनु। याटाङ्पा (पुजारी) को विकल्पमा पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका) वा जसलाई पेल्लाम् (मुन्धुम्) को मेलोमेसो आउँछ, उसले खामाङ् यिमाङ् (न्वागी) वा अन्य संस्कारहरूलाई सम्पन्न गर्न सक्छ र सम्पन्न गर्नु आवश्यक छ।
२) सामाग्री नपाउनु। वैकल्पिक सामाग्री प्रयोग गर्नुपर्छ। जहाँ बसोबास गरिएको छ, त्यहाँ उपलब्ध जुनसुकै किसिमको सामाग्रीलाई प्रयोग गरेर संस्कार सम्पन्न गर्नु आवश्यक छ।
३) देशको नियमअनुसार गर्नुपर्ने विधिहरू गर्न नपाएको अवस्थामा त्यस चुनौतीलाई समायोजन गर्नु पर्छ। यदि हिंसा गर्न प्रतिबन्ध छ भने अण्डा वा फलफूल, धूप–धुवाँको प्रयोग गरेर संस्कार सम्पन्न गर्नु पर्छ।
नोट: कुनै पनि घरमा पितृहरूलाई बोलाउने कार्य गर्दा माङ्सुक् (देवता थान) अनिवार्य हुनुपर्छ, किनभने खामाङ् यिमाङ्ले मात्र पितृहरूलाई बोलाउने काम गर्छन्; अन्यथा पितृहरू आउँदैनन्। यस सन्दर्भमा वरिष्ठ माङ्पा याटाङ्पा (धामी पुजारी) प्रेम बहादुर लोहोरुङ (लाहुरे) ले ब्याख्या गर्नु हुन्छ।
वैकल्पिक खामाङ्–यिमाङ् विधिको
सारांश
आवश्यकता र कारण:
लोहोरुङ संस्कारअनुसार जन्म, विवाह र मृत्युसम्बन्धी संस्कारहरूमा खामाङ्–यिमाङ् अनिवार्य घरमा नभएसम्म सम्पन्न गर्न सकिँदैन।
बसाइँ सरेर गएको परिवारले पुरानो गाउँघरमा जस्तै खामाङ्–यिमाङ्को पूजाक्रम पूरा गर्न नसक्ने हुँदा वैकल्पिक विधि अपनाइन्छ। यस विधिले पछाडिका सन्ततीहरूलाई मार्गदर्शन दिने र संस्कारको निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने काम गर्छ।
वैकल्पिक विधिको अभ्यास:
काठमाडौंमा तीन घर लोहोरुङ परिवारहरूले वैकल्पिक विधि अनुसार पासिङ्–डेसिङ् (बुढापाका) द्वारा कुखुराको सट्टा अण्डा प्रयोग गरी खामाङ्–यिमाङ् पूजा गर्दै आएका छन्, र यस अभ्यास गरिएको झन्डै दुई दशक भइसकेको छ। यही परिक्षण यहाँ प्रस्तुत गर्न खोजिएको हो।
वैकल्पिक माङ्सुक् र ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिन्चुल्लाह) राख्ने स्थानको चयन:
घरको बनावट अनुसार फरक पर्न सक्छ। सामान्यतया धेरै मानिसहरूको चहलपहल नभएको स्थान उपयुक्त मानिन्छ। उत्तरपट्टीको भित्तामा राख्दा शुभ मानिन्छ।
पोर्टेबल व्यवस्था:
माङ्सुक् पोर्टेबल बनाउन सकिन्छ। यसले सजिलै राख्न र झिक्न सकिने सुविधा दिन्छ।
उदाहरण: काठमाडौमा, टंक खार्डुवालाम्सङ्ज्युले करिब दुई दशक पुग्न लाग्यो पोर्टेबल माङ्सुक् प्रयोग गर्दै आउनुभएको छ। यसलाई निकालेर सहज ठाउँमा नयाँ सेउलीले सजाइन्छ र पूजा गर्ने ठाउँमा लगेर काँटीमा झुन्ड्याइन्छ। त्यसपछि पूजा गरिन्छ। फोटो पृष्ठमा तस्वीर हेर्न सकिन्छ।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिन्चुल्लाह) प्रयोग विधि:
पोर्टेबल ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् बनाइ प्रयोग गर्ने। प्रयोगपछि सुरक्षित ठाउँमा राख्ने।
सधैं प्रयोग हुने ग्याँस् चुल्लाहलाई नै मान्यता दिने चलन पनि ठीक छ।
वैकल्पिक खामाङ्–यिमाङ् पूजाको तार्किक क्रम:
पूजाको तार्किक क्रममा कुनै परिवर्तन हुँदैन।
जनशक्ति:
मुख्य पुजारीको भूमिकामा बुढापाका वा अनुभवी व्यक्तिले कार्य गर्न सक्छन्।
अन्य सहयोगी फॆगुवाङ् (कजारी) को एक जनाले जिम्मेवारी सम्हाल्न सक्छ। आफ्नो पूजामा आफैले फॆगुवाङ् (कजारी) गर्न हुदैन भन्ने मान्यता छ।
वैकल्पिक खामाङ्–यिमाङ् (पुजा थान) बनाउनको लागि आवश्यक सामग्री:
पूजा थानको संरचना
फल्याक वा प्लाईबोर्डबाट बनेको सन्दुक (पूजा थान राख्ने), जसमा २ वा ३ कोठा भएको बःक्लाडाम् (चिण्डो) अटाउने गरी पूर्वतयारी गर्नुपर्छ।
बाँस/तामा/निगालो/मलिङ्गो: बाँस परिवारका कुनै पनि प्रजातिबाट पूजा दिनको लागि ठिक् आकारको टुक्राहरू तयार गर्ने।
बङ्बि (छ भने) : करिब ५ फिट लामो।
चोया : तामा, बाँस वा बाँस परिवारको चोया। नपाएमा डोरी प्रयोग गर्न सकिन्छ।
वाइफु/सेउली : मुसुरेको सेउली, बोहोरि (रिचिक्फु) र खाराफु बाहेक अन्य हरियो सेउली।
सालका पात : एक मुठ्ठा। नपाए अन्य कुनै हरियो पात।
घैयाधन (खाटॆॽमाचाम्) (नयाँ बाला) : ३ मुठ्ठा (नभए पनि ठीकै हुन्छ)।
थान बनाउने तरिका
पूजा थान बनाउने प्रक्रिया माथि उल्लेखित सामान्य विधिअनुसार हुन्छ। आवश्यक सामग्री तयार भएपछि, सन्दुक वा भित्तामा राखेर पूजा थान तयार गर्न सकिन्छ।
वैकल्पिक खामाङ् यिमाङ् पुजाको लागि सामाग्रीः
केराको पात, सालको पात वा अन्य ठूलो हरियो पात।
घरमुलीको निशानी मुॽइ।
साम्फक्लिवा (भाले) – १ वा अण्डा – १।
पोङ्खामा (पोथी कुखुरा) – १ वा अण्डा – १।
अन्य अण्डा – २।
बःक्लाडाम् लिङ्मा (चिण्डो) – ४, बङ्बि भए – ६, नभए ग्लास वा अन्य।
साग्बालि टङ्पा (तोङ्बा) – २, बङ्बि भए – ३, नभए स्टिलको टङ्पा/ग्लास/जग।
फिःॽमालि (पिप्पा) – २, बङ्बि भए – ३, नभए फ्रुटी पिउने पाइप आदि।
लोहोटा – २, बङ्बि भए – ३, नभए ग्लास आदि।
काँसे बटुको – २, बङ्बि भए – ३, नभए कुनै कचौरा।
मिरिठाम् (माटोको घैला) – १, नभए स्टिलको घैला/जग आदि।
सुक्बि (अदुवा) – १ पाना।
सुक्बि (अदुवा) – बोटैसहित २, बङ्बि भए – ३, नभए पनि ठीकै।
होप्ठिवा (रक्सी) – १ बोतल।
चोक्खो डिबु (जाँड) – खामाङ्-यिमाङ्को नाम गरेर पकाएको र विशेष दिन मात्र खोल्ने; नभए कोदो मर्चा र पानी मिसाएर प्रयोग गर्ने।
चिःक्बिचाम् (नयाँ धानको भात), नभए चोखो भात।
माःसिक्डाम् (कालो डल्लो दाल) – चिःक्बिचाम्संग मिसाए पनि हुन्छ।
योवा (पानी)।
दुना/टपरा – १०–२०, नभए कागजको कचौरा वा थाल।
कुखुरा हिर्काउने डान्डा (अण्डाले भए पर्दैन)।
धूप, धूपाउरो, सिन्के धूप, बाटेको धूप आदि।
दियो (नयाँ चलनअनुसार दियो राख्ने प्रचलन पनि छ)
महत्वपूर्ण नोट
पुरानो माङ्सुक् थान भत्काउने, उम्चङ् माङ्सुक् (नयाँ देवता थान) बनाउने, बङ्बि (सापदेव) भए बनाउने तरिका, र टेल्ला डिङ्मॆ (पूजा थान) बनाउने विधि सबै एउटै हुन्छन्। फरक केबल वैकल्पिक सामग्री र पुजारीको सट्टा अन्य ब्यक्तिले पूजा सन्चालन गर्दछन् ।
वैकल्पिक खामाङ् यिमाङ् बुढापाकाले भन्ने पेल्लाम्/मुन्धुम्: लोहोरुङ भाषामा सक्माबा (सास बाट):
लोहोरुङ पेल्लाम्/मुन्धुम् मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छ। तल दिइएको नमूना एक आदर्श र संक्षिप्त रूप हो, जसलाई बुढापाकाले आफ्ना शैलीमा विस्तार गर्न सक्छन्। गाउँ ठाउँ अनुसार फरक शैली हुन्छ।
फॆगुवाङ् (कजारी) ले दियो/कलश बाल्ने, धूप चढाउने
सेऽऽऽऽ
आनाग खिम्पिऎ माङ्ना, खामाङ्-यिमाङ्ना
काङा आलेःचाखुबा याॽमिएऎन हरिबार्साबि सेःवा लॆःॽना
निवा आटुक्मानॆ टाँ:वा आटुक्मानॆ
काःमानुङ् हालि मुःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेःवा लॆःक्ङा
जाडेवाया ! ! ! ! !
सेऽऽऽऽ आन्नाग खामाङ्-यिमाङ्, साबुडिहा:ङ्, बुडिहा:ङ्
लोलिहा:ङ्, सिलिहा:ङ्
...(चाःवा)बिए....मि (सामॆक्) आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि
खाटिखिम्पि मिटिखिम्पि चुआनिहाग
आयुग सेवा लॆःकिङ्का, गुहा लॆःकिङ्का
वाइरुङ्खिम्पि, वाइरुङ्लाङ्पि
येॽमालिठाम्पि, हेॽमालिठाम्पि, बॆङ्मालिठाम्पि, खाॽमालिठाम्पि
फॆकुरिऎ टेल्ला फेःडु, लसु फेःडु, डिवा फेःडु, चाःवा फेःडु
टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि, टाँ:बडाम्पि
साक्बालिबि, बःक्लाडाम्पि, डिबुचाःवा डेम्पिडाचिम्
चिग्बिचाम्पि, माःसिक्डाम्पि, उम्चङ् सुक्बि युङ्पिडाचिम्
टङ्टिःडाचिम्, सङ्टिःडाचिम्, हाङ्टिःडाचिम् वॆङ्टिडाचिम्
.......मि (सामॆक्) आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि खाटिखिम्पि मिटिखिम्पि
येॽमालिठाम्पि, हेॽमालिठाम्पि, बॆङ्मालिठाम्पि, खाॽमालिठाम्पि
पेन्चाठाम्, इम्चाठाम्, युङ्चाठाम्, पेच्चाठाम्, चाम्चाःठाम्
खाङ्पिॽमा, बॆङ्पिॽमा, कोःप्पिॽमा ।
.....मि (सामॆक्) मुॽइडाम्पि
पिॽचालिवाऎ, साम्फॽलिवाऎ
बोम्बोलुॽवॆ, साया चेन्पिमा, साया पःग्पिमा
हालि मुःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा ।
खामाङ्चि यिमाङ्चि, आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि
खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
सिरि मालॆःॽले पुरि मालॆःॽले, जोःरि मालॆःङ्ले, पाःरि मालॆःङ्ले,
नाउग्राहा, डसग्राहा, डेसाना मासाना सॆँहॆँ सिन्ढु
लाम्बाहुबा, हुचेॽवा हुरेॽवा टाब्लु टेम्पिॽमॆ
पिॽचालिवाऎ, साम्फॽलिवाऎ, बोम्बोलुॽवॆ, टाब्लु टेम्पिमा ।
खामाहाङ्क, यिमाहाङ्क....मि (सामॆक्) खिम्पिहाचिम्सु
चुप्ठिङ् साया, नर साया, साया पःग्पिमा, साया चेम्पिमा
फॆकुरिम्सु पासिङ्मिसु चुप्ठिङ् साया, नर साया, साया चेन्से, साया पःग्से
चासुम् पिस्से, खॆसुम् पिस्से, यासाम् पिस्से, मुसाम् पिस्से
सेन्चि पिस्से, सेम्माङ् पिस्से, नुकक् पिस्से, नुवाङ् पिस्से
फॆकुरिऎ चुप्ठिङ् हुक्ऎ पिॽचालिवा, साम्फॽलिवा वा बोम्बोलुॽवाम्
हिँ:वा लाब्मॆ, पुँवा लाब्मॆ
मिॽवाँमासु, नाःॽवामासु, हॆःखुवापाःचि, हॆःखुवामाःचि टाब्लु टेन्से
हिँ:वा लाबु पुँवा लाबु
जाडेवायो!!!!!!
वैकल्पिक खामाङ् यिमाङ् पेल्लाम्/मुन्धुम् – नेपाली भाषामा (सासबाट)
सेऽऽऽऽ
तपाईहरुता यो घरको कुलदेवता खामाङ् यिमाङ् हौ
म मनुवा मुर्ख अन्जान्ले वर्षदिनमा पुजा आराधना गर्छु
मन नदुखाउनु चित्त नदुखाउनु
भनेर पाउ पर्छु, बिन्ति गर्छु सेवा गर्छु
नमस्कार ! ! ! ! !
नमस्कार ! ! ! तपाईहरूता घरको कुल देवता हौ, सबुदि राजा हौ
बुद्धि राजा हौ, लोलि राजा हौ, सिलि राजा हौ
.....(चाःवा) को .....को (सामॆक्) आंलाघरमा, सुराघरमा
खाट्टिघरमा, मिट्टिघरमा थियौ
आज त पाउ पर्छु, बिन्ती गर्छु, सेवा गर्छु
पुजा थान्मा पुजा फेदमा
कजहारीले थान थपना गरेकोछ,
पुजा थान्मा, काँसका भाँडामा, तामाका भाँडामा
तोङ्बामा, चिण्डोमा, नयाँ चोखो जाँड पानी राखिदिएकाछौँ
नयाँ धानको भात, कालो उसिनेको दाल नयाँ अदुवा राखिदिएकाछौँ
मिलाइदिएकाछौँ, सजैदिएकाछौँ काटेर राखिदिएकाछौँ
....को (सामॆक्) आङ्लाघरमा सुराघरमा, खाट्टिघरमा, मिट्टिघरमा
मुलखम्बामा, बोलो दलिनमा, बारबेरामा, छानामा
बस्ने कोठा, सुत्ने कोठा, राख्ने कोठा भान्सा कोठा, खाने कोठा
हेरिदिनु, रक्षा गरिदिनु, बचउ गरिदिनु
....को (सामॆक्) (चिन्हलाई) प्रतिकलाई
भाले कुखुराले, पोथि कुखुराले वा
अण्डाले, शिर उच्च पार्दै शिर उठाइदिनु
पाउ पर्छु, बिन्ति गर्छु, सेवा गर्छु
घरको कुल हौ आंलाघरमा, सुराघरमा, खाट्टिघरमा, मिट्टिघरमा
नरिसउनु, सत्रु नहुनु, दुश्मन नहुनु
नौग्रह, दशाग्रह, देसान, मसान, सेहें सिन्धु
रुघा मार्की, छाद्नु छेर्नु हटाइदिनु
भाले कुखुराले, पोथिल कुखुराले वा अण्डाले सबै सबै हटाइदिनु
घरको कुल हौ....को (सामॆक्) परिवारको
दायाँ, शिर, बायाँ शिर, शिर उठाइदिनु, शिर उज्यलो पारिदिनु
कजाहरीको पनि बुढापाकाको पनि दायाँ, शिर, बायाँ शिर
शिर उठाइदिनु, शिर उज्यलो पारिदिनु
धन सम्पती दिँदै, बोली बचन दिँदै
बिपन सपना दिँदै, माया ममता दिँदै
कजाहरीले दायाँ हात्ले, भाले, पोथि वा अन्डाको भोग दियौँ
आँखि डाहि छोंडा बोक्सि हटाउदै
भोग स्विकारिदिनु ।
सेवा नमस्कार ! ! ! ! !
भाले र पोथी कुखुरा प्रयोग भएमा भोग चढाउने वा हिँवा दिने प्रक्रिया सामान्य विधिअनुसार नै हुन्छ।
टाउको र पखेटा चेली र माइतीको भाग र प्वाँखहरू पनि सामान्य विधिअनुसार माङ्सुक् थानमा चढाइन्छ।
अण्डा प्रयोग भएमा, अण्डा फुटाएर पातमा चुहाएर चढाउने।
कुनै एउटा अण्डालाई दुनामा वा अन्य भाँडामा पोल्ने। त्यसबाट हिॽमिम्पा (पोलेको) बनाएर दुई भाग वा बङ्बि छ भने तीन भाग लगाउने।
बाँकी अण्डा मिसाएर भुट्ने। त्यसपछि जम्मा चार भाग बनाउने। दुई भाग तल टेल्लामा र दुई भाग माथि माङ्सुक् कोठामा लगाउने। बङ्बि भए पाँच भाग लगाउने।
भाले र पोथीको टाउको र पखेटाको सट्टा, भुटेको अण्डा चेली र माइतीको भागमा चढाउने।
प्वाँखको सट्टा, अण्डाको खोस्टा देवता थान (माङ्सुक्) को दायाँ–बायाँ कोठामा चढाउने।
अण्डाको चिवाँ (जोखाना) हेर्ने प्रक्रिया पनि सामान्य विधिअनुसार नै हुन्छ।
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)ले सासबाट गर्ने पूजा यसरी सम्पन्न हुन्छ।
दोस्रो चरण (उम्चाबा) पूजाका लागि सामग्री तयार गर्ने प्रक्रिया माथि वर्णन गरेझैँ हुन्छ।
वैकल्पिक खामाङ्-यिमाङ् पाकेको परिकारबाट बुढापाकाले भन्ने, लोहोरुङ भाषामा पेल्लाम्/मुन्धुम् उदाहरण
सेऽऽऽऽ
आनाग खिम्पिऎ माङ्ना, खामाङ्-यिमाङ्ना
काङा आलेःचाखुबा याॽमिऎन उम्चाबा सेवा लॆःॽना
निवा आटुक्मानॆ टाँ:वा आटुक्मानॆ
काःमानुङ् हालि मुःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा
जाडेवाया ! ! ! ! !
सेऽऽऽऽ आन्नाग खामाङ्-यिमाङ्, साबुडिहाःङ्, बुडिहाःङ्
लोलिहाःङ्, सिलिहाःङ्
...(चाःवा)बिए....मि (सामॆक्) आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि
खाटिखिम्पि मिटिखिम्पि चुआनिहाग
वाइरुङ्खिम्पि, वाइरुङ्लाङ्पि
...ए (सामॆक्) ऎप्पङ् सेन्डुमा खियालॆःडुहाङ् मुःडुहा
यक्से सेन्से लाःटॆमिम्पा, पेॽपिःडाचिम्, ङिॽपिःडाचिम्
हाङ्कॆ आयुग सेवा लॆःकिङ्का, गुहा लॆःकिङ्का
टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि, टाँ:बडाम्पि
साक्बालिबि, बःक्लाडाम्पि, डिबुचाःवा डेम्पिःडाचिम्
चिग्बिचाम्पि, माःसिक्डाम्पि, चॆच्चिमॆबि, खॆन्चिमॆबि
पिॽचलिवामि, साम्फॽलिवामि,
साम्टाॽवा, लॆल्लावामि
हिॽमिम्पा साःबि, ङिॽमिम्पा साःबि बोम्बोलुॽवासु
टङ्टिःडाचिम्, सङ्टिःडाचिम्, हाङ्टिःडाचिम्
मेङेःसिरे, मेठाक्सिरे, याखाम् टिःसानॆ, मुखाम् टिःसानॆ, साक्सिर चाआनॆ
साक्बालि लाब्से फिःॽमालिऎ फिब्से वाइॽमासिःर डुङ्खॆटानॆ
.......मि (सामॆक्) आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि खाटिखिम्पि मिटिखिम्पि
येॽमालिठाम्पि, हेॽमालिठाम्पि, बॆङ्मालिठाम्पि, खाॽमालिठाम्पि
पेन्चाठाम्, इम्चाठाम्, युङ्चाठाम्, पेच्चाठाम्, चाम्चाःठाम्
खाङ्पिडाःमा, बॆङ्पिडाःमा, कोःप्पिडाःमा ।
.....मि (सामॆक्) मुॽइडाम्पा लावा ऎन्डामा पुँवाँ ऎन्डामा
चासुम् ऎन्डामा, खेसुम् ऎन्डामा, सेन्चि ऎन्डामा सेम्माङ् ऎन्डामा
हालि मुःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा ।
खामाङ्चि यिमाङ्चि, आंलाखिम्पा, सुराखिम्पा
खाटिखिम्पा, मिटिखिम्पा, वाइरुङ्खिम्पि
सिरि मालॆःॽले पुरि मालॆःॽले, जोःरि मालॆःङ्ले, पाःरि मालॆःङ्ले,
नाउग्राहा, डसग्राहा, डेसाना मासाना सॆँहॆँ सिन्ढु
लाम्बाहुबा, हुचेॽवा हुरेॽवा टाब्लु टेम्पिडाःमा
खामाहाङ्क, यिमाहाङ्क....ग (सामॆक्)
चारावा ऎन्डामा, खॆल्लावा ऎन्डामा
फॆकुरिम्सु, पासिङ्मिसु लावा ऎन्डामा, पुँवाँ ऎन्डामा
फॆकुरिऎ टेल्ला इःगु, लसु इःगु डिवा इःगु, चाःवा इःगु
जाडेवायो!!!!!!
वैकल्पिक खामाङ् यिमाङ् उम्चाबा (
पाकेको परिकारबाट) बुढापाकाले भन्ने, लेपाली भाषामा पेल्लाम्/मुन्धुम् उदाहरण
सेवा! नमस्कार!
“तपाईहरूता यो घरको कुलदेवता खामाङ्-यिमाङ् हुनुहुन्छ।
म मनुवा मुर्ख अन्जानले पाकेको परिकारबाट पूजा आराधना गर्छु।
मन नदुखाउनु, चित्त नदुखाउनु।
पाउ पर्छु, बिन्ती गर्छु, सेवा गर्छु।”
नमस्कार ! ! ! ! !
नमस्कार!! तपाईहरूत घरको कुलदेवता हौ सबुदि राजाहौ,
बुदि राजाहौ, लोलि राजाहौ, सिलि राजाहौ
.....(चाःवा)को .....को (सामॆक्) आंलाघरमा, सुराघरमा
खाट्टिघरमा, मिट्टिघरमा छौ
देवता थानमाथि, देवता थान्को फेदमा
...ले (सामॆक्) दशनङ्ग्रा खियाएर कमाएको
खोजि मिलि ल्याएर, पकाइदिएकाछौँ
आज त सेवा गर्छु, पाउ पर्छु, बिन्ति गर्छु
पुजा थानमा, काँसका भाँडामा, तामाका भाँडामा
तोङ्बामा, चिण्डोमा, जाँड पानी सुम्पिदिएका छौँ
नयाँ धानको भातमा, कालो दाल, तरकारीहरूमा
कुखुरा भालेको, पोथीको, डाँफेको, मुनाल्को,
पोलेको/पकाएको मासुमा, भुटेको अण्डा
मिलाइएको, सजाइएकोमा
लाज नमानी, सरम नगरी खानुहोस्-पिउनुहोस्, अघाउन्जेल लिनुहोस्
तोङ्बा समाउँदै पिप्पाले तान्दै, प्यास मेटिन्जेल पिउनुहोस्
....को (सामॆक्) आङ्लाघरमा, सुराघरमा, खाट्टिघरमा, मिट्टिघरमा मुलखम्बामा, बोलो दलिनमा, बारबेरा, छाना भान्सा कोठा, बस्ने कोठा, सुत्ने कोठा, राख्ने कोठा आदि) रक्षा गरिदिनु
....को (सामॆक्) चिन्नाबाट सातो, धन-सम्पत्ति, बिपना, सपना फर्काइदिनु
भन्दै सेवा गर्छु बिन्ति गर्छु।
घरको कुल हौ, आङ्लाघरमा, सुराघरमा, खाट्टिघरमा, मिट्टिघरमा पूजाथानमा रिस नगरी राग नगरी, सत्रु, दुश्मन
नौ ग्रह, दश ग्रह, देसान, मसान, सेहें सिन्धु
रुघा मार्की, छाद्नु छेर्नु हटाइदिनु
घरको कुल हौ....को (सामॆक्)
अन्न पानीको सह फर्काइ दिनु
कजारी, बुढापाका र घर परिवारको सातो फर्काइ दिनु
कजारीले पूजा थान थपना गरेका सबै उठायो
सेवा नमस्कार ! ! ! ! !
मुनिका सम्पूर्ण प्रक्रिया र क्रमहरू माथि साधारण पूजा गरिएझैँ नै हुन्छन्।
पूजाका सामग्री उठाउने। दायाँको दायाँ राख्ने र बायाँको बायाँ राख्ने।
सिक्लाहिक्मॆ (पितृहरूलाई बोलाएर) पिण्डा दिने।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (चुल्हो) र लाफ्रॆङ्मा (ढोका) पूजाका लागि सामग्री तयार गर्ने।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (चुल्हो) पूजा गर्ने।
लाफ्रॆङ्मा (ढोका) पूजा गर्ने।
छेछेपेःमॆ (देवताको भाग) चढाउने।
मुॽइ (चिन्ना) घरमुलीलाई दिने।
याखाम् खाःब्मॆ (मुख जुठो गर्ने) सम्पन्न गर्ने।
माङ्सुक् लक्ढिम्मॆ (देवता थानमा चढाइएका सामग्री झार्ने)।
चेली–माइतीलाई भाले–पोथीको पखेटा र टाउको बुझाउने।
फरक के भने, पुजारीको सट्टा बुढापाकाले पूजा गर्ने, सामाग्रीहरू नपाएमा अरू केही वस्तु प्रयोग गर्ने, र कुखुराको भाले-पोथीको सट्ट अण्डाले पूर्ति गर्ने मात्र फरक हुन्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) बिन सिक्लाहिक्मॆ पितृहरूलाई बोलाएर पिण्ड दिने प्रक्रिया।
यस प्रक्रियामा प्रयोग हुने सम्पूर्ण सामग्री र टेल्ला डिङ्मॆ (थान) बनाउने विधि उस्तै हुन्छ, तर यसमा पुजारी हुदैन। यो प्रक्रिया भिडियोमार्फत तलको लिंकमा हेर्न सकिन्छ।
नोट: लोहोरुङ परिवारहरूको अत्यधिक बसाइँसराइ देखिन्छ। सदियौँदेखि भोगचलन गरिआएका गाउँ–बस्तीहरू क्रमशः सहरीकरणतर्फ रूपान्तरण हुँदै गइरहेका छन्।
ती बस्तीहरूमा अन्य जातीय समुदायहरूको बसोबास पनि दिनानुदिन बाक्लिँदो छ।
अन्तर्जातीय वा अन्तर्धार्मिक विवाहका कारण संस्कारहरू क्रमशः मिश्रण हुँदै गइरहेका छन्।
प्रवासमा आफ्नै घरमा परम्परागत ढङ्गले संस्कार सम्पन्न गर्न कठिनाइ भइरहेको अवस्था छ।
मांपा–याटाङ्पा (धामी–पुजारी) हराउँदै गएका छन्।
नयाँ पुस्तामा आध्यात्मिक धारप्रति विश्वास घट्दै गएको कारण, खामाङ्–यिमाङ् माङ्सुक् न्वागी वा कुलपूजा (जे भनिए पनि) हरेक घरपरिवारले गर्ने परम्परा भविष्यमा लोप हुने प्रबल सम्भावना देखिन्छ।
वैकल्पिक सोच – लोहोरुङ जातिको सामूहिक पूजा र भवन निर्माण
सामूहिक पूजा भवनको आवश्यकता
प्रत्येक गाउँ वा स्थानमा अन्य धर्मका (मन्दिर, गुम्बा, चर्च) जस्तै लोहोरुङ जातिले पनि सामूहिक पूजा भवन निर्माण गर्नु आवश्यक देखिन्छ। नत्र परम्परा क्रमशः लोप हुने सम्भावना रहन्छ।
भवनको नाम सहमति अनुसार राख्न सकिन्छ, जस्तै :
माङ्सुक् खिम्
खामाङ्–यिमाङ् खिम्
लेहोरुङ् खिम्
वा अन्य उपयुक्त नाम।
सामूहिक पूजाको प्रक्रिया
इक्साम्माङ् जस्तै, प्रत्येक घरबाट अक्षतापाती र धूप संकलन गरेर सामूहिक खामाङ्–यिमाङ् पूजा गर्न सकिन्छ।
सबै पाःछा/थरहरूको चा:वा र सामॆक् याटाङ्पाले पेल्लाम्/मुन्धुम् वाचन गर्दा इक्साम्माङ्मा जस्तै समेटे पर्याप्त हुन्छ। बाँकी पेल्लाम्/मुन्धुम् प्रक्रिया यथावत रहन्छ। यसले आर्थिक भारलाई सहज र साझा बनाउँछ।
मिति निर्धारण
सहमति अनुसार पूजा गर्ने मिति तय गर्न सकिन्छ। उदाहरण :
शरदे पूर्णिमा → उधौली
मंसिरे पूर्णिमा → उधौली
बैसाखे पूर्णिमा → उभौली
विदेशमा वा स्वादेशमा बसै सरेर समुहमा बसोवास गरेका समुदायका लागि यस्तो भवन अत्यावश्यक देखिन्छ, जहाँ जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारहरू सम्पन्न गर्न सकिन्छ।
हिन्दू ज्योतिषशास्त्रअनुसार :
माघ १ गतेदेखि उभौली
श्रावण १ गतेदेखि उधौली तय भएको पाइन्छ।
तर विदेशमा बस्ने दोस्रो पुस्ताले प्रायः मंसिरे पूर्णिमालाई उधौली बैसाखे पूर्णिमालाई उभौली मानेका हुन्छन्। उनीहरूका लागि त्यो समयसँग मात्र साकेला नाच सम्बन्धित रहेको बुझाइ हुन सक्छ। तर, शरदे पूर्णिमाको उधौलीमा लोहोरुङहरूले खामाङ्–यिमाङ् कुलपूजा गर्नुपर्छ भन्ने निश्चित परम्पराबारे धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ।
निष्कर्ष
यस वैकल्पिक सोचमार्फत विदेशमा पनि बिर्सिंदै गएको वा लोप हुँदै गएको संस्कार र परम्परालाई संरक्षित गर्ने ठोस उपाय बन्न सक्छ। राई नविन २०७९ मा पनि पुर्खदिवसको कल्पना गरिएको छ।
नाउराना (न्वारान) – जन्म कर्म विस्तृत रूपमा ।
परिभाषा
नाउराना (न्वारान) लोहोरुङ परम्परामा एक विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्कार हो। यसलाई नामकरण संस्कार वा शिशुलाई कुलदेवतामा औपचारिक रूपमा समावेश गर्ने संस्कार पनि भनिन्छ। यो नवजात शिशुको जीवनमा गरिने सबैभन्दा पहिलो प्रमुख औपचारिक संस्कार हो।
यस संस्कारमार्फत शिशुलाई कुलको सदस्यका रूपमा स्वीकार गरिन्छ, कुलदेवतासँग सम्बन्ध स्थापित गरिन्छ, र सामाजिक पहिचान प्रदान गरिन्छ।
नाउराना (न्वारान) संस्कारमा शिशुलाई नाम दिइनुका साथै, उसलाई परिवार, समाज र धार्मिक परम्परासँग औपचारिक रूपमा जोड्ने कार्य गरिन्छ। त्यसैले
नाउराना (न्वारान) केवल नाम राख्ने प्रक्रिया मात्र नभई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक मान्यता प्रदान गर्ने अत्यन्त महत्वपूर्ण संस्कार हो।
प्रक्रिया र परम्परा
लोहोरुङहरूले नाउराना (न्वारान)मा मुख्य टुम्नाहाःङ्पा, खामाङ्–यिमाङ्, तीनचुल्लाह र सबै कुलदेवताहरूको नाम उच्चारण गर्छन्।
यस क्रममा आमा र शिशु (चाचा) को शुद्धिकरण गरिन्छ। नाम घोषणा गरिन्छ। शिशुलाई आफ्नै चा:वा, पाःछा/थर (वंश) र सामॆक्मा समावेश गरिएको घोषणा गरिन्छ।
यो प्रक्रिया याटाङ्पा (पुजारी) वा ज्येष्ठ व्यक्तिद्वारा सम्पन्न गरिन्छ।
शिशुको शुभ भविष्यको कामना गर्दै आशीर्वाद दिने चलन पनि रहिआएको छ।
ज्योतिष र चिना/टिपान
हिन्दू धर्ममा आधारित ज्योतिष शास्त्रमा विश्वास राख्ने परम्परा पनि कहि-कतै पाइन्छ। जसले शिशुको चिना/टिपान (जन्म कुण्डली) बनाइदिन्छन्।
विवाह संस्कारमा मागी विवाह गर्ने परम्परामा केटी पक्षले चिना/टिपान मिलाएर मात्र निर्णय गर्ने भएकाले यसको महत्व अझ बढ्छ।
गर्भावस्थासम्बन्धी विश्वास
शिशु पेटमा हुँदा आमालाई अस्वस्थता भएमा शिक्ला फाब्मॆ (पितृहरूलाई झार्ने) वा सेहेँ–सेसन्त्रले दुख दिएको मानिन्थ्यो।
त्यसबेला याटाङ्पा (पुजारी)ले काँसे बटुकामा पानी, अक्षता, अदुवा र अम्लिसो (सेम्फु) राखी पितृपूजा (शिक्ला फाब्मे) गरेर उपचार गर्थे। त्यतिबेला उपचारको अन्य विकल्प थिएन।
हाल भने यस्तो अवस्थामा डाक्टरलाई देखाउने चलन सुरु भएको छ।
आधुनिक प्रभाव
आधुनिक विज्ञानले शिशुको लिङ्ग (ठुक्पा = छोरा, साम्सामा = छोरी) पहिल्यै पत्ता लगाउने सुविधा दिएको छ।
पश्चिमी देशमा
बसेका नेपालीहरूले बेबी–सावर वा बेबी–हनीमून जस्ता नयाँ प्रचलन पनि अपनाउन थालेका छन्।
नाउराना (न्वारान) गर्ने समय
परम्पराअनुसार :ठुक्पा (छोरा) जन्मेमा ६ दिनमा।
साम्सामा (छोरी) जन्मेमा ५ दिनमा।
तर यो ५ र ६ दिनको नियममा लचिलोपन हुनसक्छ। पहिले सुत्केरी (सुक्सिखॆॽमा) घरमै हुने गर्थ्यो। अहिले स्वास्थ्य संस्थामा जाने चलन बढेकाले ५ वा ६ दिनमा डिस्चार्ज नपाएमा, नाउराना ९/१० दिनमा पनि गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
अनिवार्य अंश
ठुक्पा (छोरा) जन्मेमा भाले र साम्सामा (छोरी) जन्मेमा पोथीले बलि दिनुपर्छ।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (चुल्हो) को डिलमा थान बनाएर घरको नयाँ सदस्यलाई चिनाउने परम्परा छ। भाले वा पोथीको हिँवा (रगत) माङ्सुक् (देवता थान) मा चढाउनुपर्छ। ठुक्पा (छोरा) को दायाँ कोठामा र साम्सामा (छोरी) को बायाँ कोठामा। यसरी शिशुलाई कुलमा औपचारिक रूपमा समावेश गरिएको मानिन्छ। तेसैले बैकल्पिक भए पनि खामाङ्-यिमाङ्को पूजाथान घरमा हुनु आवस्यक छ। भाले र पोथिको सट्टा अण्डाले नै गरेता पनि हिँवा (भोग) अण्डाकै चढाउनु पर्छ।
नामकरण
यस समयमा याटाङ्पा (पुजारी)ले शिशुको नाम जुराइदिने चलन छ। तर आजकल आमाबुबाले पहिले नै नाम तय गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।
सहभागी
पहिले नाउराना (न्वारान) केवल :याटाङ्पा (पुजारी), फाटाङ्गि (कजारी) र केही ज्येष्ठ महिलाहरूले मात्र गर्ने चलन थियो। अहिले भने यो संस्कार पनि तडकभडकका साथ सम्पन्न गर्ने प्रचलन बढ्दै गएको छ।
सुतक सम्बन्धी चलन
लोहोरुङ जातिका धेरै पाःछा/थरमध्ये, जहाँ चाचा (शिशु) जन्मिन्छ, त्यही पाःछा/थरभित्र मात्र सुतक बार्ने चलन पाइन्छ। यो चलन हिन्दूकरणको प्रभाव हुनसक्छ। सुतक वा जुठो बार्ने सम्बन्धी परम्परागत भनाइमा भनिएको छ : “सुनि सुतक, देखी जुठो।” यसको सामान्य अर्थ यसप्रकार छ सुनेमा सुतक लाग्ने, देखेमा जुठो लाग्ने।
नाउराना (न्वारान)मा जनशक्ति, समय, सामाग्री र टेल्ला डिङ्मॆ (थान) बिछ्याउनु।
जनशक्ति:
आमा र शिशु
फाटाङ्गि (पुजारी) / याटाङ्पा
फॆकुरि (कजारी) / फॆगुवाङ्
समय
बिहान सबेरै ३ वा ४ बजे नाउराना (न्वारान) संस्कार गरिन्छ।
यसरी बिहान सबेरै गर्ने कारण: गाउँ–घरमा अरु मानिसहरू नउठिएको बेला शान्त वातावरणमा पूजा सम्पन्न गर्नुपर्ने परम्परा हो। पूजा गर्ने क्रममा अन्य मानिसहरू आउनु हुँदैन र बोल्नु हुँदैन भन्ने विश्वास रहिआएको छ।
सहर/बजारमा:
बाहिरको मुख्य प्रवेश द्वार बन्द गर्न सकिन्छ। धेरै तल्ले घर भए ढोका बन्द गर्ने वा साइनबोर्ड राखिदिन सकिन्छ।
पहिले ठङ्खिम् (टाँडेघर)हरूमा
ठाङ्कङ् वा टेकाफु (लिस्नो) मा डोको वा ढोक्से झुन्ड्याएर आवतजावत प्रतिबन्ध लगाइन्थ्यो । त्यसपछि मात्र संस्कार सम्पन्न गरिन्थ्यो।
सामग्री र टेल्ला डिङ्मॆ (थान थप्ने प्रक्रिया)
टेल्ला बिछ्याएपछि खाना–पिउन निषेध हुन्छ। त्यसैले घरका सबैलाई यसबारे पहिले नै जानकारी दिनुपर्छ।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (चुल्हो) को अगाडिको भागमा गोबर वा पानीले लोटाउनु पर्छ। सहरमा भए किचनमा जहाँ सजिलो हुन्छ त्यहीँ थान तयार गर्न सकिन्छ।
टेल्ला बिछ्याउने तरिका
टेल्ला, चुलेत्रो वा सालको पातलाई टुप्पो चुल्हो तिर फर्काएर दायाँबाट खाप्टाउँदै बिछ्याउँदै लैजाने।
सामग्री अटाउने गरी पातहरू सजिलोसँग बिछ्याउनुपर्छ।
अन्त्यमा पातको चुच्चो दाहिने फर्काएर बन्द गरिदिनुपर्छ।
सामग्रीहरूको व्यवस्था
चुल्हो पट्टि दायाँ–बायाँ जाँड भरेका दुईवटा साक्बालि (टङ्पा) राख्ने।
त्यसैको छेउमा जाँड भरेका दुईवटा बःक्लाडाम् (चिन्डो) राख्ने।
पानी भरिएका दुईवटा लोहोटा राख्ने।
दुईवटा काँसे
बटुकामा पानी राख्ने।
सबै सामग्रीमा सुक्मारि चाम् (चोखो भात्) कम्ति-कम्ति लगाउने।
बःक्लाडाम् (चिन्डो) को अगाडी एक–एक मुठ्ठी सुक्मारि चाम् (चोखो भात्) दुई भाग सुक्टिमे राख्ने।
अदुवा काटेर चारैतिर राख्ने।
टङ्पा, लोहोटा, चिन्डो र काँसे बटुकाहरूलाई साङ्मारा साङ्ढिम्मॆ (पातको बिर्को हाल्ने)।
खाम्खोवाँ एउटा काँ:सको बटुकामा पानी राखी अगाडि राख्ने।
मुक्सिङ: बाँसको सेउली एक मुठ्ठा त्यसको माथि राख्ने।
भाले वा पोथी कुखुराको खुट्टा र चुच्चो धोएर थानको दाहिने डोकोले छोपेर वा रस्सीले बाँधेर सुरक्षित राख्ने।
कजारी एउटा हरियो पात र कुखुरालाई हिर्काउने डाँठी तयार गरेर छेउमा बस्ने।
यसरी सामग्री र टेल्ला बिछ्याएपछि नाउराना (न्वारान) को तयारी पूरा हुन्छ।
नाउराना (न्वारान) पुजारीको पेल्लाम्/मुन्धुम् : सक्माबा (सासबाट)
हेऽऽऽ आनाग आइग, लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग
आना, आङलाखिमपि, सुराखिम्पि, खाटिखिम्, मिटिखिम्
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्, वाइरुङ्खिम्पिगटा आइग
डेखाबा पिक्सा चुआ, चुआ हाङ्सु आइग, हाङ्टेम्पा भाङ्कॆ
वाइरुङ्खिम्पि टिःखॆःकुङ्, लाङ्पि पोब्ङा, हुक्पि पोब्ङा हाङ्सु
गुहा लॆःक्ङा, जाडेवायो!!!!!
हाईनुङ्बाऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग
आङलाखिम्पि सुरानखिम्पि
हाईनुङ्बाऽऽऽ खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि, हिच्चिरिलुङ्पि
ठुक्चिरिलुङ्पि, वाइरुङ्नखिम्पि
हाईनुङ्बाऽऽऽ फॆकुरिऎसु, फॆक्टाङ्गिऎसु टेल्लारे फेःडु, लासुन फेःडु
डिवान फेःडु चाःवान फेःडु
हाईनुङ्बाऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग चॆगॆफु टेम्पि
हाईनुङ्बाऽऽऽ खिखक्न टाङ्पोउ, लुङ्टाङ्न टाङ्पोउ, चारावा टाङ्पोउ
सि:फुमाटाङ्पोउ, कुहिना माङ्पो, खाॽइना माङ्पो
हाईनुङ्बाऽऽऽ नाम्कॆॽमा लाम्पे, टोम्मिनहाङ्मो
सि:फुमाटाङ्मो, टोम्लिङाइटाङ्मो
हाईनुङ्बाऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुनडाम्पि, काँ:सनडाम्पि
बेसुक्नडाम्पि, टाँ:बनडाम्पि, बःक्लाबाहाङ्सु
साक्बालिठाम्पि, पिॽमालिठाम्पि
हाईनुङ्बाऽऽऽ चारावा नेन्डुङ्, खॆल्लावा नेन्डुङ्, सेन्चिन नेन्डुङ्
सेम्माङ्न नेन्डुङ्, माक्सिन नेनडुङ
हाईनुङ्बाऽऽऽ नुकाकन नेन्डुङ् नुवाङ्न नेन्डुङ्
मुॽइन नेन्डुङ् खाॽइ नेन्डुङ्, लावान नेन्डुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ हिँ:वान नेन्डुङ्, पुँवाँन नेन्डुङ्, चासुम्न नेन्डुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ डेखाबामिग चारावा पिॽमॆ, खॆल्लावा पिॽमॆ
सेन्चिन पिॽमॆ सेम्माङ्न पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ माक्सिन पिॽमॆ, नुकक्न पिॽमॆ नुहाङ्न पिॽमॆ
मुॽइन पिॽमॆ खाॽइ पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ लावान पिॽमॆ, निवान पिॽमॆ, चासुम्न पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ डेखाबामिसु सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्
सायान चोगुङ, सायान चॆम्पिमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ फॆकुरिमिसु, फॆक्टाङ्गिमिसु, सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्
सायान चोगुङ, सायान चॆम्पिमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ सिःचिला हाङ्सु, माःचिला हाङ्सु
मिॽवाँमा हाङ्सु, नाःॽवाँमा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ हॆःखुवापाःचि, हॆःखुवामाःचि टाब्लुरे टेम्मॆ
सिगिक्न हाङ्सु, ठुक्लाङ्न हाङ्सु
हुचेॽवा हाङ्सु, हुरेॽवा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ झिझिरि कङ्सु, चेक्चिन कङ्सु, रुपन कङ्सु
फि:एन काङ्सु, चक्फुन कङ्सु लाङ्सुरे हेम्पिॽमॆ, हुक्सुरे हेम्पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ नाम्कॆॽमावामि, नाम्डाःमावामि, पोखामावामि
टिलावावामि, लॆल्लावावामि, टारावावामि
सम्टावावामि सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ बःक्लामिसु सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्, सायान चॆनुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुनडाम्पि, काँ:सनडाम्पि
बेसुक्नडाम्पि, टाँ:बनडाम्पि
हाईनुङ्बाऽऽऽ बःक्लाबाहाङ्सु, साक्बालिठाम्पि, पिॽमालिठाम्पि
हाईनुङ्बाऽऽऽ नाम्कॆॽमावामि, नाम्डाःमावामि, पोखामावामि, टिलावावामि
हाईनुङ्बाऽऽऽ लॆल्लावावामि, टारावावामि
सम्टावावामि, पिॽचालिवामि, साम्फक्लिवामि
हाईनुङ्बाऽऽऽ फेकिरिएसु फॆक्टाङ्गिऎसु हिँवारे नेन्डु सक्मारे नेन्डु
हाईनुङ्बाऽऽऽ सिरिर मालॆॽ पुरिर मालॆॽ ,हेन्सिर मालॆॽ
हेनडाम्र मालॆॽ, साखेन्र मालॆॽ
हेऽऽऽ आना, आइग लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग
आना, आङ्लाखिम्पिन, सुराखिम्पि, खाटिखिम्, मिटिखिम्
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्, वाइरुङ्खिम्पिग ठुक्पा पासा, बिक्सा पासा
आइग वाइरुङ्खिम्पि टिःखॆडुङ्, लुङ्पि टिःखॆडुङ्
आनॆ ङाङ्ङाङ् हिङ्हिङ् आलॆःपिमॆ, चोब्टिक्मि बोॽटिक्मि हाङ्सु
ठॆङ्यङ्पि पेम्पिमॆ युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाःडाना, लाङ्पि पोब्डाःडिङ् हुक्पि पोब्डाःडिङ्, गुहा लॆःडिङ् जाडेवायो !!!!
(स्रोत: दल बहादुर युमपाङ् लोहोरुङ)।
नाउराना (न्वारान) मा हिँवा/भोग चढाउने प्रक्रिया
याटाङ्पा (पुजारी) ले “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भन्दा, शिशुको लिङ्गअनुसार भाले वा पोथीलाई फॆकुरि (कजारी) ले समाएर डाँडाल्नोमा हिर्काउने कार्य गर्छ। त्यसपछि
कुखुराको चुच्चो समाई हरियो पातमा हिँवा (भोग) का एक–दुई थोपा चुहाउँछ। तयार गरिएको हिँवा (भोग) थानमा चढाइन्छ।
अन्त्यमा, थानबाट उठाएको भोग माङ्सुक् (देवता थान) मा चढाइन्छ। यस क्रममा छोरा भए दाहिने पट्टि, छोरी भए देब्रे पट्टि चढाउनुपर्छ। हिँवा (भोग) माङ्सुक् (देवता थान) मा चढाइएको भिडियो तल हेर्न सकिन्छ।
कुखुराको चुच्चो पोलि बाहिरी भाग हटाई, त्यसलाई टेल्ला (थान) मा चढाउनुपर्छ। यस्तो पृथक संस्कार अन्य कुनै पनि संस्कारमा गरिएको पाइँदैन।
मासु पकाएर दुई भागमा विभाजन गरी उम्चाबा (पाकेको परिकार) बाट पूजा गर्नुपर्छ। भात पनि दुई भाग लगाउनुपर्छ।
नाउराना (न्वारान) पुजारीको पेल्लाम्/मुन्धुम्: उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट)
हेऽऽऽ आनाग लाम्मावा चा:वाबिऎ आना डेखाबाचिम्ग आइग
चेगेफु टेम्पिऎ, ओम्बु माङ्पाना, टोम्बुन माङ्पा, ठेरेक् माङ्पा
सिङ्सक्न माङ्पा, खिखक्टाङ्पा, लुङ्टाङ्टाङ्पा, चारावाटाङ्पा
सिफुमाटाङ्पा, कुहिमाङ्पा, खाॽइमाङ्पा चुआना
नाम्कॆॽमा लाम्पे, टोम्मिहाङ्मा, सिफुमाटाङ्मा, टोम्लिङ्टाङ्मा
चुआना हाङ्सु आइग डेखाबा पिक्साग, काङ्कॆ वाइरुङ्खिम्पि टिःखॆकुम्का, लुङ्पि टिःखॆडुम्का हाङ्सु आनॆ हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ
चासुम् पिॽडामाना हाङ्सु, युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाना, लाङ्पि पोब्डाःक्ङा, हुक्पि पोब्डाःक्ङाता जाडेवायो सत्य !!!!
हाईनुङ्बाऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग
चेगेफु टेम्पिऎ ओम्बुनमाङ्पो, टोम्बुनमाङ्पो
ठेरेक्नमाङ्पो सिङ्सक्नमाङ्पो
हाईनुङ्बाऽऽऽ खिखक्नटाङ्पोउ, लुङ्टाङ्नटाङ्पोउ, चारावाटाङ्पोउ
सिफुमाटाङ्पोउ, कुहिपाङ्पो, खाॽइमाङ्पो
हाईनुङ्बाऽऽऽ नाम्कॆॽमा लाम्पे, टोम्मिनहाङ्मो
सि:फुमाटाङ्मो, टोम्लिङाइटाङ्मो
हाईनुङ्बाऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुनडाम्पि, काँ:सनडाम्पि
बेसुक्नडाम्पि, टाँ:बनडाम्पि
हाईनुङ्बाऽऽऽ बःक्लाबिआ̤ङ्सु, साक्बालिठाम्पि
फिःॽमालिठाम्पि
हाईनुङ्बाऽऽऽ नाम्कॆॽमावामि, नाम्डाःमावामि, पोखामावामि
टिलावावामि, टारावावामि, सम्टावावामि
हाईनुङ्बाऽऽऽ हिॽमिम्पाबिग, ङिॽमिम्पाबिग, सङ्टिम्पाबिग
बुङ्टिम्पाबिग याखाम्रे टिःबिॽमॆ मुखाम्रे टिःबिॽमॆ
यासाम्रे टिःबिॽमॆ मुसाम्रे टिःबिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ डेखाबामिग चारावा पिॽमॆ, खॆल्लावा पिॽमॆ
सेन्चिन पिॽमॆ, सेम्माङ्न पिॽमॆ, माक्सिन पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ नुकाक्न पिॽमॆ, नुवाङ्न पिॽमॆ
मुॽइन पिॽमॆ, खाॽइ पिॽमॆ, लावान पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ हिँ:वान पिॽमॆ, पुँवाँन पिॽमॆ, चासुम्न पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ डेखाबामिसु सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्
सायान चगुङ्, सायान चॆम्पिमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ सिःचिला हाङ्सु, माःचिला हाङ्सु
मिॽवाँमा हाङ्सु, नाःॽवाँमा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ हॆःखुवापाःचि, हॆःखुवामाःचि टाब्लुरे टेम्मॆ
सिगिक्न हाङ्सु, ठुक्लाङ्न हाङ्सु
हुचेॽवा हाङ्सु, हुरेॽवा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ झिझिरि कङ्सु, चेक्चिन कङ्सु, रुपन कङ्सु
फि:एन काङ्सु, चक्फुन कङ्सु लाङ्सुरे हेम्पिॽमॆ, हुक्सुरे हेम्पिॽमॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ टेल्लान डाम्पा, लासुनडाम्पा, कासनडाम्पा
बेसुक्नडाम्पा, टाँ:बनडाम्पा
हाईनुङ्बाऽऽऽ बःक्लाबाहाङ्सु, साक्बालिठाम्पा, पिःॽमालिठाम्पा
हाईनुङ्बाऽऽऽ डेखाबामिग चारावा ऎम्मॆ, खॆल्लावा ऎम्मॆ
सेन्चिन ऎम्मॆ, सेम्माङ्न ऎम्मॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ माक्सिन ऎम्मॆ, नुकक्न ऎम्मॆ, नुहाङ्न ऎम्मॆ
मुॽइन ऎम्मॆ, खाॽइ ऎम्मॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ लावान ऎम्मॆ, हिँवा ऎम्मॆ, पुँवाँन ऎम्मॆ, चासुम्न ऎम्मॆ
हाईनुङ्बाऽऽऽ फॆक्टाङ्गिऎसु डेखाबामिग चारावा ऎन्डुङ्, खॆल्लावा ऎन्डुङ्
सेन्चिन ऎन्डुङ्, सेम्माङ्न ऎन्डुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ माक्सिन ऎन्डुङ्, नुकक्न ऎन्डुङ्, नुहाङ्न ऎन्डुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ मुॽइन ऎन्डुङ्, खाॽइ ऎन्डुङ्, लावान ऎन्डुङ्
हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँन ऎन्डुङ्, चासुम्न ऎन्डुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ फॆकुरिमिसु, फॆक्टाङ्गिमिसु, फॆक्टाङ्गिऎग
लावान ऎनुङ्, पुँवाँन ऎनुङ्, सेन्चिन ऎनुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ सेम्माङ्न ऎनुङ्, माक्सिन ऎनुङ्
नुकक्न ऎनुङ्, नुहाङ्न ऎनुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ निवान ऎनुङ्, पुँवाँन ऎनुङ्, चासुम्न ऎनुङ्
हाईनुङ्बाऽऽऽ लाम्मावचा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग आङ्लान खिम्पा
सुरान खिम्पा, खाटिन खिम्पा
हाईनुङ्बाऽऽऽ मिटिन खिम्पा, हिच्चिरिलुङ्पा, ठुक्चिरिलुङ्पा, वाइरुङ्न खिम्पा
हाईनुङ्बाऽऽऽ फॆकुरिऎसु, फॆक्टाङ्गिऎसु टेल्लारे इ:ग्डु, लासुन इ:ग्डु
डिवान इःग्डु, चाःवान इःग्डु
हेऽऽऽ आनागटा चुआना हाङ्सु आइग
देखाबामिग आनॆग चारावा खॆल्लावा पिॽडामॆ आना आयु
वाइरुङ्खिम्पि टिःखॆडाचिम् लुङ्पि टिःखॆडाचिम् हाङ्सु आना
निवा टाँ:वाँ आटुक्पिमानॆ, आनॆ यासाम् मुसाम् मुःडाचिम् हाङ्सु
आना चोब्टिक्मि बोक्टिक्मि हाङ्सु, ठॆङ्यङ्पि पेम्पिॽमानॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाःडिङ्
लाङ्पि पोब्डाःडिङ् हुक्पि पोब्डाःडिङ्, हाङ्सु
टारावाऎर ओःब्डामॆ बॆङ्डामॆटा जाडेवायो !!!!
पूजा सकेपछि फॆकुरि (कजारी) ले टेल्ला उठाएर चोखो स्थानमा सेलाउछ।
छेछे पेःमॆ (देवताको भाग)
कजारिले चारवटा हरियो पातमा खाने कुरा राखेर बाहिर वा बारीमा पुर्याउँछ।
मुॽइ (चिन्ह) दिँदा
याटाङ्पा वा पासिङ्डेसिङ्ले थानमा राखिएको मुॽइ (चिन्ह) मजेत्रो वा कुनै लुगा शिशुको आमालाई दिन्छ।
फॆगुवाङ् /कजारीले बटुकोमा वा कचौरामा झोल राख्ने र चाःचा (शिशु) को आमालाई दिने।
आमाले कान्छि औला झोल्मा डुबाएर झोल्को छिर्का ३ पल्ट बाहिर फाल्ने र याखाम् खाःब्मॆ अर्थात पिउने मुख जुठो गर्ने।
याटाङ्पा वा पासिङ्डेसिङ्ले तलको पेल्लाम्/मुन्धुम् उच्चारण गर्छ।
मुॽइ (चिन्ह) दिँदा पेल्लाम्/मुन्धुम्: लोहोरुङ भाषामा
जाडेवायो!!!!!
आइग ओम्बु माङ्पा टोम्बु माङ्पा चुआनि हाङ्सु
आइग नाम्मिमिग साय पःग्खॆःडुङ् साया चेङ्खॆःडुङ्
योवा हङ्सि चुआ हाङ्सु आइग योवाबा लाबक्डाःडुङॆ यो जाडेवायो !!!!!!
पुजारीले शिशुको नाम के जुरिएको छ भनेर घोषणा गर्नुहुन्छ।
यसरी, नाउराना (न्वारान) संस्कारले लोहोरुङ समुदायको पहिलो जन्म–कर्मलाई पूर्ण रूपमा सम्पन्न गर्छ। नाउरानाको मुख्य अर्थ शिशुलाई आफ्नो कुल, वंश र पूर्वजसँग औपचारिक रूपमा जोड्नु हो।
यस संस्कारद्वारा नवजात शिशु आफ्नो कुलमा समावेश हुन्छ, आशीर्वाद र शुभकामना प्राप्त गर्छ, र परम्परागत धार्मिक अभ्यासअनुसार पहिलो आधिकारिक धार्मिक कर्म सम्पन्न गर्दछ।
यस संस्कार बिना शिशुको जन्म अपूरो, पहिचान अधुरो र समाजसँगको सम्बन्ध औपचारिक रूपमा स्थापित भएको मानिँदैन। त्यसैले नाउराना (न्वारान) लोहोरुङ संस्कृतिमा जन्मभन्दा पनि ठूलो संस्कार मानिन्छ। अवैध सम्बन्धबाट जन्मिएका सन्तानलाई बुबाले नाउराना (न्वारन) गर्यो कि गरेन भन्ने विवादहरू पनि सुन्न पाइन्छ।
सदियौँदेखि चलिआएको यो परम्परा आज पनि सुरक्षित रूपमा, आधिकारिक रूपमा, र आधुनिक स्वास्थ्य सेवासँग संयोजन गरेर पालना गरिन्छ।
नाउराना (न्वारान) पेल्लाम्/मुन्धुम् दोस्रो संस्करणमा केहि फरक सुनिन्छ प्रेम बहादुर लोहोरुङ (लाहुरे) माङ्पा/याटाङ्पा
सेऽऽऽ सक्सिटाङ्पा, टुम्लिङ्पोखोरी, टुम्नाहाःङ्पा, पारेवाटाङ्पा
रारा माङ्पा, पाहारा माङ्पा
..चा:वाबिऎ ..ग (सामॆक्) टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि, साक्बालिबि, फिःॽमालिबि, बःक्लाडाम्पि, साम्फॽवा वाःबा
(छोरी हो भने पोङ्खामा वाःबा) कोप्खेॽमे, डोब्खेॽमे, पोग्खेॽमे, येब्खेॽमे
निङ्पीॽमे, लापिॽमॆ, हिँ:वा लाब्मा, पुँवा लाब्मा
हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा
हाङ्टिम्पा, सङ्टिम्पा, बुङ्टिम्पा, वॆङ्टिम्पाऎ
फाटाङ्गिम्, फॆकुरिम् साया
चेन्से, साया पःग्से लाखॆॽमा
साया चेङ्खॆटॆ साया पःग्खॆटॆ काःमानुङ्
हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा सेवा लॆःक्ङा जाडेवायो!!!!!
हाइनुङ्बाऽऽऽ नाम्फक्लि टेम्पा, नाङ्लाखा हाःङ्पा, निङ्लाबा ठाम्पि
. ..चाःवा ....ग (सामॆक्)
हिच्चिरिठाम्पि, सुम्चिरि ठाम्पि, डिङ्चिरि ठाम्पि
मान्डाब्न ठाम्पि, डिङ्डाब्न ठाम्पि, हाङ्लाम्न ठाम्पि
पान्चालुङ् लुङ्पा, टेल्लारे डाम्पा, लासुरे डाम्पा, काँ:सरे डाम्पा टाँ:बरे डाम्पा, , सुनालि ढोःका, रुपालि ढोःका
हाङ्बोलि ठाम्पो डिङ्बोलि ठाम्पो, मान्जिलि ठाम्पो
मान्डाम्न ढोःका, सुनालि ढोःका, रुपालि ढोःका, बुॽमालि ठाम्पि
इःग्बिया चाम्पा, चि:ग्बिया चाम्पा, सुनालिडाम्पि, रुपालिडाम्पि
बेसुक्रे डाम्पा, आचुक्रे डाम्पा, काँ:सरे डाम्पि टाँ:बरे डाम्पि
साक्बालिडाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि, बःक्लारे डाम्पि
मान्डाब्न ढोःका, निङ्लाबा आना, काम्लाबा आना, बुङ्लाबा आना
हाइनुङ्बाऽऽऽ सक्टेम्बि आना, हाःङ्टेम्बि आना, डिङ्टेम्बि आना,
कक्टेम्बा आना, येचिवाँ टेम्पो, साब्टेल्ला लाम्ग
मिॽवाँमा मालॆॽ, नाःॽवाँमा मालॆॽ, बक्सिया टेन्से, डाइनिया टेन्से
छँढा टेन्से, सॆँहॆँस सिन्ढु, मिॽवाँ टाब्लु टेन्से
यक्टेन्चाब् टेन्से, बाक्खाबा आना, बक्लुङ्पि आना
हिच्चिरि टाङ्पा, ठुक्चिरि टाङ्पा, सुम्चिरि टाङ्पा, डिङ्चिरि टाङ्पा
नागारे वाक्पा, (नागारे ठुक्पा, छोरी हो भने साम्सामा हुन्छ)
हाइनुङ्बाऽऽऽ लासायो चिन्बा, कोःचिन्बि आना, पोखोरि टाङ्पा
पोखोरि हाःङ्पा, लेःखुबा आना, युङ्खुबा आना, सिङ्हुॽमा आना लाम्ढुम्मा आना, चाःवाबाङ् आना, डिवाबाङ् आना, इःग्बिया चाम्पा, चि:ग्बिया चाम्पा
बोम्बोलिठाम्पि, खाम्बोलिठाम्पि, मान्जिलिठाम्पि,
मान्डाब्नठाम्पि, हिक्सोक्वा टेन्से
खाटिरे मालॆॽ, मिटिरे मालॆॽ, सिरिरे मालॆॽ, पुरिरे मालॆॽ
मान्जिलिठाम्पि, मान्डब्न ठाम्पा, नाङ्लाखा चाःवा
सिसिक्वा टेल्ला, पङ्खावा टेल्ला, खाखावा टेल्ला
काँ:सारे टेम्पि, सोयाङ् बुङ्वा, निङ्लाखा बुङ्बा, साब्टेल्ला साफु मन्जिलि ढोःका, बाःचारे लॆःसे, चासुम्न मालॆॽ, खेसुम्न मालॆॽ इखाबासॆॽग चाःवानुङ् डिवा, सायारे चेन्से, सायारे पःग्से
हाःङ्बोलिठाम्पा, डिङ्बोलिठाम्पा, माहाङ्बा आना, निहाङ्बा आना, सोक्टुम्वा आना, सिःचिला टाङ्पा, माःचिला टाङ्पा
भिवाक्वा हाःङ्पा, सेकॽरुङ लाप्से, बोम्बोलिठाम्पि, मान्जिलिठाम्पि, मान्डाब्नठाम्पि, नागानो वाक्पा, नागानो ठुक्पा
हाङ्बोलि टेल्ला, चुप्ठिङ्न लासु, लासुडाम्पा, काँ:सडाम्पा
ताँ:बडाम्पा, मान्डाब्न ढोःका मिॽवाँमा टेन्से
नाःॽवाँमा टेन्से, जुरिया टेन्से, पारिया टेन्से
टाब्लुरे टेन्से, आङ्लान मालॆॽ, सुरान मालॆॽ, हावान मालॆॽ
हाङ्बोलि ठाम्पि, डिङ्बोलि ठाम्पि, हिच्चिरि टाङ्पा
ठुक्चिरि टाङ्पा, सुनालि ढोःका, मान्डाम्न ठाम्पि
साबान लुङ्पा, पान्चान लुङ्पा, बेसुक्रे डाम्पा
मुॽइरे डाम्पा ....माम्ग (सामॆक् आमाको)
निङ्डोॽवा आना, हाङ्डोॽवा आना
यायाङ्वा बुङ्ग, लाहानिङ् लाब्से, महानिङ् लाब्से, सयॆङ्बि आना
वायॆङ्बि आना, सेन्चिरे पिस्से, सेम्माङ्रे पिस्से, मिॽवान मालॆॽ
नाःॽवान मालॆॽ, जोःरिन मालॆॽ, पारिन मालॆॽ, ठुक्चेरिङ् लाब्से
हाक्चेफु लाब्से, लेक्लावा बुङ्बा, बाह्रोनो नाउला, साप्टेम्बि आना
हाङ्डेम्बि आना, डुङ्डेन्बि आना, बुङ्डेम्बि आना, हाङ्चुलि ढोःका
मान्जिलिठाम्पि, मान्डाम्न ठाम्पि
साम्फॽवा वाःबा, पोङ्खामा वाःबा
ठुक्पामिग (छोरी हो भने साम्सावामिग)
सेक्रुॽमा बुङ्बा, वाबाॽमा बुङ्बा, हिच्चिरिठाम्पा, ठुक्चिरिठाम्पि
निङ्लाबा कोःप्से, सायारे चेन्से, सायारे पःग्से, खाम्बोलि ठाम्पि
बोम्बोलिठाम्पि, मान्जिलिठाम्पि, हाङ्टिम्पा ठङ्पा
टङ्टिम्पा ठङ्पा, सङ्टिम्पा ठङ्पा, बुङ्टिम्पा ठङ्पा
हुक्लाङ्रे सःक्से, जुरिरे टेन्से, पाःरिरे टेन्से, हाङ्हाङ्न येप्से
चासुम्न मालॆॽ, खेसुम्न मालॆॽ, सेन्चिन मालॆॽ, सेम्माङ्न मालॆॽ
टगेक्पा बुङ्बा, याहेक्पा बुङ्बा, काँ:सरे डाम्पा, मान्जिलिठाम्पा
मान्डाम्न ठाम्पा, चाउरासा कोःटि, नाउलाखा ढोःका
हिसिङ्बु आना, वासुङ्बु आना, डेसिङ्बु आना, हिॽमालिलाम्पा
हुङ्भुक्मासाःबि, माङ्गाफुलाम्पा, लाहालाम् लाब्से
माहालाम् साप्से, मान्जालि ढोःका, मान्डाम्ना ठाम्पि
...चाःवा ....ग (सामॆक्), हिच्चिरिठाम्पि, ठुक्चिरिठाम्पि,
सावान लुङ्पि, साम्फक्वा वाःबा, पिच्चावा वाःबा
निन्नान पःग्ना, हाङ्नान पःग्ना, वासेलि बुङ्बि
चसुम्नो पिस्से, यासाम्न पेॽसे, खेसुम्न पिस्से, सेन्चिन पिस्से
खाॽइरे मालॆॽ, टुॽहिरे मालॆॽ, साप्टेलुङ् लाब्से
मान्डाम्न डाम्पि, पोखोरिडाम्पि,
टुम्नार हाःङ्पा, हासानिटाङ्पा, पारेवाटाङ्पा
सिङ्सोफे माङ्पा, लाहासिङ् माङ्पा, माहासिङ् माङ्पा
सोप्टेलुङ्लाम्पा, हिच्चिरिठाम्पा, ठुक्चिरिठाम्पा
पोखोरिलुङ्पा, लुङ्लावा चाःवा, हिॽवालुङ् हाङ्सु, बाःचारे मुःसे
साम्फॽवा वाःसु (छोरी हो भने पोङ्खामा वाःसु)
सायारे चॆङु, सायारे पःगुङ्, हेॽनिरे मालॆॽ, ठुॽमिरे मालॆॽ
(साम्फॽवा वाःबाङ् छोरो हो भने) (पोङ्खामा वाःबाङ् छोरी हो भने), हिॽवाबु टेन्से, नाॽवाबु टेन्से, जोःरिरे टेन्से, पाःरिरे टेन्से
नाङ्लाखा बुङ्बि, सुक्डिक्मा लासु, लासुरे डाम्पा
साम्बोक्लि हाङ्मा, डिबोक्लि हाङ्मा, फॆकुरिम् सुङ्क
सावान लाम्पा, पान्जान लाम्पा
चुप्ठिङ्न साया, बॆङ्सिङ्न साया, नारानो साया, सायान चेन्से
इसाबु हाःङ्पा, वासाबु हाःङ्पा,
(ठुक्पा पासाम्ग, छोरा हो भने) (छोरी हो भने साम्सामा पासाम्ग), लुङ्काम्पि आना, खाम्बोःक्पि आना,
हिच्चिरिबुङ्बा, ठुक्चिरिबुङ्बा नारान साया, सायान पोःगु
सायारे चॆन्चॆन् लिःसायो आयु
...चाःवाम् .... बाम् (सामॆक्) कुलबि ठाङायो आयु,
टुम्याहाङ्ऎ टारावार कोःप्डामॆ बॆङ्डामॆ
काःमानुङ् हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा, जाडेवायो !!!!
प्रेम बहादुर वाचिक्लाम्सङ् लोहोरुङ (लाहुरे याटाङ्पा/मांपा)को पेल्लाम्/मुन्धुम्। वहाँ धामी पनि हुनुहुन्छ।
धामी तथा पुजारी र पुजारी मात्रको पेल्लाम्/मुन्धुम् केही भिन्नता सुनिन्छ।
नाउराना (न्वारान) जन्म कर्म वैकल्पिक विधि विस्तृत रूपमा।
प्रवासमा बसोबास गर्ने लोहोरुङ समुदायका लागि, वैकल्पिक विधि नअपनाएसम्म यो संस्कार सम्पन्न गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले यसलाई सरल तरिकाले सम्पन्न गर्ने र वैकल्पिक विधिबाट कसरी सम्पन्न गर्न सकिन्छ भन्ने विषय यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
संसारको जुनसुकै कुनामा रहेर पनि लोहोरुङ संस्कारलाई पुस्तौँ–पुस्ता जीवित राख्नका लागि यही वैकल्पिक विधि अपनाउनु आवश्यक छ। यसरी मात्र यो परम्परा निरन्तर रहन्छ र पुस्तान्तरण हुँदै जान्छ।
वैकल्पिक तरिकाले गर्न चाहने हो भने अण्डा, फलफूल, धूप–धवाँर (दियो-क्लास्) प्रयोग गरेर पनि गर्न सकिन्छ। ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (चुल्हो) को डिलमा थान राखी घरको नयाँ सदस्यलाई चिनाइन्छ। ग्यास चुल्हो वरिपरि गरेर पनि गर्न सकिन्छ, तर माङ्सुक् देवताको थान हुनु अनिवार्य छ। अण्डा, नरिवल वा फलफूललाई भोगको रूपमा माङ्सुक् (देवता थान) मा चढाउनुपर्छ। यसरी गर्दा नयाँ सदस्यलाई कुलमा समावेश गरिएको मानिन्छ।
यस कारणले नै माङ्सुक् (देवता थान) र ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तीन चुल्हो) को वैकल्पिक रूप कल्पना गरिएको हो।
प्रवासमा, दुई किसिमका वैकल्पिक विधिबाट नाउराना (न्वारान) सम्पन्न गर्न सकिन्छः
नाउराना (न्वारान) वैकल्पिक – पहिलो विधि
यदि विदेशमा बसोबास भएको अवस्थामा, भोग दिन स्थानीय कानुनले अनुमति नदिएमा, वैकल्पिक विधिबाट संस्कार गर्नुपर्छ। यसका लागि माङ्सुक् (देवता थान) र ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तीन चुल्हो) राखी अण्डा वा नरिवल–फलफूलको प्रयोग गर्न सकिन्छ।
माथि वर्णन गरिएको कुखुराको भाले वा पोथी प्रयोग गर्ने परम्परागत विधिकै क्रमअनुसार सम्पूर्ण प्रक्रिया सम्पन्न गर्नुपर्छ।
यदि याटाङ्पा (पुजारी) नभएको खण्डमा, बुढापाकाले पेल्लाम्/मुन्धुम् फालाक्नु वा उच्चारण गर्नुपर्छ।
उदाहरण तल प्रस्तुत गरिएको छ।
नाउराना (न्वारान) वैकल्पिक – पहिलो विधि - जनशक्ति, समय, सामग्री र टेल्ला डिङ्मॆ (थान बनाउने प्रक्रिया)
जनशक्ति
आमा र शिशु
बुढापाका जान्ने व्यक्ति वा सबैभन्दा जेठो सदस्य
फॆकुरि/फॆगुवाङ् (कजारी)
समय
समय लचिलो हुनुपर्छ। विदेशमा बिहानको ३–४ बजे हल्ला गर्न नपाइने भएकाले साधारणतया ६–७ बजे गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
सामग्री
सामग्री वैकल्पिक विकल्प
सालको पात नभए हरियो दरिलो पात
बास्ने भाले वा पोथी अण्डा (वॆड्डिन्), नरिवल
बःक्लाडाम्, लिङ्मा (चिन्डो) २ वटा नभए ग्लास वा त्यस्तै वस्तु
साग्बालि, टङ्पा (तोङ्बा) २ नभए स्टीलको तोङ्बा वा ग्लास
फि:ॽमाली (पिप्पा) २ वटा नभए फ्रुटी पिउने पाइप
लोहोटा २ वटा नभए ग्लास
काँसे बटुको ३ वटा नभए कुनै कचौरा
सुक्बि (अदुवा) १ पाना — चोक्खो डिबु (जाँड) कोदो, मर्चा र पानी मिसाउने
मुॽइ (आमाको लुगा) १ थान —
सुक्मारि चाम् (धानको चोखो भात) —
योवा (पानी) —
दुना–टपरा १०–२० वटा नभए कागजको कचौरा र थाल
हिँ:वा (भोग) थाप्ने हरियो पात —
टेल्ला डिङ्मॆ (थान बनाउने प्रक्रिया)
थान बनाउने प्रक्रिया माथि वर्णन गरिएको अनुसार नै सञ्चालन गर्नुपर्छ।
वैकल्पिक तरिकामा सामग्री र समयको लचिलोपन अपनाएर पनि संस्कार पूर्ण गर्न सकिन्छ।
नाउराना (न्वारान) वैकल्पिक पहिलो विधि –पेल्लाम्/मुन्धुम् लोहोरुङ भाषामा उदाहरण
नोट: लोहोरुङ पेल्लाम्/मुन्धुम् मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छ। तल दिइएको नमूना एक आदर्श र संक्षिप्त रूप हो, जसलाई बुढापाकाले आफ्ना शैलीमा विस्तार गर्न सक्छन्।
अनुभवी वा निपुण व्यक्तिद्वारा सम्पन्न गरिने पेल्लाम्/मुन्धुम्
सेऽऽऽ
.....चा:वाबिऎ ......ए (आमाको सामॆक्)
इपङ् माहिना आमे बःक्लुङ्पि खिनु, केःसु, आसेन्ग डिःनाबाःराऎरे सिप्सिटु हाङ्
आना टुम्नाहा:ङ्पाऎग खाम् रे सिक्टॆमिट्टूना, लुङ् रे सिक्टॆमिट्टूना ........चा:वाबिऎ ........पाःछा/थर कुःलबि टाःमिट्टूना
फॆकुरिऎ टेल्ला फेःडु लासु फेःडु, ताँ:बडाम्पा, काँ:सडाम्पा
सक्बालिठाम्पि, फिॽमालिठामपि, बोक्लाडाम्पि
, ......चा:वाबिऎ योवा, डिबुचाःवा चिग्वी चाम् बोम्बोलुॽवा, बेसुक्डाम्
नारिवाला, टङ्टिःडाचिम्, सङ्टिःडाचिम्, हाङ्टिःडाचिम्, वॆङ्टिःडाचिम्
निवा माटुॽले, टावाँ माटुॽले, सिरि मालॆःॽलॆ पुरि मालॆःॽलॆ
खाङ्पिॽमा, लाःबिमा, चाःबिॽमा, डुङ्पिॽमा
आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि, खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
खामाहाङ्पि यिमाहाङ्पि, सुप्टुलुङ्पि, हिच्चिरिलुङ्पि, सुम्चिरिलुङ्पि, रिच्चिरिलुङ्पि, डिङ्चिरि लुङ्पि ठुक्पा/साम्सामा पासाग टिःखॆकुम्का
सुनालि लाफ्रॆङ्माबि, रुपालि लाफ्रॆङ्माबि लाङ्काःक्डाब्मिॽमॆ, सिक्डाब्मिॽमॆ
कुःलबि खाङ्मिॽमॆ, ठाङ्मिॽमॆ, टङ्मिॽमॆ
..... (सामॆक्) लिःसाना काःमानुङ् निङ् पिॽडामॆ
काःमानुङ् सेवा लॆःक्ङा, हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा
मिॽवाँमासु टेम्पिॽमॆ, नाःॽवाँमासु टेम्पिॽमॆ, जोःरि पाःरि टेम्पिॽमॆ
नाउग्राहा दशाग्राहासु टेम्पिॽमॆ, सॆहॆँसिन्ढु, लाम्बाहुबासु टेम्पिॽमॆ
ठक्चिखॆन् टेम्पिडाःमॆ,
पेरेटुखॆन् टेम्पिडाःमॆ, चोखेन टेम्पिडाःमॆ
निङ्रे पिॽडामॆ, लारे पिॽडामॆ, चासुम् पिॽडामॆ, खेसुम् पिॽडामॆ
नुकक् पिॽडामॆ, नुवाङ् पिॽडामॆ, लावा पिॽडामॆ, पुँवा पिॽडामॆ
सेन्चि पिॽडामॆ, सेम्माङ् पिॽडामॆ
चासुम्टाङ्पा, खेसुम्टाङ्पा मुःडामॆ वा चासुम्टाङ्मा, खेसुम्टाङ्मा मुःडामॆ
चारावाटाङ्पा खॆल्लावाटाङ्पा मुःडामॆ वा चारावाटाङ्मा खॆल्लावाटाङ्मा मुःडामॆ
चान खरेवार या: टाःमिॽमॆ
याङ्खुवामार टाङाक् टुम्र काःमानुङ् आःसिका पिॽडामॆ
हाङ् चुप्ठिङ् मुःबिडाःमॆ, चेःरुमेःरु चुप्ठिङ् मुःबिडाःमॆ
आयुग .......चाःवाऎ लाङ्हुक् सःक्पिडाःमॆ
एट्टोङ्बुनुसाचिम् आङ्लाखिम् सःक्पिडाःमॆ, सुराखिम् सःक्पिडाःमॆ
खाट्टिखिम् सःक्पिडाःमॆ, मिट्टिखिम् सःक्पिडाःमॆ
सिगिक् ठुक्लाङ् (छोरा) खोब्रिङ्मा (छोरी), खाङ्ठाम्, ङेःप्ठाम्, साब्ठाम्, टङ्टिःडुम्का, मिक् खाङ्मिडाःमॆ
नाङ्लाखार निवा चॆन्चॆन् लॆःपिडाःमॆ, साया चेन्से साया पःग्से
टारावाऎर कोःब्डामॆ, बॆङ्डामॆ, बोम्बोलुॽवाम्, हिंवा लाःसु, पुवाँ लाःसु
काःमानुङ् हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा, जाडेवायो!!!!!
नाउराना (न्वारान) वैकल्पिक पहिलो विधि – पेल्लाम्/मुन्धुम् नेपाली भाषामा उदाहरण
सेवा नमस्कार !!!
...चाःवाको... ले (आमाको सामॆक्)
१० महिना आमाले गर्भमा राखेर, बोकेर,
हिजो दिन–बार पुगेर
तपाईं टुम्नाहा:ङ्पाले माटो पनि टेकाउनु भयो, ढुङ्गा पनि टेकाउनु भयो।
...चाःवाको... पाःछा/थरको कुलमा ल्याउनु भयो
कजारीले थान बनाउनु भयो, तामाको भाँडामा, काँ:सको भाँडामा
तोङ्बामा, पिप्पामा, चिण्डोमा
...चाःवाको पानी-जाँड, चोखो भात, अण्डा, अदुवा
मिलाइ दिएका छौँ, चढाएका छौँ, राखिदिएका छौँ
काटिदिएकाछौँ, राखिदिएकाछौँ, चढाएकाछौँ
मन नदुखाई, तन नदुखाई, रिस नगरी, राग नगरी
हेरिदिनु, लिइदिनु, ग्रहण गरिदिनु, पिइदिनु।
आङ्ला–घरमा, सुरा–घरमा, खाटि–घरमा, मिटि–घरमा,
कुल–देवतामा, तीन–चुल्हामा, दुई–ढुङ्गामा, तीन–ढुङ्गामा,
चार–ढुङ्गामा, बिछ्याउनेमा,
सुनालि ढोःकामा, रुपालि ढोःकामा, पाइला टेक्न लगाउँनु, आउनदिनु
कुलमा देखाइदिनु, चढाइदिनु, मिलाइदिनु
.... (सामॆक्) भयौ भनेर नाम् दिनु
भन्दै सेवा गर्छु, बिन्ती गर्छु, पाउ पर्छु
आँखी हटाइदिनु, डाही हटाइदिनु, शत्रु–दुश्मन हटाइदिनु,
नौग्रह दशग्रह हटाइदिनु, सेँहेँसिन्धु, रूघा–खोकी हटाइदिनु,
पेट घोच्ने हटाइदिनु, भूत–प्रेत हटाइदिनु, आँखी हटाइदिनु
नाम दिनु, मान दिनु, धन–सम्पत्ति दिनु,
माया दिनु, ममता दिनु, सातो दिनु, मन दिनु,
विपना दिनु, सपना दिनु,
धनाढ्य र सम्पन्न बनाइराख्नु,
लक्षण–युक्त बनाइराख्नु।
छिट्टै कलकले चराको जस्तै बोली आउने बनाउनु,
आयु लामो होस् भनेर आशीष दिनु।
राजा दाइनो पारिदिनु, इष्ट–मित्र दाइनो पारिदिनु।
आजै ...चाःवाले हात–खुट्टा धुइदिनु।
सुतक लाग्ने दाजुभाइहरूको आङ्ला–घर धोइदिनु, सुरा–घर धोइदिनु,
खाटि–घर धोइदिनु, मिटि–घर धोइदिनु।
धनु र काँड (छोरी हो भने खुर्मी) हेर्ने, गन्ति गर्ने किताब, लेख्ने कागज राखिदिएका छौँ—आँखा देखाइराख्नु, मन उच्च बनाइराख्नु।
हिमाल जस्तै शिर ठाडो पार्दै, शिर उठाउँदै,
मयुरले जस्तै वरिपरि बार–बेर गरिदिनु, अण्डाले भोग् दियौँ, भोग् लियो
भन्दै सेवा गर्छु, बिन्ती गर्छु, नमस्कार !!!
नोट: छेछेपेःमॆ (देवताको भाग) र आमालाई मुॽइ (चिन्ह) दिने, याखाम्–खाःब्मॆ (मुख जुठो गर्ने) भन्नुपर्ने पेल्लाम्/मुन्धुम् माथिको जस्तै हो।
नाउराना (न्वारान) वैकल्पिक – दोस्रो/अन्तिम विधि
यदि यसरी (पहिलो वैकल्पिक विधि) गर्न पनि सम्भव नभएमा, दैनिक जीवन सहज रूपमा चलाउनका लागि कुनै लोहोरुङ समुदायका एक जेठो पुरुष वा किराँत मूलका व्यक्तिले चोख्याइदिए पर्याप्त हुन्छ।
सामग्री
काँसको थाल (नभए अरू कुनै थाल) – त्यसमा चामल राख्ने।
सोही थालमा दियो, कलश र केही फलफूल राख्ने।
दियो र धूप बाल्ने।
काँसको बटुका नभए अरू बटुकामा सुन–पानी बनाउने (सुनलाई पानीमा डुबाएर निकाल्ने)।
सिबुङ् (तितेपाती) नभए फूल वा सेउली राख्ने।
छोरा भए सानो धनु र काँड, छोरी भए खुर्मी राख्ने।
डिबु (जाँड) वा अन्य कुनै पेय पदार्थ – याखाम् खाःब्मॆ (मुख जुठो गर्न) का लागि राख्ने।
आधारभूत शिक्षासम्बन्धी सामग्री पनि राख्ने।
आमाको मुॽइ (चिन्ह लगाइएको कपडा) राख्ने।
शिशु (चाःचा) को नयाँ भोटो (समारोहपछि लगाइदिनका लागि) राख्ने।
सामग्रीको फोटो फोटो प्रिष्ठमा हेर्ने।
कहाँ गर्ने?
चुल्हो वा ग्यास–चुल्हो वरिपरि पानी छर्की शुद्ध पार्ने।
चोख्याइएको स्थानमा थालमा सामग्री सजाउने।
पेल्लाम्/मुन्धुम्
माथि उल्लेख गरिएका पासिङ्–डेसिङ् (बुढापाकाले) भन्नुपर्ने कुरा नै पेल्लाम्/मुन्धुम् हो, तर थोरै भिन्नता हुन सक्छ।
लोहोरुङ वा नेपाली जुन भाषा सजिलो लाग्छ, त्यसै भाषामा फलाक्ने।
नाउराना (न्वारान) वैकल्पिक – दोस्रो/अन्तिम विधि, पेल्लाम्/मुन्धुम् लोहोरुङ भाषामा उदाहरण
बत्ती बाल्ने, धुप बाल्ने, कलशको फूल निकालेर तिन पल्ट घडि घुमेको दिशामा घुमाउने ।
सेऽऽऽ जाडेवायो !!!
.....चा:वाबिऎ ......ए (आमाको सामॆक्)
इपङ् महिना बःक्लुङ्पि खिनु, केःसु, डिःनाबाःराऎरे सिःप्सिटु
आना टुम्नाहा:ङ्पाऎग खाम् रे सिक्टॆमिट्टूना, लुङ् रे सिक्टॆमिट्टूना ........चा:वाबिऎ ........पाःछा/थर कुःलबि टाःमिट्टूना
सुप्टुलुङ् कॆक्पि, डियो ओःप्टिडा, कालास साँ:चि युङ्डा
चाःवायोवाबि सिबुङ् युङ्डिङ्का टङ्टिःडाचिम्, सङ्टिःडाचिम्, चुःक्डाचिम्
आना टुम्नाहा:ङ्पाग, अछेटा सिबुङ्ऎ सेवा लॆःडाना, ढुःपा डेम्पिःडाना
निवाँ आटुक्मानॆ, टाँ:वा आटुक्मानॆ
सिरि
आलॆःमानॆ, पुरि आलॆःमानॆ
खाङ्पिॽमा, लाःबिॽमा
फिःआ̤ लाफ्रॆङ्माबा, बिःआ̤ लाफ्रॆङ्माबा काःग्डाप्मिट्टुना
खामाङ् यिमाङ् खाङ्मिडाऎ, ठाङ्मिमिड्डाऎ
सुप्टुलुङ् खाङ्मिडाऎ
काःमानुङ् सेवा लॆःक्ङा, हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा !!!
मिॽवाँमासु टेम्पिडाःमॆ, नाःॽवाँमासु टेम्पिडाःमॆ, जोःरि पाःरि टेम्पिडाःमॆ
नाउग्राहा दशग्राहासु टेम्पिॽमॆ, सॆहॆँसिन्ढु, लाम्बाहुबासु टेम्पिॽमॆ
ठक्चिखॆन् टेम्पिडाःमॆ, पेरेटुखॆन् टेम्पिडाःमॆ, चखॆन्सु टेम्पिडाःमॆ
निङ्रे पिॽडामॆ, लारे पिॽडामॆ, चासुम् पिॽडामॆ, खेसुम् पिॽडामॆ
नुकक् पिॽडामॆ, नुवाङ् पिॽडामॆ, लावा पिॽडामॆ, पुँवा पिॽडामॆ
सेन्चि पिॽडामॆ, सेम्माङ् पिॽडामॆ
चासुम्टाङ्पा, खेसुम्टाङ्पा मुःडामॆ
चारावाटाङ्पा खॆल्लावाटाङ्पा मुःडामॆ
चान चान खरेवार याटाःमिॽमॆ
याङ्खुवामार टाङाक् टुम्र काःमानुङ् आःसिका पिॽडामॆ,
हाङ् चुप्ठिङ् मुःबिडाःमॆ, चेःरुमेःरु चुप्ठिङ् मुःबिडाःमॆ
आयुग .......चाःवाऎ लाङ्हुक् सःक्पिडाःमॆ,
ऎट्टङ्बुनुसाचिम् आङ्लाखिम् सःक्पिडाःमॆ, सुराखिम् सःक्पिडाःमॆ
सिगिक्ठुक्लाङ् (छोरा), खोब्रिङ्मा (छोरी), खाङ्ठाम्, ङेःप्ठाम्, साब्ठाम्, टङ्टिःडुम्का, मिक् खाङ्मिडाःमॆ, निवा चॆन्चॆन् लॆःपिडाःमॆ
साया चेन्से साया पःग्से
टारावाऎर कोःब्डामॆ, बॆङ्डामॆ
काःमानुङ् हालि लॆःक्ङा, गुहा लॆःक्ङा, सेवा लॆःक्ङा, जाडेवायो!!!!!
नाउराना (न्वारान) वैकल्पिक – दोस्रो/अन्तिम विधि, पेल्लाम्/मुन्धुम् लेपाली भाषामा उदाहरण
सेवा नमस्कार !!!
...चाःवाको... ले (सामॆक्)
१० महिना गर्भमा बोकेर, राखेर,
दिन–बार पुगेर
तपाईं टुम्नाहा:ङ्ले माटो पनि टेकाउनु भयो, ढुङ्गा पनि टेकाउनु भयो
...चाःवाको... पाःछा/थरको कुलमा आउन दिनुभयो
चुल्होको छेउमा दियो बालिएको छ
कलश साँचि राखिएको छ
चाःवाको पानीमा तितेपाती, फलफूल राखिदिएका छौँ
तपाईं टुम्नाहा:ङ्लाई तितेपाती र पानीले सेवा गरेको छौँ
तपाईं टुम्नाहा:ङ्लाई अक्षता–पातीले पूजा गर्दैछौँ, धूप बालिएका छौँ
मन नदुखाउनु, तन नदुखाउनु
रिस नगर्नु, राग नगर्नु, हेरिदिनु, लिदिनु
सुनालि ढोःकाबाट, रुपालि ढोःकाबाट आउन दिनुभयो
कुल–देवताहरूलाई देखाइराख्नु, सुनाइराख्नु
ठाब्रुम् तीन–चुल्हालाई देखाइराख्नु
भन्दै सेवा गर्छु, बिन्ती गर्छु, पाउ पर्छु
आँखी हटाइदिनु, डाही हटाइदिनु, शत्रु–दुश्मन हटाइदिनु
नवग्रह–दशग्रह हटाइदिनु, सेहें–सिन्धु, रूघा–खोकी हटाइदिनु
पेट घोच्ने हटाइदिनु, भूत–प्रेत हटाइदिनु, आँखी हटाइदिनु
नाम दिनु, मान दिनु, धन–सम्पत्ति दिनु, माया दिनु, ममता दिनु
सातो दिनु, मन दिनु, विपना दिनु, सपना दिनु
धनाढ्य र सम्पन्न बनाई राख्नु
, लक्षण्–युक्त बनाई राख्नु
छिट्टै कलकले चराझैं बोली आउने बनाउनु
आयु लामो होस् भनेर आशीर्वाद दिनु
राजा दाइनो पारिदिनु, इष्ट–मित्र दाइनो पारिदिनु
आजै ...चाःवाले हात–खुट्टा धुइदिनु
सुतक लागेका दाजुभाइहरूको आङ्ला–घर धोइदिनु, सुरा–घर धोइदिनु
धनु र काँड (छोरा हो भने), छोरी हो भने खुर्मी हेर्ने
गन्ती गर्ने किताब, लेख्ने कागज राखिदिएका छौँ—आँखा देखाइराख्नु,
मन उच्च बनाई राख्नु, शिर ठाडो पार्दै, शिर उठाउँदै,
मयुरले जस्तै वरिपरि बार–बेर गरिदिनु
भन्दै सेवा गर्छु, बिन्ती गर्छु, नमस्कार !!!
घरको सबै कोठाहरू सुनपानी र तितेपातीले छर्किने पेल्लाम्/मुन्धुम् नेपाली भाषामा उदाहरण
सेवा नमस्कार !!!
...चाःवाको... (सामॆक्)
सुतकबाट आजदेखि शुद्धीकरण भयो
आङ्ला–घर, सुरा–घर, सुन–पानी र तितेपातिले चोख्याएको छु
सबै देवी–देवताहरूको पूजा आज चल्यो
सबै राम्रा–नराम्रा कार्यहरू आजदेखि चल्यो भन्दै सबै कोठाहरूमा छर्किने
सेवा नमस्कार !!!
नोट: छेछेपेःमॆ (देवताको भाग) र आमालाई मुॽइ (चिन्ह) दिँदा, याखाम्–खाःप्मॆ (मुख जुठो गर्ने) भन्नुपर्ने पेल्लाम्/मुन्धुम् माथिको जस्तै हो।
अन्तिम वैकल्पिक विधि अनुसार सुतकबाट शुद्धीकरण त हुन्छ, तर लोहोरुङ संस्कार अनुसार खामाङ् यिमाङ्मा हिँवा (भोग) नचढाएसम्म कुलमा समावेश भएको मानिँदैन।
करिब ४० वर्ष अगाडि
अध्ययन अनुसन्धान गरेर लेखनु भएको हार्डम्यान २००० को भनाइ अनुसार, माङ्सुक् बिनाको घरलाई लोहोरुङ घर मानिँदैन — चाहे त्यो घरजस्तो बसोबास गरिरहेको भए पनि।
त्यसैले संसारको जुनसुकै ठाउँमा वसोबास गरे पनि वैकल्पिक तरिकाले खामाङ् यिमाङ्, माङ्सुक् र सुप्टुलुङ् (पोर्टेबल, सजिलै दायाँ–बायाँ सार्न मिल्ने) बनाउनु आवश्यक देखिन्छ।
बसाइँ सरेर गएका लोहोरुङ परिवारहरूले समूहमा बसोबास गरेका भए सामूहिक भवन निर्माण गरेर माङ्सुक् (पूजा–थान) र ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (चुल्हो) निर्माण गरी त्यहाँ जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार सम्पन्न गर्न सकिन्छ।
नाउराना (न्वारान) वैकल्पिक विधिहरूसहित यहाँ समाप्त हुन्छ।
चाम् हाक्मॆ (भात खुवाइ) संस्कार विस्तृत रूपमा।
चाम् को अर्थ भात, हाक्मॆ को अर्थ खुवाउने; अर्थात् अन्नप्राशन वा भात खुवाइ संस्कार। अन्नप्राशन संस्कार शिशु जन्मेपछि गरिने एक महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधि हो, जसअन्तर्गत शिशुलाई पहिलो पटक अन्न (जस्तै भात, दाल आदि) खुवाइने परम्परा रहिआएको छ।
सामान्यतया यो संस्कार शिशु ६ महिना पुगेपछि गरिन्छ। यस अवधिसम्म केवल आमाको दूधबाट सम्पूर्ण पोषण नपुग्न सक्ने र शिशु ठोस खाना पचाउन सक्षम हुने सम्भावना बढ्ने भएकाले यसै अवसरमा ठोस आहार सुरु गराइन्छ।
यस संस्कारको मुख्य उद्देश्य शिशुलाई शारीरिक विकाससँगै ठोस आहारमा अभ्यस्त बनाउन र दीर्घ जीवन, स्वास्थ्य तथा समृद्धिको कामना गर्नु हो।
स्वास्थ्य वैज्ञानिक दृष्टिले पनि यो संस्कार आवश्यक मानिन्छ, किनभने ६ महिनापछि शिशुलाई ठोस आहाराको आवश्यकता हुन्छ। तर, युरोप लगायतका विकसित मुलुकहरूमा भने शिशुलाई १ वर्षसम्म नुन सेवन नगराउने चलन देखिन्छ, किनभने कतिपय अङ्गहरू पूर्ण रूपमा विकास नभइसकेको अवस्थामा नुनले असर गर्न सक्ने भनाइ रहिआएको छ (डा. हेम कुमार)।
लोहोरुङ समुदायमा ‘भात खुवाउने’ (अन्नप्राशन) संस्कारको अवस्था
अन्नप्राशन संस्कार शिशु जन्मेपछि गरिने एक महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधि हो भन्ने कुरा माथि उल्लेख गरियो। तर लोहोरुङ समुदायमा यो संस्कार सम्पन्न गर्दा, अन्य संस्कारहरूमा जस्तै पेल्लाम्/मुन्धुम् मार्फत पुर्खा वा पितृलाई मान्यता दिने परम्परा भने पाइँदैन।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले दीर्घायुको कामनाका लागि गर्ने गणेश पूजा, नवग्रह पूजा, हवन (यज्ञ) आदिसँग यसको समानता देखिन्छ। यस कारण यो संस्कार हिन्दू संस्कारबाट नक्कल गरिएको हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।
हाल लोहोरुङ समुदायमा पनि यसलाई धेरै तडक–भडकका साथ गर्न थालिएको देखिन्छ। शुभ दिन वा तिथि पण्डित/पुरोहितसँग जुराएर, कहिलेकाहीँ निमन्त्रणा–पत्र छपाई विशेष भोज–समारोह आयोजना गर्ने प्रचलन बढ्दो छ।
यद्यपि, कतिपय परिवारले भने साधारण तरिकाले मात्र शिशुलाई पहिलो पटक अन्न खुवाएर यो संस्कार सम्पन्न गर्ने परम्परा कायम राखेका छन्।
भात खुवाउने प्रक्रिया (अन्नप्राशन)
खाना तयार गर्ने
शिशुका लागि विशेष खालको, पिरो र बोसिलो नभएको दाल–भात पकाइन्छ। कतिपयले यस अवसरमा खिर पनि बनाउने चलन छ।
शिशुको सजावट
शिशुलाई सुन्दर विशेष पोशाकमा सजाइन्छ। समारोहको लागि सानो मञ्च वा आकर्षक पृष्ठभूमि तयार पारिन्छ। तस्बिर फोटो पृष्ठमा हेर्न सकिन्छ।
पात्र–पात्रो
चाँदीको कचौरा र चम्च प्रयोग गरी खुवाउनु शुभ मानिन्छ भन्ने विश्वास प्रचलित छ।
पहिलो गाँस दिने
बुबा, आमा, बाजे/बज्यै वा अन्य जेठो/वरिष्ठ व्यक्तिले शिशुलाई पहिलो गाँस खुवाउँछन्।
आशीर्वाद दिने
समारोहमा उपस्थित आफन्तजनले शिशुलाई खुवाएजस्तो गरी पैसा, किताब, खेलौना आदि दिन्छन्। यससँगै शिशुको स्वास्थ्य, बुद्धि र दीर्घायुको कामना गर्दै आशीर्वाद दिइन्छ। आशीर्वाद दिने शैली व्यक्ति–व्यक्तिको रचनात्मकता अनुसार फरक–फरक हुन्छ।
संस्कारको महत्त्व
चाम् हाक्मॆ (भात खुवाइ) संस्कार शिशुको स्वास्थ्य, दीर्घायु र उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दै मनाइन्छ। यसमा प्रकृतिबाट उत्पादन भएका अन्न–खाद्य सामग्री शिशुले पहिलो पटक सेवन गर्ने अवसर मिल्छ, जसलाई जीवन–चक्रको एक महत्वपूर्ण चरणको रूपमा लिइन्छ। (स्रोत: ठूले, २०७४)
नाबाक् हङ्मॆ वा ठक्मॆ (कान छेड्ने)
लोहोरुङ समुदायमा नाबाक् हङ्मॆ वा ठक्मॆ (कान छेड्ने) र टाङाक् हॆक्मॆ (केस काट्ने/छेवार) गर्ने परम्परा प्राचीनकालदेखि प्रचलित छ। यद्यपि, यी दुवै परम्पराहरू कुनै धार्मिक अनुष्ठानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका देखिँदैनन्।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले भने कर्णवेध (कान छेड्ने) र केशवपन (केश काट्ने) लाई १६ संस्कारमध्ये महत्वपूर्ण संस्कारको रूपमा लिन्छन्। हिन्दू परम्परामा ब्रतबन्ध नगरेसम्म केही धार्मिक कार्य (जस्तै विवाह, श्राद्ध, यज्ञ आदि) सम्पन्न गर्ने अधिकार नभएको मान्दछन।
तर लोहोरुङ समुदायमा नाबाक् हङ्मॆ र टाङाक् हॆक्मॆ कुनै धार्मिक बाध्यता छैन। उदाहरणका लागि, कसैले कान नछेडे पनि वा छेवार नगरे पनि त्यसले कुनै धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुन वा अन्य संस्कारहरू सम्पन्न गर्न अवरोध उत्पन्न गर्दैन।
यो नेपालका धेरै जातजातिहरूमा प्रचलित पुरानो सांस्कृतिक परम्परा हो, जसलाई लोहोरुङ समुदायमा पनि पालन गरिन्छ।
विशेषतः केटीहरूको कान र नाक दुवै छेड्ने चलन रहिआएको छ। यसरी कान–नाक छेड्ने परम्परासँग निम्न कारणहरू जोडिएका देखिन्छः
सांस्कृतिक पहिचान
झल्काउने गहना लगाउने परम्परा, सौन्दर्य तथा फेसनसँग सम्बन्ध, परम्परागत विश्वास र मान्यताहरू हुन।
महिलाहरूले प्रायः सुन, चाँदी वा अन्य धातुका विशेष गहना प्रयोग गर्ने प्रचलन छ। किरात समुदायका अन्य जातीय समूह र भौगोलिक क्षेत्रअनुसार कान छेड्ने परम्परामा केही भिन्नता पाइन्छ।
ठूले (२०७४) का अनुसार, लोहोरुङ समुदायको प्रायः न्वारानकै दिन वा शिशु ६–७ महिनापछि समय मिलाएर कान छेड्ने चलन छ। यससँग जोडिएको विश्वासअनुसार, त्यो दिन शिशु जुठो हुने भएकाले भूत–प्रेतले छुदैनन्, र त्यसैले बिरामी पनि पर्दैन भन्ने मान्यता छ।
मेरो अनुभवअनुसार, अघिल्ला समयमा आमाहरू भेला भएर छोरीहरूको कान जबर्जस्ती सियोले छेड्थे र “डुप्सिला” (हाःडॆ ऊनेउको टुक्रा) कान वा नाकमा राखिदिन्थे, घाउ नबुच्चियोस् भनेर।
यो संस्कारसँग कुनै विशेष धार्मिक अनुष्ठान वा पेल्लाम्/मुन्धुम् वाचन गर्ने परम्परा भने देखिँदैन।
टाङाक् हॆक्मॆ (छेवार)
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको विश्वासअनुसार छेवार (उपनयन संस्कार) गर्भकालदेखि आएको अशुद्धता हटाउने विधि हो। छेवार सम्पन्न गरेपछि मात्र ती अशुद्धताहरू नाश हुन्छन् भन्ने विश्वास राख्दछन।
तर लोहोरुङ संस्कार अनुसार, टाङाक् हॆक्मॆ (छेवार) गर्दा कुनै विशेष धार्मिक अनुष्ठान गर्ने आवश्यकता हुँदैन। यो मात्र सांस्कृतिक परम्परा र जीवन–चक्रसँग सम्बन्धित एक कर्म हो।
सामान्यतया बालकको उमेर १, ३, ५ वा ७ वर्ष (बिजोड वर्ष) पुगेपछि टाङाक् हॆक्मॆ गरिन्छ। यससँग जोडिएको विश्वासअनुसार, छेवार नगरेसम्म शिशुको जन्मेदेखिको कपाल काट्न हुँदैन भन्ने विस्वास राख्दछन।
टाङाक् हॆक्मॆ (छेवार) को सामान्य प्रक्रिया
यो संस्कारका लागि पनि साइत जुराउने चलन प्रचलित छ।
सम्भव भए शिशुको सहोदर मामाले कपाल काटिदिने, नभए नजिकका अन्य मामाले काटिदिने परम्परा रहिआएको छ।
यदि यो कार्य टाँडेघर (ठङ्खिम्) मा गरिएको हो भने, टाँडमुनि रहेको मुलखम्बामा दाम्लोले शिशुलाई बाँधेर कपाल काट्ने परम्परा थियो। अनुमान गरिन्छ कि सुरुमा बच्चाले इन्कार गर्ने वा डराउने भएकाले यस्तो परम्परा सुरु भएको हो। यसबाहेक, यसमा कुनै निश्चित धार्मिक अर्थ देखिँदैन। मामाले केस काट्दै गर्दा भाञ्जाले इन्कार गरेझैँ हात चलाइरहेको दृश्य तलको भिडियो लिङ्कमा देख्न सकिन्छ।
अन्य घरहरूमा भए मुलखम्बा जहाँ छ, त्यहीँ नजिकै राखेर कपाल काटिन्छ।
मामाले कैची प्रयोग गरी काटिएको कपाललाई कुनै टपरा वा थालमा सुरक्षित राखिन्छ; भुइँमा झार्नु हुँदैन भन्ने विश्वास रहिआएको छ। अन्ततः त्यो कपाललाई फूल वा रुखको फेदमा सेलाउने गरिन्छ।
कपाल काटिसकेपछि शिशुलाई नुहाइदिने, नयाँ/राम्रा लुगा लगाइदिने, अनि आशीर्वाद र स–साना उपहार दिने चलन छ।
आर्थिक अवस्था अनुसार, परिवारले आफ्ना इष्टमित्र, ज्वाइँ, चेला तथा नातेदारलाई निम्त्याई धुमधामका साथ यो संस्कार सम्पन्न गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ (स्रोत: ठूले, २०७४)।
भिडिओ बिर बहादुर
लोहोरुङ (धाराली)।
याॽलऎ कॆङ् योब्मॆ (पहिलो दाँत साटिनु)
बच्चाहरूमा पहिलो दुधे दाँत झर्ने समय सामान्यतया छिटो भए करिब सात वर्ष र ढिलो भए करिब नौ वर्षको उमेरमा हुने गर्छ। यो निश्चित समयमा नहुने र कहिलेकाहीँ बच्चाहरूले थाहा नदिने भएकाले यसलाई कुनै विशेष संस्कारको रूपमा प्रचलित मानिँदैन।
तर लोहोरुङ समुदायका लागि पहिलो दुधे दाँत झर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण घटना मानिन्छ। यस क्षणदेखि बच्चालाई लोहोरुङ संस्कारअनुसार वयस्कको रूपमा मान्यता दिइन्छ।
विशेषगरी पहिलो दुधे दाँत साटिनु लोहोरुङ समुदायको मृत्युसंस्कारमा नवबालक र वयस्कको भिन्नता निर्धारण गर्ने निर्णायक आधार मानिन्छ। यसलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यस प्रक्रियामा उमेरको सीमा आधार नबनी, पहिलो दुधे दाँत झरेको वा नझरेको तथ्यलाई नै मुख्य आधारका रूपमा लिने गरिन्छ ।
यदि बच्चाको मृत्यु, दुधे दाँत झर्नु अघि भयो भने, नवजात (वा नवबालक) का लागि प्रचलित मृत्युसंस्कारअनुसार विधि अपनाइन्छ।
यदि दुधे दाँत झरेपछि मृत्यु भयो भने वयस्कको विधिअनुसार अन्त्येष्टि गरिन्छ।
गुनेचोःलो पिॽमॆ – गुनिउ चोली दिने संस्कार।
गुनियो चोली संस्कार लोहोरुङ समुदायको एक पारम्परिक अनुष्ठान हो, जसले छोरी बाल्यावस्थाबाट किशोरावस्थातर्फ प्रवेश गरिरहेकी छिन् भन्ने संकेत दिन्छ। यसले समाजमा "छोरी ठूली हुँदैछ" भन्ने सन्देश पनि प्रकट गर्दछ। गुनियो र चोली दिनु अब उनी बच्चा मात्र नभई किशोरी भइसकेकी छिन् भन्ने सामाजिक सूचक हो।
लोहोरुङ समुदायमा यस संस्कार भए पनि, न्वारान वा विवाह जस्ता कर्मकाण्डहरूजस्तो अनिवार्य भने मानिएको छैन। यो संस्कार सामान्यतया ५ देखि ११ वर्षको उमेरमा (विजोड वर्षमा) गरिन्छ। ठूले (२०७४) का अनुसार, यदि विवाहअघि यो संस्कार नगरिएको भए विवाह अघि गुनियो चोली दिनुपर्ने भनाइ छ, तर यसको ठ्याक्कै कारण भने स्पष्ट गरिएको छैन।
यो संस्कार धेरै महत्त्वपूर्ण भनिए पनि, धेरैले गम्भीरतापूर्वक लिएको देखिँदैन। यस अनुष्ठानमा पेल्लाम्/मुन्धुम्मार्फत पुर्खा, पितृ वा देवी–देवतासँगको सम्बन्ध पाइँदैन। अर्कोतर्फ, यसमा केही लिंगगत भेदभावको आभास पनि पाउन सकिन्छ।
पूर्वकालमा लोहोरुङ महिलाहरूले गुनियो चोली पूरा वर्ष (३६५ दिन) लगाउने प्रचलन थियो, जसले उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीकको रूपमा काम गर्थ्यो। त्यो समय गुनियो चोली आफैं बुनेर लगाउनुपर्थ्यो। तर अहिले आकर्षक डिजाइनका र सुलभ मूल्यमा उपलब्ध पहिरनका कारण दैनिक लगाउने बाध्यता समाप्त भएको छ। यद्यपि, चाडपर्व, मेला, पार्टी, जुलुस र जातीय भेलामा प्रायः
सबै लोहोरुङ वा किराँती महिलाहरूले गर्वका साथ गुनियो चोली लगाउने प्रचलन अझै कायम छ।
गुनियो चोली संस्कारको सामान्य विधि
सामग्री:
दियो, कलश, अक्षता, धुप र केही फलफूल थालमा राख्ने।
नयाँ गुनियो चोली थालमा राख्ने।
थालमा राखिएका सामग्रीले गुनियो चोलीलाई पूजा गर्ने।
पूजा सकिएपछि छोरीलाई गुनियो चोली पहिराउने।
छोरीलाई टिका लगाइदिने र आशीर्वाद दिने।
इच्छाअनुसार आफन्त, इष्टमित्र, ज्वाइँ, चेला र नातेदारलाई आमन्त्रण गरेर धुमधामका साथ संस्कार मनाउन सकिन्छ।
लोहोरुङ भ्या – विवाह संस्कार।
विभिन्न सामाजिक सञ्जालहरूमा पाषाणयुग (Stone Age) सम्बन्धी लेखिएका विवरणअनुसार प्रत्यक्ष प्रमाणहरू भेटिएका छैनन्। त्यस समयमा आजको जस्तो स्पष्ट र संस्थागत विवाहको प्रचलन थिएन। मानिसहरू साना समूहमा बस्ने गर्थे र सम्बन्ध मुख्य रूपमा प्राकृतिक प्रजनन र जीवनरक्षामा आधारित हुन्थे। यौनसम्बन्धहरू खुला वा सामुदायिक प्रकारका (group marriage वा collective living) हुन सक्थे।
Quest for Fire (१९८१) नामक चलचित्रले करिब ८०,००० वर्षअगाडिका मानवहरूको जीवन, बसोबासको तरिका र आगो निकाल्न नसकेको अवस्थाको कल्पना प्रस्तुत गरेको छ। उक्त चलचित्र हेर्दा त्यतिबेलाको अवस्था माथि उल्लिखित विवरणसँग मेल खान्छ।
पछिल्लो नवपाषाणयुग (Neolithic Age) मा खेतीपाती, स्थायी वस्ती र निजी सम्पत्तिको विकाससँगै परिवार र विवाहको परम्परा स्पष्ट रूपमा विकसित हुन
थाल्यो। यही समयदेखि "पति–पत्नी" को धाराणसहित वंश परम्परा र उत्तराधिकारीबारे सुरुवात भएको अनुमान गर्न सकिन्छ।
२१औँ शताब्दीमा आइपुग्दा मानव समाजमा विवाह एक महत्वपूर्ण सामाजिक, धार्मिक र कानुनी ब्यवस्था बनेको छ। विवाह केवल दुई व्यक्तिबीचको सम्बन्ध मात्र नभई संस्कार, संस्कृति, परिवार र सम्पूर्ण समाजसँग गहिरो रूपमा सम्बद्ध हुन्छ। यसले मानिसलाई पारिवारिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्न प्रेरित गर्ने मात्र होइन, समाजसँग घुलमिल हुन र पारिवारिक जीवनको आधार निर्माण गर्न पनि सहयोग पुर्याउँछ। साथै, विवाहले परिवारको निरन्तरता कायम राख्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
मानिसलाई शारीरिक, भावनात्मक र मानसिक रूपमा सन्तुलित जीवन बिताउन जीवनसाथी आवश्यक हुन्छ। जीवनसाथी प्राप्त गर्ने प्रमुख माध्यम विवाह हो, जसले दुःखका क्षणमा सहारा र सुखका क्षणमा आनन्द प्रदान गर्छ। विवाहपश्चात् कानुनी रूपमा परिवार निर्माण गर्ने अधिकार प्राप्त हुन्छ।
सन्तानको पालनपोषण, हक र पहिचान सुनिश्चित गर्न विवाहलाई कानुनी मान्यता प्राप्त आधार मानिन्छ। यसमार्फत बच्चाहरूलाई सामाजिक, नैतिक र सांस्कृतिक रूपमा परिपक्व बनाउन सकिने वातावरण तयार हुन्छ। विवाहपश्चात् आधिकारिक परिवारको गठन हुन्छ, जसले आपसी विश्वास, प्रेम र समझदारीको दृढ आधार निर्माण गर्छ।
विवाहपश्चात् श्रीमान–श्रीमती केवल जीवनसाथी मात्र होइन, एकअर्काका आत्मीय साथी पनि बन्छन्। उनीहरूको जीवनमा आउने तनाव, एक्लोपन र विविध चुनौतीहरू सामना गर्ने ऊर्जा र प्रेरणा पाउँछन्। विवाहको उद्देश्य केवल पारिवारिक सुख प्राप्ति मात्र नभई सामाजिक स्थायित्व कायम गर्नु, पारिवारिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्नु र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीबोध गराउनु पनि हो।
तर, संसारका विभिन्न धर्म, महादेश, देश र समाजअनुसार विवाहको स्वरूप, कानुनी मान्यता र सामाजिक दृष्टिकोण फरक–फरक हुन्छन्। कतिपय अवस्थामा युवक–युवती सँगै बस्छन् र सन्तान जन्माउँछन् तर कानुनी रूपमा विवाह दर्ता गरेका हुँदैनन्। यस्तै, कतिपयले विवाह नगरी सँगै बस्ने (living together) सम्बन्ध रोज्छन्, जसलाई कतिपय देशहरूमा कानुनी मान्यता दिइएको छ।
यस्तो सम्बन्धमा समेत सम्पत्ति, उत्तराधिकारी र कानुनी उत्तरदायित्वका विषयहरू कानुनी रूपमा व्यवस्थित हुन्छन्।
नेपालमा यस प्रकारको सम्बन्धलाई कानुनी मान्यता भए पनि सामाजिक रूपमा अझै पूर्ण रूपमा स्वीकार गरिएको छैन।
लोहोरुङ समुदाय किरात जातीय समूहअन्तर्गत पर्ने एक प्रमुख जातीय समुदाय हो। यस समुदायमा विवाहलाई "भ्या" भनिन्छ। ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमिसंग लोहोरुङ समुदायमा विवाहको परम्परा प्रकृतिपूजासँग जोडिएको पाइन्छ। देव–देवी, पुर्खा र प्रकृतिको आशीर्वाद बिना विवाह अपूर्ण मानिन्छ।
लोहोरुङ समुदायमा विवाहका लागि योग्य–अयोग्य साइनो रेखा
लोहोरुङ समुदायमा एउटै पाःछा (थर) भित्र विवाह गर्न पाइँदैन। यदि यस्तो विवाह भएको खण्डमा त्यसलाई ‘सॆकॽवापक्मॆ’ (हाडफोरा) भनिन्छ। पुराना समयमा यस्ता व्यक्तिहरू मुङलान (विदेश) तर्फ पलायन हुने गर्थे। किनकि उनिहरू त्यहाँका समाजबाट बहिस्कृत हुन्थे।
पुरुष र महिला दुवै पक्षबाट तीन पुस्तासम्मको साइनो सम्बन्धलाई विवाहका लागि अयोग्य मानिन्छ। उदाहरणका लागि, बेहुला वा बेहुलीले आफ्ना बाबु वा आमाका मामाहरूका सन्तानसँग विवाह गर्न पाउँदैनन्।
पहिलेका समयमा अन्तर्जातीय विवाह पनि निषेधित थियो। यदि कसैले यस्तो विवाह गरे भने, उनीहरूलाई गाउँबाट टाढा जानुपर्थ्यो वा भाग्नु पर्थ्यो।
परिमार्जित रूप:
वर्तमान अवस्थामा लोहोरुङ समाजमा धेरै परिवर्तन भइसकेको छ। अहिले अन्तर्जातीय मागी विवाहहरू खुला रूपमा स्वीकार गरिएका छन्, साथै बुढा मामालीहरूबीच पनि वैवाहिक सम्बन्ध स्थापित हुने घटना देखिन्छ।
लोहोरुङ समुदायमा प्रचलित विवाहका प्रकार (Type / Kind):
परम्परागत संस्कार र आधुनिक सामाजिक परिवेशअनुसार यस समुदायमा विभिन्न प्रकारका विवाहहरू प्रचलनमा छन्। ती यसप्रकार छन्–
१. परम्परागत मागी वा आदर्श विवाह – पारिवारिक सहमतिको आधारमा सम्पन्न हुने।
२. चोरी विवाह – परम्परागत रूपमा प्रचलित तर अहिले प्रायः कम देखिने।
३. प्रेम विवाह – युवक–युवतीको आपसी सहमतिको आधारमा सम्पन्न हुने।
४. अन्तरजातीय वा अन्तर्धार्मिक विवाह – फरक जाति वा धर्मबीच सम्पन्न हुने।
५. बहुविवाह – एक व्यक्तिले एकभन्दा बढी विवाह गर्ने परम्परा।
६. विधवा पुनर्विवाह – जीवनसाथीको मृत्यु पश्चात् पुनः विवाह गर्ने परम्परा।
७. जारी विवाह – सम्बन्ध विच्छेद (डिभोर्स) नगरेकी महिलालाई विवाह गर्ने परम्परा।
८. नागरिक विवाह (Court Marriage) – कानुनी प्रावधानअनुसार अदालत वा सरकारी निकायमार्फत सम्पन्न हुने विवाह।
लोहोरुङ परम्परा अनुसार विवाह सम्पन्न हुने चार विधि
लोहोरुङ समुदायमा माथि उल्लिखित विवाहका प्रकारहरू निम्न चार फरक–फरक विधिबाट सम्पन्न गर्न सकिन्छः
१. परम्परागत मागी वा आदर्श विवाह विधि – लोहोरुङ जातिभित्रका विभिन्न पाःछा/थर बीच पारिवारिक सहमति र सामाजिक विधिअनुसार सम्पन्न हुने विवाहलाई "परम्परागत मागी वा आदर्श विवाह विधि" भनिन्छ। यो विवाह लोहोरुङ परम्परा तथा संस्कारअनुसार दुवै पक्षले सम्पन्न गर्न सक्ने पूर्ण विधिपूर्वकको संस्कार हो।
यस प्रकारको विवाहमा लोहोरुङ समुदायको अलग पहिचान, सम्पूर्ण संस्कार, संस्कृति र परम्परागत मूल्यहरू स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त हुन्छन्। प्रत्येक प्रक्रिया, विधि र प्रतीकहरूले लोहोरुङ जाति एक विशिष्ट र मौलिक समुदाय हो भन्ने अनुभूति दिलाउँछन्।
२. चोरी विवाह विधि– लोहोरुङ समुदायमा, मेलापात वा हाट–बजारमा भेटिएकी युवतीलाई च्याप्प समाएर अपहरण गर्ने शैलीबाट सुरु भई पछि औपचारिक र सामाजिक मान्यता प्राप्त गर्ने विवाहलाई चोरी विवाह विधि भनिन्छ।
यदि लोहोरुङ समुदायभित्रका विभिन्न पाःछा/थर बीच चोरी विवाह भएको हो भने, यसलाई केही फरक ढंगले सम्पन्न गर्नुपर्छ। यस अवस्थामा आधारभूत रूपमा परम्परागत मागी वा आदर्श विवाहका विधिहरू नै अनुसरण गरिन्छ, तर सबै चरणहरू भने लागू हुँदैनन्। सञ्चालन गर्दा केही विधिहरू थप वा घट हुन्छन् र प्रयोग हुने पेल्लाम्/मुन्धुम् पनि फरक हुन्छ।
तर, यदि अन्य जातिसँग चोरी विवाह भएको हो भने, त्यसलाई मिश्रित विवाह विधि अनुसार सम्पन्न गर्नुपर्छ।
चोरी विवाहको कार्यानुक्रम परम्परागत मागी वा आदर्श विवाहपछि राखिन्छ।
३. मिश्रित विवाह विधि – यदि अन्य जातिसँग वा धर्म अनुयायीसंग परम्परागत मागी वा आदर्श विवाह विधि जस्तै अनुसरण गरिएत पनि दुलाहा वा दुलही पक्षले लोहोरुङ विधिअनुसार सम्पूर्ण प्रक्रिया पूरा गर्न सक्दैनन् भने त्यसलाई मिश्रित विवाह विधि भनिन्छ। कारण, भिन्न जाति वा धर्मअनुसार आफ्नै–आफ्नै परम्परा र विधिहरू हुने भएकाले लोहोरुङ समुदायका सबै विधि दुवै पक्षबाट सम्पूर्ण रूपमा पूरा गर्न सम्भव हुँदैन।
त्यसैले, यस्तो अवस्थामा दुलाहा र दुलही दुवै पक्षले आफ्नो–आफ्नो परम्परा र विधिअनुसार विवाह सम्पन्न गर्नुपर्छ। यसलाई नै मिश्रित विवाह विधि भनिन्छ।
४. टिकोटालो विधि – टिकोटालो विधि लोहोरुङ समुदायमा प्रचलित एक सरल विवाह विधि हो। यस विधिबाट सम्पन्न हुने विवाहलाई पनि मान्यता दिइन्छ। यो विधि अपनाउनुका विभिन्न कारण हुन सक्छन्, तर यसको विशेषता भनेको अन्य सम्पूर्ण विवाह विधिहरूलाई सरल रूपमा बाइपास गर्नु हो।
परम्परागत मागी वा आदर्श विवाह विधिको सामान्य रूपरेखा।
लामि टिःमॆ (मगनी) – विवाहका लागि प्रारम्भिक सहमति जनाउने प्रक्रिया।
बाङ्गापा खॆॽमॆ वा हुक्सक् डेम्मॆ (कोसेली लगाउनु) – बेहुली पक्षलाई लोहोरुङ विधि अनुसारका कोसेली पुर्याएर बेहुली पक्षका नातेदारहरूलाई जानकारी दिने परम्परा।
डिःनाबाःरा ङाःक्मॆ (दिनबार माग्ने) – विवाहको लागि लगन जुरेको दिन बेहुली पक्षलाई खबर गर्ने चलन।
सिबुङ् वाबुङ् आःक्मॆ (तितेपाती वा उनिउ फाँड्ने) - जन्ती जाने बाटो हेर्ने प्रक्रिया। यसको प्रतीकात्मक अर्थ गाउँ–घरका कुरा बेहुली पक्षले सुनेर, विवाहमा कुनै अवरोध आएको छ कि छैन भन्ने तसल्ली गर्नु पनि हो।
विवाहको दिन बेहुला घरको प्रक्रिया
सोम्बाक् – बेहुली पक्षको पाःरुहाःङ् को पूजा गरिदिनु र जन्तीहरूको सत्कारका लागि मेजमान व्यवस्था गर्न भनेर बेहुला घरबाट बेहुली घरमा सुँगुरसहित आवश्यक सामाग्री पठाउने प्रक्रिया।
माङ्प्राङ्टेम्मॆ – पा:रुहा:ङ्को पूजा बेहुला घरमा गर्ने परम्परा।
बेहुला अन्भाउने – बेहुला र भाञ्जालाई सजाएर, निर्धारित रीतिपुरक विधि अनुसार विवाहका लागि जन्तीहरूसहित बेहुली घर पठाउने प्रक्रिया।
बाटोमा सगुन – जन्ती जाने बाटोमा सगुन दिने चलन।
रत्तेउली – महिलाहरूले बेहुला घरमा गर्ने पारम्परिक संगीत–नृत्य कार्यक्रम।
बेहुली घरको प्रक्रिया
बेहुला घरबाट बुझाएको सोम्बाक् बुझ्ने र माङ्प्राङ्टेम्मॆ – पाःरुहाःङ् को पूजा गर्ने प्रक्रिया।
जन्तीहरूलाई स्वागत र पर्छाउने – बेहुला पक्षका जन्तीलाई आदरपूर्वक स्वागत गर्ने र पर्छाउने परम्परा।
माङ्प्राङ्टेम्मॆ – जन्तीहरूले बेहुलीको घर आँगनमा दोस्रो चरणको पाःरुहाःङ् पूजा सम्पन्न गर्ने प्रक्रिया।
लगनको लागि आमन्त्रण – जन्तीहरूलाई घर–आँगनमा निम्त्याई, लगन संस्कारमा सहभागी हुन आमन्त्रण गर्ने परम्परा।
बाःग्डाटा – बेहुला–बेहुलीको पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्ध जोड्ने औपचारिक प्रक्रिया।
हॆङ्खॽवा (लगन) – मुख्य विवाह संस्कार सम्पन्न गर्ने चरण।
साइनो फेम्मॆ– साइनो गाँस्ने, आपसी चिनजान गरी ढोग्भेट गर्ने विधि।
टाबाङ्कःक्ला – पाहुनाहरूले मारेको सिकार बुझाउने/फर्काउने प्रक्रिया।
बेहुली अन्भाउने – बेहुलीलाई सुशोभित गरी, रीतिपरक रूपमा घरबाट बिदाई गरी बेहुला घर पठाउने प्रक्रिया।
बेहुला पक्षको वेहुली ल्याउने प्रक्रिया
वेहुली ल्याउने र हुल्ने प्रक्रिया – बेहुलीलाई बेहुला घरमा ल्याउने र स्वागत गर्ने परम्परा।
हॆङ्खॽवा – बेहुलीलाई बेहुलाको कुलमा समाहित गर्ने मुख्य चरण।
लोकन्ति, माइती र मावली बिदाई प्रक्रिया – बेहुलीको माइती, मामाली र लोकन्तीहरूलाई बिदाई गर्ने प्रक्रिया।
संगीतकर्मीबाट नवदम्पतीलाई शुभ आशीर्वाद – विवाह समारोहमा उपस्थित कलाकारहरूले नवदम्पतीलाई शुभकामना दिने चलन।
बेहुला र बेहुली दुवै पक्षका प्रक्रियाहरू
बाङ्गापा (कलिया) शिर उठाउने र बुझाउने प्रक्रिया – परम्परागत रूपमा कलियाहरूलाई शिरउठाएर सम्मान गर्नेलाई कलिया बुझाउने भनिन्छ।
चाखङ् डिखङ् (भान्से बुझाउने) प्रक्रिया – भान्सेहरूलाई सम्मान गर्ने वा भान्साघरका सामग्री बुझाउने परम्परा।
डुरान् – विवाहपछि पहिलोपटक बेहुली माइताघर फर्किने परम्परागत औपचारिकता।
सोह्रको साइत – डुरान् फर्केको सोह्र दिनमा घर फर्किने परम्परा।
पहिलो दशैंको टीका (हिन्दुकरण भएको) – विवाहपश्चात पहिलो दशैंमा माइतीहरूको घरमा टीका लगाउने परम्परा।
परम्परागत मागी वा आदर्श विवाह विधिको विस्तृतरूपमा।
लामि टिःमॆ (मगनी)
घर–परिवारमा छोराको विवाह गर्ने निर्णय भएमा, केटीको पहिचान गर्न आफ्ना नजिक मानिने व्यक्तित्वहरूलाई गोप्य तरिकाले खोज्न वा जाँच्न अनुरोध गरिन्थ्यो। यदि केटी असल चरित्रकी र साइनो सम्बन्धले वाधा नपर्ने ठानिन्थ्यो भने, रातको समय मिलाएर गोप्य रूपमा मगनी गरिन्थ्यो।
सबै मगनीहरू सफल नहुन पनि सक्छ, त्यसैले यसलाई गोप्य राख्नुपर्थ्यो। यदि मगनी अस्वीकृत भए, परिवारको प्रतिष्ठामा असर पुग्ने ठानिन्थ्यो। यसरी, आफ्नो छोरा वा छोरीको विवाह आमा-बुबाले छनोट गरेर मात्र गराउने संस्कार थियो। त्यसकारण, विवाहको कोसेली घरमा आइपुग्दा मात्र छोरीले थाहा पाउँथिन्।
पुरानो समयमा शिक्षाको कमीका कारण छोरीहरूलाई विद्यालय पठाइँदैनथ्यो। अशिक्षाका कारण उनीहरू आत्मनिर्भर हुन सक्दैन थिए र बुबाआमा वा सासु–ससुराको निर्भरमा पर्नु पर्दथ्यो। यस कारण, परम्परागत मागी वा आदर्श विवाह र चोरी विवाह नै प्रचलित थिए। लोहोरुङ जातिमा सम्बन्धविच्छेद प्रायः देखिंदैनथ्यो।
बुहारीको जीवनमा प्रायः घरेलु हिंसा सहनुपर्ने अवस्था थियो। प्रेम विवाह र गैर–लोहोरुङसँगको सम्बन्ध अत्यन्त न्यून थियो। यदि आर्य समुदायसँग विवाह गर्थे भने सामाजिक रूपमा बहिस्कृत वा उनीहरू मुँग्लान नै भासिनु पर्ने थियो ।
एक्काइसौं शताब्दीमा लोहोरुङ जातिमा धेरै परिवर्तन देखिन्छ। युवा र युवतीहरूले आफ्नै खुट्टामा उभिन थालेका छन् र जीवनसाथीको छनोट स्वतन्त्र रूपमा गर्न थालेका छन्। यदि बुबाआमाले परम्परागत मागी वा आदर्श विवाहको प्रस्ताव राखे, केटा र केटी दुवैको सहमति आवश्यक हुन्छ। यसैगरी, यदि केटा–केटीको प्रेम सम्बन्ध छ र उनीहरू विवाह गर्न चाहन्छन् भने, परिवारले परम्परागत मागी वा आदर्श विवाहको औपचारिकता मात्र पूरा गराइदिन्छन्।
यसरी सहमति वा प्रेम सम्बन्धमा विवाह गर्ने निर्णय भएपछि, बुबाआमाले मगनीको प्रस्ताव राख्दा औपचारिकता मात्र पूरा गर्नु पर्ने हुन्छ। यस्ता मगनीहरू खुशीसाथ, सम्मानसाथ र भव्य रूपमा सम्पन्न हुन्छन्, र यसमा पूर्वजहरूले चिन्ता गरेको जस्तो परिवारको प्रतिष्ठामा कुनै असर पनि पर्दैन।
विवाहको शुभकार्यमा टोली र आवश्यक सामग्रीको व्यवस्थापन हुनुपर्छ। टोलीका सदस्य र भूमिका यस प्रकार छन्:
बाङ्गापा (कलिया) – सम्भव भए नजिक्का निकटतम दाजुभाइ।
कुटुनी - विवाह प्रस्ताव लैजाने वा बेहुला पक्षको सन्देश पुर्याउने (महिला वा पुरुष हुना सक्छ) कुटुनी भनिन्छ।
हुनेवाला डाङ्पा (बेहुला) – विवाहको मुख्य पात्र वा अर्को ब्यक्ति।
हुक्सक् (कोसेली सामग्री) – दुई बोतल रक्सी (डिचाःवाबुङ् र चाचाःवाबुङ् भनिन्छ), अचार, भुटुवा २। विवाहको शुभकार्यमा टोली र सामग्री जोडी हुनु पर्छ।
तार्किक क्रम
टोलीले बेहुली पक्षका मध्यस्थ व्यक्तिले तोकेको स्थान र समयमा पुग्नुपर्छ। तर, टोलीले सिधै केटीको घरमा जानु हुँदैन।
सम्बाद प्रारम्भ – याखेवा चुखुवा, आफ्नो मुखको परिपाटी अनुसार मिठासपूर्ण ढंगले संवाद सुरु गर्ने।
नोट: यदि केवल औपचारिकता मात्र पूरा गर्नुपर्ने भए, नयाँ चलनअनुसार दिनको समयमा नै जान सकिने प्रचलन विकसित भएको छ। साथै, डाली वा थालीमा सेलरोटी, मिठाई र फलफुल सजाएर लैजाने परम्परा पनि देखिन्छ।
विवाहको मगनी सम्बाद: लोहोरुङ भाषामा
नोट: लोहोरुङ समुदायका विवाहमा प्रयोग हुने सम्पूर्ण संवादहरू मौखिक परम्परामा आधारित हुने भएकाले तिनका शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छन्। तल प्रस्तुत नमूनाहरू आदर्श र संक्षिप्त रूप हुन्, जसलाई बुढापाकाहरूले आफ्ना-आफ्ना शैलीअनुसार विस्तार गर्छन्।
मगनी टोली: आइपुग्दा ढोका बन्द हुन सक्छ, बेल लगाउने वा ढक्ढकाउने।
घरबाट: नजानेझैं गरेर को हो ? के हो ?" भन्ने आवाज आउन सक्छ।
इघा डिचावाबुङ् चाचावाबुङ् हजुर!!!!
घर बाटः टाबाङ्चिग आसिग बाःसाटे ङाःगामिहा ठियो
हःग एक्क ठुङ्गा बुङ्रे ङाःक्पःडामि
लाम्फु ठाम्सिआनिहाङ् गबि टाआनि
लो हाबि खॆॽमा मिङ्कानिर काःमॆ होला
काङ्का इप्पङ् नुसा लोहोरुङ
एक्क बेलुन्बिॽन भॆनिऎ काःमानुङ्
सोःरी सोःरी लाम्ढुम्मा काःमानुङ् टाःडिङ्काहा काःॽमि
लहई पासिङ्चि कॆःग माङ्सु लॆःक्ङानियो
नोटः इग लामि टिःमिम्पा लोहोरुङ्चिम् याॽलऎ पेन्ठाम्बिऎ टेम्पि लेःमिम्पा। होइक टेम्पि खाइमिम्पा हाङ्ग आक्क टेम्बिहा ठाङ्पे, युम्फे, नाम्कॆॽसि नुङ् नाम्डाःसि पोट्टिबिहा टेम्पि खारानॆ लोःमाचिहा, कामनुक्मिहा, याम्नुक्मिहा, डिरिक्- डिरिक् ङेःब्डामिहा, सभउनुङ्-सिलाखा चुःक्मिहा कामाले बाःग्डाटा नुङ्सु टङुक्। हाङ्टेम्माबि हाङ्ग, नुवाकोट, ढाबोलि टेम्, ढाराना नुङ् पोखारा खारानॆ लोःमाचिहा ।
मगनी टोलीः लु टा, आःपाचिऎ आःमाचिऎगटा
काङ्का खॆन्चाखुबा बुङ् माआ लोःसाचिम्
एक्क कुमाटाङ्मा चुःक्, कुमा लॆःक्
नुःर याःसु टाःनि काःमानुङ् लोःसाचिम्
आःपाचिम् आःमाचिम् बुङ्बाःरिबिऎन नेन्चाउम्का बुङ् बॆट्टिखॆॽमिम्पा बुङ् नेन्चाउम्का, काङ्कॆग बोःटारे खाङ्मारक्ग बोःटासु नेन्चाउम्का
उम्चासु खाङ्मार उम्चासु नेन्चाउम्का
नोटः याॽल याॽल साम्सामा पासाचि नुःऎरू फेन्निऎ काःमानुङ् मासिम्युङ्सुचिमि, आःपा आःमाचिऎ गरका नुःक् मिनुचि हाङ्क हुक्सक् लाब्युङ्सुचि आक्कन पिॽमिम्पा काःमानुङ् लेःमा लॆःयुङ्सा। आच्चेलाग साम्सामा पासा सिम्मा लॆःक्, नुःक् काःसा हाङ्टे हुक्सक् लाब्मा लॆःक्।
विवाहको मगनी संवाद (लेपाली भाषामा)
मगनी टोली आइपुग्दा ढोका बन्द हुन सक्छ, त्यसैले बेल बजाउने वा ढकढक्याउने।
घरबाट: नजानेझैँ गरेर को हो? के हो? भन्ने आवाज आउन सक्छ।
मगनी टोली: सेवा नमस्कार! हामी परदेशी हौं
बास माग्न आएका हौं बाबा!! हजुर!
घरबाट: हैन भाइ! (कुटुनी) तपाईँलाईत चिनेको, कुटुम्बाहरूलाईत चिन्दैनौ नयाँ हुनुहुन्छ
को हुनुहुन्छ? के भन्नुका लागि यहाँ आउनुभएको हो?
के भन्नु मनछ ?
कुटुनी: दाजुले भन्नुभयो, ‘कस्ता पाहुनाहरू हो?
मेरो त पाहुनाहरू नै हुनुहुन्छ
के भन्नुहुन्छ, हजुरहरूले नै सोध्नुपर्छ।
मगनी टोली: बिन्ती गर्दै, बुबा–आमा हजुर!
हामी त शुभकार्यका लागि यहाँ आएका हौं।
बुबा–आमाको फूलबारीमा अति सुन्दर फूलहरू फुलेका रहेछ हामीले देख्यौं र मन परायौं।
त्यसैले, यसो माग्दा एउटा ठुङ्गा पाइन्छ कि भनेर
बुबा–आमाकोमा आएका हौं
एक ठुङ्गा पाइन्छ कि भनेर यो जाँड–पानीको कोसेली ल्याएका छौं, हजुर!
घरबाट: पाहुनाहरू त पहिले बास मात्रै माग्दै हुनुहुन्थ्यो
अहिले त एक ठुङ्गा फूल पो माग्न थाल्नुभयो!
तेस्तो फूल पनि छैन, फूलबारी पनि छैन!
पाहुनाहरू कहाँ जानुपर्ने थियो? बाटो पो भुल्नुभयो कि?
हाम्रोमा तेस्ता फूल छन् त बुढापाका ज्युहरू? छैन हैन त?
सायद अर्कै गाउँमा जानुपर्ने रहेछ, यहाँ आउनुभयो होला!
अनि यो कोसेली जाँड–पानी त कहाँबाट आयो होला?
माथि आकाशबाट झर्यो कि? माटो–ढुङ्गाबाट पो निस्क्यो बाबा!
मगनी टोली: बाबा!!! माटो–ढुङ्गाबाट उम्रीएको पनि हैन
आकाशबाट झरेको पनि हैन
बतासले उडाएर ल्याएको पनि हैन
घरबाट: कुटुम्बहरू आउनु भएछ!
तर हजुर, हाम्रो फूलबारीमा तेस्तो फूल त छैन
बाटो–घाटो भुलिनुभयो होला
पाक्कै पनि भुलिनुभयो होला, भन्छु म त।
अर्कै बाटो जानुपर्नेमा अर्कै बाटो आउनुभयो
अर्कै फूलबारीमा जानुपर्नेमा बाटो बिराएर यहाँ आउनुभए छ।
कहाँ जानु मन लागेको हो? भन्नु होला
मगनी टोली: बुबा–आमा! घाम लाग्छ, तर उसले आफैंलाई थाहा हुँदैन।
फूल फुल्छ, तर उसले आफ्नो बास्ना थाहा पाउँदैन।
बुबा–आमा! हामीले बुबा–आमाहरूको फूलबारीमा फुलेको फूलको बास्ना महसुस गरेका छौं र मन पराएका छौं।
बुबा–आमाहरूलाई सायद थाहा नहोला
हामी त दश भाइ लोहोरुङ
एउटै साँघुमा हिंड्न भनेर
बुबा–आमाकोमा आएका हौं, बाबा!”
घरबाट: कुटुम्बाहरू एउटै साँघुमा संगै-संगै हिंड्ने मन्सायले
आउनु भएको भन्नुहुन्छ, ल है बुढापाकाहरू !!
मत केहि पनि जान्दिन है!!
हैन!! तपाईहरू को हुनुहुन्छ? के हुनुहुन्छ?"
मगनी टोली: हामित… गाउँबाट आएका …को नाती… को छोरा
फूल फुल्छ बेलैमा टिपेन भने झरिजान्छ, ओइलिजान्छ
फूल फुल्यो भमराका लागि
छोरी हुर्क्यो कुटुम्बका लागि
भनेर यो कोसेली जाँडपानी समाई ‘दिनुहोस्, हेरिदिनुहोस्
भनेर भन्छौ बाबा! कि कसो हजुर?
घरबाट: के गर्न आउनुभएको भनेर पनि थाहा पायौँ
तपाईंहरू कस्का सन्तान, बाजे–जुजुहरू पनि बुझ्यौँ
तर तपाईंहरूलाई सुहाउने छोरी हाम्रोमा छैन।
हामीकहाँ त नपढेकी, लाटी छे
तपाईंहरूजस्ता मान्छेसँग सुहाउँदैन
तपाईंहरूलाई सुहाउने त मधेसतिर, अरूणपारि
डाँडाको माथिल्लो पट्टी, त्यहाँ पो सुहाउने छन् जानुहोस्
तपाईंहरूले के हेरेर आउनुभयो?
बोट हेरेर आउनुभयो कि? फल हेरेर आउनुभयो?
डाँडाको माथिल्लो पट्टी जानुहोस् !!
नोट: यो मगनी संवाद लोहोरुङ समुदायको परम्परागत बसोबास क्षेत्रका सन्दर्भमा आधारित हो। यदि लोहोरुङहरू बसाइँ सरेर अन्य ठाउँमा बसोबास गर्छन् भने, संवादमा प्रयोग भएका दिशा र स्थानका सन्दर्भहरू नयाँ बसोबास क्षेत्रसँग मेल खाने गरी परिमार्जन गर्नुपर्छ। उदाहरण: यदि संवाद काठमाडौंका सन्दर्भमा गरिएको हो भने —उत्तरतर्फ नुवाकोट, दक्षिणतर्फ तराई क्षेत्र (मधेस), पूर्वतर्फ धरान, पश्चिमतर्फ पोखरा जस्ता स्थानका नामहरू प्रयोग गर्दा संवादको दिशा, शैली र सन्दर्भ स्वाभाविक रूपमा मिल्छ। बिदेशमा भए सोहिमुताविक भन्नु पर्छ। साथै ती ठाउँहरूमा राम्री–राम्री, हष्ट–पुष्ट, धेरै–धेरै पढेलेखेका, सभ्य-सिलाख भएका छन् भन्ने कुरा पनि भन्नु पर्छ, जुन बाग्दाटाको वार्तालापसँग मेल खान्छ।
मगनी टोली: लत, बुबा आमाहरूले त हामीलाई
सुहाउने फूल छैन भन्नुभयो।
एउटी लाटी छ, मुख पनि राम्रो आउँदैन भन्नुभयो
तर बाबा! हामीले त उसैलाई हेरिसकेका हौं, मनपराइसकेका हौं।
बुबा-आमाकै फूलबारीको फूल रोजिसकेका हौं।
डाँडाको माथिल्लो पट्टि जानुहोस् भन्नुभयो
मधेसतिर, अरूणपारि वा सभापारि जानुहोस् भन्नुभयो
तर बाबा! हामी त त्यहाँ पनि गयौं, तर मन पराएनौं।
हामीलाई त यहीँ, बुबा-आमाहरूको आँगनकै फूलबारीको
फूल मन पर्यो, फुलिरहेको फूल मन पर्यो।
हामीले बोटलाई हेर्दा बोट पनि मन पर्यो
फललाई हेर्दा फल पनि मन पर्यो।
त्यसैले, बुबा-आमाहरूकोमा यहीँ आइपुगेका हौं, बाबा!
घरबाटः कुटुम्बज्यूहरूले अहिले उचाल्नु भएको छ
पछाडि हाम्रो छोरीलाई हेला पो गर्ने हो कि?
सौता लगाइदिने हो कि?
घर–न-घाटको पो बनाउने हो कि?
बरु, कुटुम्बज्यूहरू अन्तैको गाउँमा जानुहोस्।
त्यस्तो विश्वासघात कहिल्यै गर्ने छैनौं
बाबु–आमाको छोरीलाई हामी आफ्नै छोरी सरह गर्दै लाने छौं, बाबा! नजानेको कुरा सिकाउँदै लानेछौं।
सौता पनि लगाइदिने छैनौं,
नजानेको कुरा पनि सिकाउँदै लैजानेछौं
भन्दै, बुबा–आमाको छोरी, हाम्रोबाट विश्वासघात हुदैन
भाँडा, बर्तन, डाडु पनिउ उसैको हात्मा सुम्पि दिइनेछ
नोटः पहिले–पहिले छोरीहरूलाई “हुन्छ कि हुँदैन” भनेर सोधिँदैनथ्यो। बुबा–आमाले “यतिको हुन्छ” भनेर विचार गरेपछि कोसेली समाइन्थ्यो, र त्यसलाई सहमति भएको बुझ्नुपर्थ्यो। आजकल भने, छोरीको इच्छालाई सम्मान गर्दै, उनलाई सोधेर मात्र सहमति पाएपछि कोसेली समाइन्छ।
यदि मगनी स्वीकार भएको हो भने, कोसेली डिःचावाबुङ्, चाचावाबुङ् सबैले ग्रहण गरिन्छ, जसलाई मगनी सफल भएको मानिन्छ। परम्परागत रूपमा, पुराना समयमा सबै मगनीहरू सफल हुन्नथे। त्यस्तो अवस्थामा, कोसेली डिःचावाबुङ्, चाचावाबुङ् फर्काएर लैजानु पर्ने हुन्थ्यो। (स्रोत: हस्त बहादुर, जीवन, मतिलाल, देवान, दिलबहादुर, बिरबहादुर र अन्य, ठूले २०७४)
बाङ्गापाखॆॽमॆ (कोसेली लगाउने)
परिभाषा
बाङ्गापा (कलिया) लाई लोहोरुङ भाषामा बेहुला पक्षको “खिडि” भनिन्छ भने, बेहुली पक्षको व्यक्तिलाई “कङ्बि” भनिन्छ। सामान्य भाषा अनुसार दुवै पक्ष (बेहुला–बेहुली) का प्रतिनिधि। विवाह समारोहमा बेहुला र बेहुलीका पछाडि देखिने मुख्य पात्रहरू यही कङ्बि र खिडि हुन्। विवाहको सुरुदेखि अन्त्यसम्मका सबै संस्कार र सांस्कृतिक पक्षहरू सुव्यवस्थित रूपमा सम्पन्न गर्ने जिम्मेवारी उनीहरूकै हुन्छ। दुवै पक्षका कलियाहरूले आपसमा सम्पर्क र समझदारी कायम गरेर विवाहलाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गराउँछन्।
लोहोरुङ भाषामा बाङ्गापाखॆॽमॆ भन्नाले “कलिया जानु” हुन्छ, तर व्यवहारमा कोसेली लगाउने प्रक्रिया बुझिन्छ। बेहुली पक्षको कलियाले कोसेली दिने दाजुभाइको संख्या तय गर्छ। कोसेली, नजिकका सबै दाजुभाइ, फुफु, मामा आदिलाई समेटिन्छ।
कोसेली लगाउनुको अर्थ, कोसेली मार्फत छोरी वा भाञ्जीलाई कुटुम्बमा सुम्पिएको भन्ने बुझिन्छ। समय र स्थान अनुसार कोसेलीमा प्रयोग हुने सामग्री परिवर्तन हुन सक्छ। जस्तै: परम्परागत नभएर फलफुल, सेल रोटी, मिठाई आदि, रंगीचङ्गी लपेटन कागजले सजाएर लानु सकिन्छ। त्यस्को उद्देश्य भन्नुनै समय, स्थान र परिस्थिति अनुसार लचिलो रूपमा पालन गरेर संस्कारलाई जीवित राख्नु हो । “मेरो गोरूको दाम बाह्राई टाक्का” भन्नु भन्दा परिस्थितिअनुसार व्यवहारिक र सान्दर्भिक निर्णय आवश्यक हुन्छ।
कोसेली (बाङ्गापाखॆॽमॆ) – सामाग्री
बेहुलीको घर: सूँगुरको अगाडिको दायाँ फिला र एक बोतल रक्सी।
कलियाको घर: सूँगुरको अगाडिको बाँया फिला र एक बोतल रक्सी।
नजिक्का दाजुभाइ, मामाली, फुफु, जेठिसासु आदि: प्रत्येक घरमा एक–एक पेरुङ्गो मासु र एक–एक बोतल रक्सी।
पञ्चभेलाका लागि: ठुलो एक पेरुङ्गो मासु र ठुलो कठुवा वा जारमा रक्सी र जाँड।
कोसेली बुझाउने दिन
कलियाहरू आपसमा सहमत भई उपयुक्त दिन तय गर्छन्।
बेहुलाको घरमा
बाङ्गापाखॆॽमॆ (कोसेली लगाउने दिन) को अवसरमा सुँगुर मारेर वा खरिद गरेर सबै कोसेली सामग्री, जाँड–पानी र भुटुवा तयार पारिन्छ।
त्यस दिन पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका) लाई विशेष रूपमा आमन्त्रण गरिन्छ। तयार पारिएका भुटुवा तथा पिउने पदार्थहरू बुढापाकाहरूको सामुन्ने राखिन्छन् र उनिहरूले सम्बाद सुरु गर्छन।
ग्रहण प्रक्रिया
ग्रहण अघि बुढापाकाहरूले बेहुलाका बाबु र कलियालाई प्रश्न सोध्छन् — “के उद्देश्यले तपाईंहरूले हामीलाई आमन्त्रण गर्नुभयो?”
“किन यसरी सत्कार गर्नुभएको हो?”
लोहोरुङ भाषामा : समबाद (बेहुला घरमा)
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)
डिबुचाःवा फुःडा, साचेप् ङाचेप् हाःडा, आयु
ठक्लुङ्सु माठक्डाटि, लिङ्कवासु मापक्टिटि खोई, मान्ठालो
घा डिबुचाःवा, मान्ठाल फुःडॆ ? खिम्पिऎ पा, आयु साचेप् ङाचेप् फुःभुङ्डा डिबुचाःवा फुःभुङ्डा, साचेप् ङाचेप् हाःभुङ्डा मान्ठालनि ?
आपा (बुबा) वा खिडि (कलिया)
बाबा !!!! आःपेचो आःमेचो, आसेन्ग काम एक्क(आमा) काचिगाम
सिगिक् ठुक्लाङ् खिम्मानुङ्, ठाब्नाम् पोट्टि खेप्पका, पिम्पका
पासिङ् डेसिङ्चि, पान्चारुम् सभारुम् खोम्ङा काःमानुङ् आक्क ठारेरे लॆःपिमा, नुऎरु फेन्निऎरु काःमानुङ् पान्चारुम् सभारुम् खोम्डिङॆ बाबा !!!
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)
खिम्पिऎ पा,
आपा (बुबा) वा खिडि (कलिया)
पित्टुॽमा .... चा:वाबिऎ
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)
नेपाली भाषामा: साम्बाद (बेहुला घरमा)
कोसेली बेहुली घरतर्फ लैजानु अघि बेहुला घरमा हुने औपचारिक संवाद।
बुढापाका:
हैन हो साथीहरू ! आज केको निमन्त्रणा हो?
के गर्न सुरु गर्नुभएको हो, के भन्नु हुन्छ?
पिउने पदार्थहरू फिजाउनुभएको छ, मासु–मांसा बाँड्नुभएको छ।
तर आज त हामीले घर पनि बनाएका छैनौं,
गाह्रो पनि लगाएका छैनौं, साँगो पनि हालेका छैनौं,
चौतारा पनि बनाएका छैनौं, ढुङ्गा पनि फुटाएका छैनौं।
खै, अनि किन यो जाँड–पानी?
किन फिजाउनुभएको हो?
घरका बुबाले आज मासु–मांसा फिजाउनुभएको छ,
जाँड–पानी फिजाउनुभएको छ,
मासु–मांसा बाँडिरहनुभएको छ — आखिर किन हो यो?
बुबा वा कलिया
बाबा!!! बुबा आमाहरू, हिजो हाम्रो एउटा छोरा थियो।
१० महिनासम्म गर्भमै राखेर जन्मायौं।
हुर्कियो, बढ्यो, जवान भयो। त्यो त सिकारी कुकुर लिएर
धनु र काँड बोकेर वन–जंगल हिँड्न थाल्यो, कुद्न थाल्यो।
त्यहाँ उसले एउटा फूल देखेछ।
त्यो फूल देखेर उसले सोच्न थालेछ —
“दायाँ हातले टिपुँ कि बायाँ हातले?”
“दायाँ खुट्टाले उछिट्याउँ कि बायाँ खुट्टाले?”
भन्दै असमञ्जसमा परेछ।
त्यस कारण मैले भने एकक्षण पख
बुढापाका समाज भेला गर्नु पर्छ।
वा हाँगाविगाको साइनोले छेक्छकी, मितेरी साइनोले पो छेक्छकी,
कानुनी बाटोले पो छेक्छकी भन्दै
बुढापाका समाजलाई सोध्नु पर्छ, लाखेइ भन्दै।
उसको मनलाई यता फर्काइ दिएर
लु आमाले जाँड पानी बनाउनु भने, म मासु मांसा बनाउँछु।
बुढापाका समाजलाई भेला गराऊ भन्दै।
त्यो साइनो केलाई दिनु, हुन्छकी हुदैन
भन्दै बुढापाका समाजलाई भेला गरेको बाबा!!!
बुढापाका
सत्यबाटोले पो छेक्छकी? हाँगाविगाको साइनोले पो छेक्छकी?
कानुनी बाटोले पो छेक्छकी? हाडनाताले पो छेक्छकी?
ठहर्याईदिनु बुढापाकाहरूले साइनो केलाइदिनु
भनेर भन्नुहुने रहेछ घरको बुबा
तपाईँ नै काका, बुढापाका लहै ठहर्याउनुहोस्!
थुन्दैन होला लाग्छ मलाई!
कुन चा:वाको भन्नु भयो?
बुबा वा कलिया
बुढापाका
ल, अब आमाहरूलाई पनि सोधौँ, उनीहरूले ठहर्याऊन्।
फेरी भरै, बुबाहरूले एता उता भन्नु थाल्छन्।
(थोरै समयपछि)
भनेपछि, बुढापाकाहरू एत्तीको हुन्छ, हामीहरू सबै धेरै खुसी भयौँ!
कानुनी बाटोले पनि छेकेन,
हाड–नाताको साइनोले पनि छेकेन,
हाँगाविगाको साइनोले पनि छेकेन,
मितेरी साइनोले पनि छेकेन,
सत्यबाटोले पनि छेकेन —
ल, यो त साँच्चै शुभकार्य रहेछ!
पेयपदार्थ बाँड्नुभएको रहेछ
आशीर्वाद दिनु पर्छ बुढापाकाहरूः
बुढापाकाहरू हो, आशीर्वाद दिन तयार हुनुहोस्
"टावामा खॆवामा लिन जाने शुभकार्यमा जाँदा,
हिँड्दा खुट्टा नठोकियोस्, हात नठोकियोस्
बोल्दा झैँ-झगडा नहोस् वा मुख नलर्बरियोस्
त्यस्तै शुभकार्यहरू सधैं प्राप्त होउन्,
सबैमा ओहाक् खुसी!"
बुढापाकाको आशीर्वाद र वर्तमान सन्दर्भ
बुढापाकाहरूले खानपिन सुरु गर्दा, बायाँ हातको कान्छी औँला पेयपदार्थमा डुबाएर तीन पल्ट छिर्का फाल्दै, माथि उल्लेखित जस्तै कलियालाई आशीर्वाद दिन्छन्।
तर अहिलेको समय सहर, बजार वा विदेशमा पनि हुने हुँदा, लोहोरुङ समुदाय मात्र नभई अन्य किरात समुदायका व्यक्तिहरूसँग पनि घुलमिल हुनुपर्ने अवस्था आउँछ। त्यसैले कहिलेकाहीँ गैर–लोहोरुङहरूको ‘चा:वा’ (स्थान वा गाउँ) सामेल नहुन सक्छ, जसले पुरानो परम्परागत स्थान वा ठेगानासँग सम्बन्धित सन्दर्भले केही अलमल्ल पार्न सक्छ।
पहिले प्रयोग हुने भोट, मधेस, अरूणपारि, सभयपारि जस्ता शब्दहरूको सट्टा पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिणका सहरहरू भन्ने चलन चलउनु पर्छ।
त्यस्तै, अघिल्ला पुस्तामा प्रयोग हुने “खन जोत गर्न जानु” वा “सिकार गर्न जानु” भन्ने अभिव्यक्तिहरूको सट्टा, अहिलेका सन्दर्भमा “जागिर गर्न जानु” भन्ने वाक्य प्रयोग गर्न थाल्नु पर्छ।
यसरी, यी वार्तालाप र अभिव्यक्तिहरूलाई नयाँ पुस्ताले सुन्दा यदि तिनीहरू व्यावहारिक र जीवन्त लाग्ने खालका भए, तिनीहरूले पनि परम्परामा सकारात्मक प्रभाव पुर्याउन सक्छन्।
सहर, बजार र विदेशको संवाद: (नेपाली भाषामा)
बेहुली घरमा कोसेली लैजानु अघि, बेहुला घरमा हुने साम्बाद
बुढापाकाः
हैन, आज त तपाईंहरूले पेयपदार्थ र मासु–मांसा पनि दिनुभएको छ।
हामीले त यो ठाउँमा बारी खन्नु पनि छैन,
खाँबो बोक्नु पनि छैन,
ढुङ्गा फुटाउनु पनि छैन
हैन, तपाईंहरूलाई के भन्नु छ र?
कलिया वा बुबा:
हाम्रो एउटा छोरा छ —
शिक्षा–दीक्षा दियौँ, जान्ने–बुझ्ने भयो।
अहिले ऊ सहर–बजारका विभिन्न स्थानमा जागिर गर्न थालेको छ।
सामाजिक सञ्जाल जस्तै: फेसबुक आदि प्रयोग गर्न सुरु गरेको छ।
तेस्मा …चाःवाको …सामॆक् वा बेहुली पट्टिको के छ तेस्तो,
…गोत्र इत्यादि …नामसँग भेट भएछ।
त्यसपछि उसले भन्न थाल्यो —
“भगाएर लैजाऊँ कि? ल्याऊँ कि?”
त्यसैले, हामीले पेयपदार्थ र मासु–मांसा तयार पारेका छौँ,
र बुढापाका समाजलाई भेला गरेका छौँ।
हाड–नाताले पो छेक्छक कि?
हाँगाविगाको नाताले पो छेक्छक कि?
मितेरी साइनोले पो छेक्छक कि?
कानुनले पो छेक्छक कि?
त्यसैले, पञ्च–भलाद्मीहरूले ठहर्याइदिनुहोस्, बाबा!
बुढापाकाः
एऽऽ तेसो पो भन्नुहुन्छ। तेसो हो भने
…चा:वाको (बेहुलिको)…ग (सामॆक्)
गैर-लोहोरुङ हो भने चा:वा नहुन सक्छ…गोत्र अरु केही
सामॆक् नहुन सक्छ, अरु केही…
हाड नाताले पनि थुन्दैन, कुनै हाँगाविगाले पनि थुन्दैन।
मितेरी साइनोले पनि थुन्दैन, कानुनी रूपमा पनि थुन्दैन।
तेत्तिको साइनो हुन्छ।
अरु बाँकी आशीर्वाद दिने माथि जस्तै हो।
बेहुला घरको कार्यक्रम समाप्त भएपछि,
तोकिएको स्थान र समयमा टोली प्रस्थान गर्नुपर्छ।
टोलीको संरचना र जिम्मेवारी
टोलीमा समावेश व्यक्ति र भूमिकाः
बाङ्गापा खिडि (कलिया): मुख्य जिम्मेवारी वहन गर्ने व्यक्ति
पासिङ्: एक जना बुढापाका (वरिष्ठ व्यक्ति)
सहयोगी: दुई जना (यदि गाडीमा यात्रा गर्ने भए, चालकसँग जोडी बनाएर जानुपर्छ)
पुगेर कोसेली फाँट लगाउने प्रक्रिया:
माग अनुसारको कोसेली (बेहुला पक्षको कलिया) खिडिले (बेहुली पक्षको कलिया) कङ्बिलाई फाँट लगाइदिने जिम्मेवारी हुन्छ।
कोसेलीमा समावेश सामग्रीः
दिरिक्ए बॆक्बिक्पि सा – १ ठुलो पेरुङ्गो मासु
सोराईबि हेॽवाडिबु – १ सोराइ सरुवा जाँड
काठुवाबि होप्ठिॽवा – १ कठुवा राक्सी
अतिरिक्त सामग्रीहरू:
१ बाक् साराक् – इग कङ्बिखिम्पिऎ (१ सुँगुरको फिला, कलियालाई दिने)
अन्य पेरुङ्गोको मासु र राक्सीको बोतल पनि कङ्बि (बेहुली पक्षको कलियालाई) देखाउँदै बुझाइन्छ।
कङ्बि बेहुली पक्षको कलिया
आसम्ना ठिक, बुबा-माइतीलाई चेलिबेटीचीम ङाःक्पिम्पा अनुसार चुःक् (कसैले भने जस्तो, बुबा-माइतीलाई यसो चेलिबेटीहरूको दाजुभाइलाई चिनाउने मागे अनुसारको ठिक छ)।
साँची-प्रमाण
कलियाहरूको भूमिका
दुवै जना कलियाहरू र बेहुला पक्षको बुढापाका ले बेहुली घरको लागि लगिइएको एउटा सुँगुरको फिला र एक कठुवा रक्सी ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिन्चुल्लाह) को माथि भारमा साँचि प्रमाणको रूपमा राख्न वा झुन्ड्याइ राख्नुपर्छ। सहर, बजार र विदेशमा यो कार्य नहुनसक्छ।
लोहोरुङ भाषामा: भारमा राख्दाखेरी (पेल्लाम्/मुन्धुम्)
बेहुला पट्टीको कलिया र बुढापाकाः
.......चाःवा (बेहुलाको चाःवा)भाङ्कॆ डिबुचाःवा लाटेडुम्कहा, सचेप् ङाचेप् लाःटॆडुम्काहा, आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि, मिटिखिम्पि आनागटा
लेपाली भाषामा: भारमा राख्दाखेरी (पेल्लाम्/मुन्धुम्)
बेहुला–बेहुली दुवै पक्षका कलिया र बेहुला पक्षका बुढापाका:
…चा:वाको (बेहुलाको)…को (सामॆक्) आङ्लाघरबाट, सुराघरबाट
…चा:वामा (बेहुलीको ) टावामा, खेवामा माग्न आएको
…चा:वा (बेहुलाको) बाट जाँड-पानी ल्याएकाछौं
मासु–मांसा ल्याएकाछौं आङ्लाघरमा, सुराघरमा, मिट्टिघरमा
तपाईँ त दुई ढुङ्गा, तीन ढुङ्गा बिछ्याएको ढुङ्गा
तपाईँ भार, तपाईँ खामाङ्-यिमाङ् (कुल पुजाथान)
आज साँचि लहै!!! राखिराखेका छौं
आज भारमा झुन्डाएका छौं, तपाईँ साँचि, कुल पुजाथान, भार,
दुई ढुङ्गा, तीन ढुङ्गा, बिछ्याएको ढुङ्गा
तपाईँहरू साँचि हुनुहुन्छ, नमस्कार गर्छौं!!!
पञ्चभेलाका लागि ल्याइएको ठूलो पेरुङ्गो मासु पकाइन्छ।
पाकेपछि, मिरिठाम्बाट ल्याइएका सरुवा सँगै सबैलाई बाँडिन्छ।
लोहोरुङ भाषामा: बेहुली पक्षका बुढापाका
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)
मान्ठालटा ? आनाग पासिङ्डेसिङ् खोमाना
चेःरुमेःरुरे खोम्भुङ्साना, कॆ:राचिमि,
डिबुचाःवा फुःबकामि, साचेप्ङाचेप् हाःबकामि
हो मालोउ काःसि टाःडामिहा टा कुटुम्बाचि चाइँ
कॆसु काम्नुर मावाःब्हिङा
हो पासिङ् डेसिङ्चिन सिम्कानि
आन्नॆन माङ् लोःमालॆःक्मिहा लोःबिमा
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)
हाबिऎ लाम् रोउ टाआनिहा आन्ना ?
साचेप्ङाचेप् खिम्मानुङ्
काङ्काम्गटा, आसेन्गटा ९ माहिना सुडाप्पि पेनाटा
एक्क ठुक्पा पासा १० माइनाबि टोगा
एपङ् नुवाङ् डुङ्मानुङ् पुःबका डिःबका रग्गटा
यङ्चेॽपा खिम्मानुङ् काइलॆ साम्पाटेम् काइलॆ ढाबोलिटेम्
सिगिक्नुङ् टागाक खिम्मानुङ्ग सिबुङ्का वाबुङ्का आक्से
ठाब्नाम्पिग चिःॽवा खेःवारे यिक्पका
यिक्पकारग्गटा, आःपाचिम् आःमाचिम् बुङ्बाःरिबि
चाःवाबि, एक्क सुःनाबुङ् रुपाबुङ् खाङ्ठाङ्सुऎ राइछ
साभारुम् पान्चारुम् खोम्मा
डाङ्मामी आपा वा कोङ्बी
पासिङ्डेसिङ्
कुटुम्बाचि हारक्न लॆःक्मि, खाङ्मार, लेःमर
डुकुलामऎसु सॆगुनि, पुनिलाम्एसु सॆगुनि
हाङ्लाम्एसु सॆगुनि, सॆकवालाम्ऎसु सॆगुनि
नेपाली भाषामाः बेहुली पक्षका बुढापाकाः
बुढापाकाः
किन तपाईले बुढापाकाहरूलाई भेला गर्नुभयो?
नाता–गोता भेला गर्नु भएको छ, बोलाउनु भएको छ?
मासु–मांसा फिजाउनु भएको छ, जाँड–पानी फिजाउनु भएको छ त?
हामीत के हो? कोहरू आउनु भएको छ? के गर्नु भएको छ?
के भन्नु मन छ तपाईलाई? के आपत आइपरेको छ तपाईलाई?
बेहुलीको बुबा वा कलिया:
बाबा हजुर!!! बुढापाकाहरू, मैले तेसो भने।
कुटुम्बाहरू हिजो बास पो माग्न आउनुभयो।
बास पनि दियौ ओत पनि दियौ सबै दियौ ।
भरे त, मासु–मांसा पो चलाउनु थाल्नुभयो ।
जाँड–पानी चलाउनु थाल्नुभयो, मासु–मांसा बाँड्न थाल्नुभयो।
अहिले के भन्नु आउनु भएको हो त कुटुम्बाहरू?
मैले राम्रोसंग बुझ्न सकिन।
अहिले बुढापाकाहरूलाई नै सोध्छु।
तपाईहरूले नै के भन्नु पर्ने हो भनिदिनु।
बुढापाकाः
हैन, तेसो हो भने, कहाँबाट आउनु भयो त?
कुन बाटो आउनु भयो तपाईहरू?
मासु–मांसा बोकेर, जाँड–पानी चलाउँदै
सोधनी गर्नु पर्यो हैन त?
बेहुला पक्ष:
बुबाहरू–आमाहरू नियम अनुसार सम्बन्ध गाँस्न हामी आएको
हाम्रो त, हिजो ९ महिना गर्भमा बस्यो
एउटा छोरा १० महिनामा जन्मियो
१० धारा दुध पिएर हुर्क्यो, बढ्यो रत
भारी बोकेर, कहिले भोट, कहिले मधेस
धनु–काँड बोकेर, तितेपाती उनियो फाँड्दै
जंगलमा कालिज लुइचे खेदाउन थाल्यो
खेदाउन थाल्दा, बुबा–आमाहरूको फूलबारीमा
…चा:वामा एउटा सुनौलो फूल, रुपैलो फूल देखेछ
देखेछरत, तानुँकी–तानुँकी, टिपुँकी–टिपुँकी गर्न थाल्यो
तानुँकी–तानुँकी, टिपुँकी–टिपुँउकी गर्दा
एई लाखे नानी भन्दै
जाँड–पानी बाडिराखौँ, मासु–मांसा बाँडौँ
सभा राखौँ, पञ्चभेला गरौँ
बा, सत्यको नाताले छेक्छकी, बा हाँगोको नाताले छेक्छकी,
बा मितेरी नाताले छेक्छकी, बा कानुनी बाटोले छेक्छकी,
बा हाडनाताले छेक्छकी?
भन्दै, मन फर्काइ दियौँ।
बुबा–आमाहरूकोमा आज, मत मासु–मांसा बाँडेको,
जाँड–पानी चलाएको, बाबा!!!
सत्यको नाताले छेक्छकी, हाँगोको नाताले छेक्छकी,
ठहर्याइदिनु भन्दै, बुबा–आमाहरूमा आएको, बाबा!!!
वर पो रोप्नु, पिपल पो रोप्नु, भन्दै आएको, बाबा!!!
बेहुलीको बुबा:
कुटुम्बाहरू, तेसो भन्नुहुने रहेछ, बुढापाकाहरूले नै एउटा निर्णय गरिदिनु पर्यो।
बुढापाकाः
कुटुम्बाहरू जस्तै हुनुहुन्छ हेर्दा, जान्द
हाँगोको नाताले पनि छेक्दैन, मितेरी नाताले पनि छेक्दैन
कानुनी बाटोले पनि छेक्दैन, हाडनाताले पनि छेक्दैन, हेर्दा राम्रो छ!!!
बेहुला पक्ष:
छेक्दैन भने खुसी छौँ!!! धन्यबाद!!!
नोट:१. बुढापाकाले खानपिन सुरु गर्दा आशीर्वाद दिने माथि मगनीमा जस्तै हो।
२. सहर–बजार या विदेशमा हो भने, माथि मगनीमा जस्तै भोट, मधेसको सट्टा त्यस ठाउँका उत्तर र दक्षिणका सहरहरू भन्ने। सिकार गर्न जादाको सट्टा जागिर गर्न जाँदा भन्ने। वास्तविकताका बार्तालापहरूलाई गरिदिँदा नयाँ पुस्ताहरूले सुन्दा व्यावहारिक हुन्छ।
दिनवार माग्ने
बेहुला पक्षले लगन तय भएपछि बेहुलीको घरमा दिनवार माग्न जानुपर्छ। जानु अघि कलियाहरू (बाङ्गापा) ले भेट हुने मिति र समय पहिले नै निश्चित गर्नुपर्छ।
टोली
बाङ्गापा (कलिया)
एकजना सहायक जोडी (सहयोगी)
कोसेली
दुई बोतल रक्सी वा अन्य पेय पदार्थ
दुई दुना सिकारको भुटुवा वा अन्य खाद्यपदार्थका अचार
बेहुली पक्ष:
कुटुम्बाचि फेःरि डिःचावाबुङ् चाःचावाबुङ्नुङ् टाआनि
बेहुला पक्ष:
बाबा !!!! आःपाचेउ आःमाचेउ काःगटा गरकाःमानुङ् टाःडिङॆ
काःग डिनाऎरे सिःप्सिटिङ् बाःरॆॽरे सिःब्सिटिङ्
आःपाचिऎ आःमाचिऎ काःगटा
....साला ...महिना....गाटे....बाःरा
नेपाली भाषामा दिनवार माग्ने संवाद यसरी प्रस्तुत हुन्छः
बेहुली पक्ष:
कुटुम्बाहरू फेरी जाँड पानीसंग आउनु भयो।
के भन्नु आउनु भयो ? के गर्न आउनु भयो फेरी ?”
बेहुला पक्ष:
“बाबा! बुबा–आमा! म यो प्रस्ताव लिएर आएको छु।
मलाई त दिनले मिचेर ल्यायो, बारले मिचेर ल्यायो।
बुबा–आमाले मलाई ... साल ... महिना ... गते ... बार
दिन बार दिनु भन्दै आएको, बाबा !!!!
“म त्यो दिन आउँदा बाजा, गाजा, लावा, लस्कारसंग आउँछु।
नाता–गोता (परिवारका सदस्य) सँग आउँछु।
बुबा–आमाले घरमा बसिदिनु।
घरमा पनि अटाउदैनौ होला, एउटा डेरा बनाइदिनु।
तास्कुच्चिङ् राडी बिछ्याईदिनु।
मेरो नाता–गोतालाई भोक र तिर्खा लाग्छ होला, त्यसको लागि भोजन र पिउने व्यवस्था गरिदिनु।
मेहेको फेदमा एउटा सुँगुर बाँधिदिनु।"
भन्नलाई आएको हो, बाबा !!!!
नोट: बाग्डाट्टाको संवादमा माथि उल्लेखित व्यवस्थाहरू — घरमा बस्ने, भोजनको व्यवस्था गर्ने र राडी बिछ्याउने — सम्बन्धी कुरा विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।
सिबुङ्वाबुङ् आॽमॆ (बाटो हेर्ने)
लोहोरुङ भाषामा सिबुङ्वाबुङ् आॽमॆ भन्नाले - तितेपाती र उनिउ फाँड्ने हुन्छ। वस्तुतः यो शब्दको अर्थ प्रत्यक्ष नभई अप्रत्यक्ष वा घुमाउरो रूपमा प्रयोग गरिएको हुन्छ। यसको वास्तविक आशय हो —
दुवै पक्षबीच सम्बन्ध गाँस्ने वातावरण तयार भइसकेपछि, त्यसबीचमा कुनै दरार वा असमझदारी त आएको छैन भनेर अन्तिम सुनिश्चितता गर्नु हो।
विवाहको मिति नजिकिँदै जाँदा यो कार्य सम्पन्न गर्नु आवश्यक मानिन्छ। कतिपय अवस्थामा अन्तिम समयमा बेहुला वा बेहुली पक्षबाट विवाह रद्द भएका उदाहरणहरू पनि पाइएका छन्, त्यसैले यो प्रक्रिया अत्यन्त जरुरी मानिन्छ।
यस क्रममा जन्ति आउने बाटो पनि हेर्ने चलन छ। परम्पराअनुसार बेहुलीको घरतर्फ उत्तर दिशाबाट जन्तीहरू प्रवेश गर्नु हुँदैन। यदि अनिवार्य रूपमा उत्तरतर्फबाट आउनुपर्ने परिस्थिति भएमा पनि जन्तीले घुमेर बेहुलीघर आइपुग्ने बेला दक्षिणतर्फबाटै प्रवेश गर्नुपर्छ।
शहरी क्षेत्रमा भने यस प्रक्रियामा गाडी पार्किङ, बाटोको सहजता आदि पक्षहरूलाई पनि मध्यनजर राखिन्छ।
टोलीः
बाङ्गापा खिडि (कलिया)
एकजना साथी जोडी
कोसेलीः
२ बोतल रक्सी वा कुनै पेया पदार्थ्
२ दुना भुटेको मासु वा अचार, रोटी, पेरुङ्गो मासु, फलफूल इत्यदी
बेहुली पक्ष:
बेहुला पक्ष:
बाबा !!!! आःपाचेउ आःमाचेउ, काङ्कामिगटा
ग राजालाम् पिर्तिलाम्पिगटा बा काङ्काम् लाम्पिगटा
सिबुङ् वाबुङ्ऎ लाम्फुरे बा डॆक्ढॆःडुऎरु काःमानुङ्
बेहुली पक्ष:
बोॽमावा चेम्मावासु माटाःटिक् आसाम्सु
बोॽमावा चेम्मासु मेखॆम्टिटुङ्का ठिकाइ छ
बेहुली पक्ष:
मासु–माछा देखिन्छ, जाँड–पानी पनि देखिन्छ ।
यी जाँड–पानी त फेरि किन ल्याउनुभयो होला ?
बेहुला पक्ष:
बाबा !!! बुबा, आमा !!!
बा, हाम्रो बाटोमा तितेपाती र उनिउले बाटो ढाक्यो कि भनेर
हामी त तितेपाती फाँड्न, उनिउ फाँड्न आएको हौँ, बाबा !!!
गाउँघरका कुराले बा, बुबा–आमाको मन फेरिएको त होइन भनेर
हामी तितेपाती फाँड्न, उनिउ फाँड्न आएको हौँ, बाबा !!!
मन पो बिग्रिएको त होइन ? भनेर आएको हौँ, बाबा !!!
बेहुली पक्ष:
गाउँ–घरका कुरा पनि आएका छैनन्,
कसैको कुरा पनि सुनेका छैनौँ ।
सबै ठिकै छ ।
खुसी छौँ !!!
विवाहको अघिल्लो दिन — दुवै पक्षको तयारी
गाउँ–घरका युवाहरू विवाहको एक दिन अघि भेला भएर आ–आफ्ना जिम्मेवारीहरू बाँड्छन्।
वाइफु (मुसुरे) को लिङ्गो/मेहे ल्यइन्छ। यदि प्राप्त भएन भने, त्यसको सट्टामा चिगाफु (पात्ले) वा अन्य हरियो, सुरिलो रुखको टुप्पामा फुर्का भएको करिब १०–१२ फिट लामो लिङ्गो/मेहे आँगनको बीचमा गाडिन्छ।
यस दिन ठर्बु (डेरा) बनाउने, चुल्हो–चौका तयार गर्ने, सौचालयको व्यवस्था गर्ने, घरको प्रवेशद्वार सजाउने र घर–आँगनलाई सफा र आकर्षक बनाउने कार्यहरू सम्पन्न गरिन्छ।
सहर–बजार क्षेत्रमा भने यस्ता सजावटका लागि सजावट सेवा (डेकोरेसन) उपलब्ध हुने भएकाले त्यहीँबाट मिलाइन्छ।
यदि विवाह होटल वा पार्टी प्यालेसमा हुँदैछ भने, सजावट, सङ्गीतिक मनोरञ्जन, खानपान आदिका लागि अग्रिम सुनिश्चित गरिन्छ। गाउँघरमा हो भने प्रमुख भान्से, र डिबुटाङ्मा (पिउने पदार्थको जिम्मेवारी लिने व्यक्ति) निर्धारण गर्नुपर्छ।
गाउँघरमा छरछिमेकीहरूले पनि सहयोगस्वरूप एक–एक भारी दाउरा ल्याइदिन्छन्। साथै साल, मालाटा, चिउरी वा गाउँमा प्रचलित ठूला पातहरू टिपेर सहयोग गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
गाउँका प्रत्येक घरबाट ठूला भाँडा, डाडु–पनेउ, लोहोटा, गुन्द्री, राडी आदि संकलन गरिन्छ। नयाँ चलन अनुसार, कतिपय गाउँमा देउसी–भैलो खेलेर आर्थिक कोष खडा गरी सामूहिक भाँडा–बर्तन (थाल, कचौरा, ग्लास आदि) खरिद गरी भोजमा प्रयोग गर्ने परमपरा छ। कतिपय ठाउँमा अझै पनि तामा बाँसका तोङ्बा, पिप्पा, पानी खाने चङ्गॆ चलाउने पुरानो चलन जीवित छ।
पानीको पाइपलाइन नभएका गाउँहरूमा, गाउँका गाग्रीहरू जम्मा गरेर छोरी–चेलिले पानी भर्ने, खाडलमा पन्चु र प्लास्टिक बिछ्याएर पानी संकलन गर्ने चलन रहँदै आएको छ।
हालसम्म गाउँघरमा खानपानको संघ (क्याटरिङ सेवा) सामान्य रूपमा पुगेको देखिँदैन, तर भविष्यमा विस्तारै यसको प्रयोग बढ्ने सम्भावना प्रबल छ। यो परिवर्तनशील संसार हो — गाउँहरू क्रमशः सहर–बजार जस्तै बन्दै गइरहेका छन्, त्यसैले पहिलेझैँ सहयोगको परमपरा घट्दै जाने सम्भावना हुन्छ। यस कारण, बाध्यतावश खानपानको संघ (क्याटरिङ) प्रयोग गर्नु पर्ने अवस्था आउँछ।
विवाहको अघिल्लो साँझ बेहुला–बेहुली दुवै पक्षका घरमा एक–दुई जना सङ्गीतकर्मी आएर सनई र नर्सिङ्गा बजाएर “सञ्जे जगाउने” परम्परा छ।
परमपरगत मागी विवाह वा आदर्श विवाह प्रायः दुई दिनमा सम्पन्न गरिन्छ — पहिलो दिन जन्ती जाने, र दोस्रो दिन बेहुली ल्याएर घर भित्र्याउने परम्परा रहिआएको छ।
जन्ति जाने दिन - वेहुला पक्ष तार्किक क्रम
सोम्बाक् (सोम्बाक्) बुझाउनु
"सोम्बाक्” भन्नाले सुँगुर बुझिन्छ। यससँगै अन्य पूजाका सामग्रीहरू पनि रहने गर्छन्। यस रीतिअनुसार, बेहुलाको घरबाट बेहुलीको चाःवामा रहेका पाःरुहा:ङ्लाई पूजा गर्नका लागि सोम्बाक्को साथमा पूजाका सामग्रीहरू पठाइन्छ। साथसाथै, “हाम्रो इष्टमित्र (जन्तीहरू)लाई भोक–तिर्खा हेरिदिनुहोस्” मेज्मानका लागि भन्ने भावका साथ यो सामग्री बुझाउने चलन रहेको छ। अर्थात्, बेहुलाको घरबाट बेहुलीको घरमा पठाइने सोम्बाक् विवाहका क्रममा पालना गरिने महत्त्वपूर्ण परम्परागत रीतिहरूमध्ये एक हो।
यदि बेहुलीको घर नजिकै भएमा, सोम्बाक् विवाहकै दिन बिहान पठाइन्छ। यदि टाढा परेमा, यो सामग्री एक–दुई दिन अघि नै पठाइन्छ वा यसका लागि पर्ने सम्पूर्ण खर्च बेहुला पक्षले नै बेहोर्नुपर्छ।
सामाग्रीः
१. सुँगुर ठूलो, २. चामल, ३.जाँडको छोक्रा, ४. सालको पात, ५. अदुवा,
६. सिन्का, ७. दुनामा नुन, ८. खोर्सानी, ९. बेसार, १०. दुइ कठुवा वा बोतल रक्सी वा पेय पदार्थ, ११. सामान बोक्ने थुन्चे नाम्लो
टोलीः
कलिया, बुढापाका, भरिया, सङ्गीतकर्मी (नभए एक जना साथी)
सोम्बाक् र सामग्री बुझाउँदाको संवाद — लोहोरुङ भाषामा
बेहुली पक्षः
वाइरुङ्लाङ्पि एक्क सोफाक्मा हिक्पिमा
आःपाचि आःमाचि खिम्नाम्पिसु पेम्पिॽमा, काःङा
सोम्बाक् र सामग्री बुझाउँदाको संवाद — नेपाली भाषमा
बेहुली पक्ष:
कुटुम्बाज्यूहरू, फेरि के भन्नु पाल्नुभयो त ?
फेरि यस्तो राख्नुभएको छ, बिछ्याउनुभएको छ, मिलाउनुभएको छ
के भन्नु पाल्नुभयो त ?
बेहुला पक्ष:
बाबा !!!
मैले पहिले नै दिनबार पनि मागिसकेको छु,
दिनबार पनि दिइसक्नुभएको छ।
दिनबार दिनुभएकोमा हामी मेहेको फेदमा हाम्रो चाःवाको पाःरुहा:ङको पूजा गरेर, त्यो मेहेको फेदबाट बाजा–गाजा, लावा–लस्कर, धनुष–बाँणसहित प्रस्थान गर्नेछौँ।
तोङ्बा र चिण्डोमा राखेर चढाइदिनु होला।
यी सालका पातहरू थान बिछ्याउनको निम्ति ल्याएका छौँ।
बाबा !!!
यो चामल सुँगुरलाई छर्किदिनु भनेर ल्याएका हौँ,
यो अदुवा चढाइदिनु भनेर ल्याएका हौँ
यी सबै सामग्रीहरू हामीले ल्याएका छौँ ताकि
हाम्रो इष्ट–मित्रहरू जब लावा–लस्करसहित आउँछन्,
तिनीहरूको भोक–तिर्खा हेरिदिनुहोस्,
इष्ट–मित्रहरूको भोक–तिर्खा मेटाइदिनुहोस्
यी चामल, बेसार, नुन, खोर्सानी पनि साथमा ल्याएका हौँ, बाबा !!!
एउटा सुँगुर मेहेमा बाँधिदिनुहोस्।
बाबा !!!
हामीले पहिले पनि भनेका थियौँ
“घरमा पनि बसिदिने” भनेर आग्रह गरेका थियौँ
तर, घरमा सबै अटाउन सकिँदैन होला,
त्यसैले एउटा डेरा तयार गरिदिनुहोस् भनेर भनेका थियौँ
तास्कुचिङ् र राडी बिछ्याइदिनुहोस् भनेर पनि भनेका थियौँ, बाबा !!!
बाबा !!!
यी सबै वस्तुहरू हेरिदिनुहोस्, ग्रहण गरिदिनुहोस्, बाबा !!!
बेहुली पक्ष:
साङ्गीतिक कर्मी र बाजा–गाजाको पूजा
साङ्गीतिक कर्मीहरूले प्रयोग गर्ने बाजा–गाजाहरूलाई धूप, अक्षता र फूलले पूजा गराउनुपर्छ। यो पूजा मेघियार (नाइके)को माध्यमबाट गराउनुपर्छ।
पूजा सम्पन्न भएपछि, नाइकेलाई फेट्टा–गुठाई र फूलसहित, पैसाको नोट फेट्टामा सिउरिदिने चलन छ।
पन्चेबाजाः
नरसिङ्गा, कर्णल, सनई, दमहा भाले, दमहा पोथी, झ्याली, ढोलकी, ट्याम्को।
नौमति बाजाः
माथिका सङ्गीतका साधनहरू दोब्बर।
अहिले यी साङ्गीतिक र सङ्गीतका पारम्परिक साधनहरू लोप हुँदै गएको अनुभव गरिन्छ।
यसका मुख्य कारणहरूमा जातीय भिन्नता (ठूलो–सानो), रोजीरोटीको आयआर्जनमा कठिनाइ, र युवा पुस्तामा आधुनिक सङ्गीत र साधनप्रति बढ्दो रुचि समावेश छन्।
बेहुलाको पहिरनको पूजा:
बेहुलाको दउरा, सुरुवाल र अन्य पहिरनहरू मेघियारले नाङ्लोमा राखेर पूजा गरिदिने चलन थियो ।
तर, आजकाल साङ्गीतिक कर्मीहरू क्रमशः लोप हुँदै गएकाले, बेहुलाले फूल र अक्षताका माध्यमबाट आफै पूजा गरेर मात्र पहिरिने परम्परा अपनाइएको छ।
बेहुलाको घरमा माङ्प्राङ्टेम्मॆ (पाःरुहा:ङको पूजा)
लोहोरुङ संस्कारअनुसार, बेहुलालाई अनभाउनु भन्दा अघि पाःरुहा:ङको पूजा गर्नुपर्छ। लोहोरुङ भाषामा यसलाई “माङ्प्राङ्टेम्मॆ” वा “पाःरुहा:ङ् लाब्मॆ” भनिन्छ।
लोहोरुङ जातिले पाःरुहा:ङ्लाई पहिलो राजा र सिकारीका रूपमा पनि चिन्छन्। यस समुदायमा, कुनै पनि पूजा गर्दा सिकारीको एक छेउमा अनिवार्य रूपमा धुपले मात्र भएपनि पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
जन्तीहरू बाटोमा हिँड्दा वा सवारी साधनमा यात्रा गर्दा, देसान्–मसान्बाट अवरोध नआओस्, चोटपटक नलागोस्, असिना–पानी नपरोस्, सत्रु–दुश्मन टाढा रहोस्, हिँड्दा खुट्टा नठोकियोस्, बोल्दा मुख नलर्बरियोस्, बेहुलाको शिर उच्च रहोस् र सम्पूर्ण कार्य सफल होस् भन्ने कामनासहित यो पूजा गरिन्छ।
माङ्प्राङ्टेम्मॆ (पाःरुहा:ङको पूजा)
जनशक्ति
याटाङ्पा/फॆॽटाङ्गि (पुजारी)
फॆगुवाङ्/फॆकुरि (कजारी)
सिकारी– (बाँण प्रहार गर्ने)
सहयोगीहरू
आवश्यक सामग्रीहरू
लिङ्गो/मेहे१ (गाडिएको हुन्छ)
बुच्चा सुँगुर१ (साङ्चेप)मा प्रयोग हुन्छ
सालको पात २० वटा जती
टङ्पा (साक्बालि )२
पिप्पा (फिःॽमालि)२
चिन्डो (बःक्लाडाम्)३
काँसे बटुका२
लोहोटा३ (फॆगुवाङ्ले लिने १)
अदुवा (बेसुक्)१ पाना
थालमा अक्षताकेहि, फॆगुवाङ्ले लिने
धनु१
वाण४ (आवश्यक्ता अनुसार)
दियो कलश
माङ्प्राङ्टेम्मॆ (पाःरुहा:ङको पूजा) पहिलो चरण: आँगनमा
सुँगुरलाई २–३ फिट लामो डोरीले खुट्टा वा गर्धनमा बाँधि मियोमा बाँध्नु पर्छ। पानीले छ्यापेर खुट्टाहरू सफा गर्नु पर्छ।
टेल्ला डिङ्मॆ (थान) बिछ्याए पछि खानपिन पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको हुन्छ। यसअघि उर्दी जारी गरी सबैलाई सावधान गराउनुपर्छ, किनभने बेहुलाले “याखाम् खाःब्मा” (मुखजुठो गर्ने धार्मिक संस्कार) सम्पन्न नगरुन्जेल घरमा कसैले पनि खानपिन गर्न पाइँदैन।
टेल्ला बिच्छ्याउने तरिकाः
मियोको छेउमा, सुँगुरले नछुने (नभेट्ने) ठाउँमा गोबरले लोटाउने वा पानी छर्केर स्थानलाई चोख्याउने।
टेल्ला पातलाई दायाँ वा बायाँ खाप्टाउँदै, सामग्री राख्न मिल्ने गरी बिछ्याउने।
अन्त्यमा, पातको चुच्चो दायाँ वा बायाँ फर्काएर बन्द गर्ने।
दुई वटा जाँडका छोक्रा र पानीले भरिएको साक्बालि (टङ्पा) टेल्लामाथि दायाँ–बायाँ राख्ने।
पानीले भरिएका लोहोटाहरू राख्ने।
दुई वटा बटुकामा पानी राख्ने।
अदुवा काटेर चारैतिर लगाउने।
तङ्बा, चिन्डो, लोहोटा र बटुकोमा पातले बिर्को मार्ने — यसलाई साङ्मारा साङ्ढिम्मॆ भनिन्छ। यो प्रक्रिया खामाङ्–यिमाङ् (अन्य पूजा विधि)मा प्रयोग हुने शैलीमा नै गर्नुपर्छ।
पूजामा सहभागीहरूः
याटाङ्पा (पुजारी): जाँड भरिएको चिन्डोलाई पातले बेरेर हातमा लिएर उभिन्छ।
सहयोगी: थालमा राखिएको अक्षता लिएर बायाँपट्टि उभिन्छ।
पेल्लाम्/मुन्धुम् सुरु गर्नु अघि सुंगुरलाई लोहोटाको पानी र अक्षताले छर्किने, साथै पुजारीको प्रत्येक अध्ययमा पनि त्यसै गरी लोहोटाको पानी र अक्षताले छर्किने।
वाइरुङ्लाङ्पिगटा
टेल्ला फेःडु, लासु फेःडु, काँ:स फेःडु, डिवा फेःडु
चाःवा फेःडु, सेन्चि फेःडु, सेम्माङ् फेःडु
सायान नुर
पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबा, वाइरुङ्लाङ्पि, टेल्लाडाम्पा
लासुडाम्पा, काँ:सडाम्पा, केच्छाबाग
सायानरे पिॽमॆ, लावानरे पिॽमॆ, नुवानरे पिॽमॆ
जोःरियासु टेम्पिॽमॆ पाःरियासु टेम्पिॽमॆ
डेसाना, मासानासु टेम्पिॽमॆ
होऽऽऽ सिःचिलासु टेम्पिॽमॆ माःचिलासु टेम्पिॽमॆ
आन्ना चुआनिहा पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ
वाइरुङ्लाङ्पि चुआनिहागटा पाःरुहाःङ् चुआनिहागटा, सुम्निहाःङ् चुआनिहागटा, पाक्नाहाङ् चुआनिहागटा सेन्चिहाङ सेन्चिन खाङु, सेम्माङ्न खाङु
पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाम्सु
फॆकुरिम्सु, फाटाङ्गिमसु, लावा इःगु पुँवाँ इःगु
आना पाःरुहाःङ् चुआनॆगटा, सुम्निहाःङ्
चुआनॆगटा, पाक्नाहाङ् चुआनॆगटा, सेम्माङ्न खाङु
फॆक्टाङ्गिऎगटा केच्छाबमिसु फॆकुरिमिसु फॆक्टाङ्गिम्सु
टेल्लाडाम्पा, लासुडाम्पा
लावानरे ऎनु पुँवाँनरे ऎनु
सिकारीको कार्य:
याटाङ्पा (पुजारी)को पेल्लाम्/मुन्धुम् समाप्त भएपछि सिकारी वा पुजारीले बाँणलाई पैतलामादल्छ र वाँण प्राहार गर्छ ।
फॆगुवाङ्/फॆकुरि (कजारी) को कार्य
टेल्ला उठाउने:
फॆगुवाङ्/फॆकुरि (कजारी) ले टेल्ला उठाउनुपर्छ। उठाइएको सामाग्री मुल ढोकाको भित्री भागमा, दायाँपट्टीका सामग्री दायाँ र बाँयाँपट्टीका सामग्री बाँयाँ राखेर सुरक्षित गर्नुपर्छ।
सुँगुरलाई धन्दाएर २ टपरा भुटुवा तयार गर्नुपर्छ।
हार्खिङ्मा (भुँडी र आन्द्र छुटाउने जाली) र केही कलेजो–मुटु पोलेको पाकुवा तयार गर्नुपर्छ।
२ टपरा भात तयार गर्नुपर्छ।
सुँगुरको मासू पकाउने र पोल्ने ब्यवस्था गर्दै गर्दा बेहुला र भाञ्जालाई सिंगार्नु पर्छ।
नोट: माङ्प्राङ् टेम्मा गर्दा मारिएको सुँगुरको मासु प्राय: साङ्चेप (सघाउनी) मा प्रयोग हुन्छ।
बेहुला र भञ्जा सिंगार्ने
बेहुला:
दाउरा सुरुवाल, कम्बरमा पटुकी, र जुत्ता–मोजा लगाइन्छ।
खुकुरी भएमा कोठिमोरा कम्मरमा भिराइन्छ।
कण्ठा, नौगेडी वा चन्द्रहार लगाइन्छ।
किराती भेषभुषामा विभिन्न विनायो, मुर्चुङ्गा, सानो चिन्डो, हातमा चम्मर, झ्याम्टा वा इच्छा अनुसारको सुट–पेन्ट प्रयोग गर्न सकिन्छ।
शिरमा टोपी पगरी (सेली), अगाडि ठाडो फुर्का र कैचिमार बुट्टा निकालेर गुठाउन सकिन्छ। गुठाउँदा बखान गर्नु पर्ने पेल्लाम्/मुन्धुम् बुढापाकाहरूको याखेवा (मुखको परिपाटी) अनुसार हुन्छ।
भञ्जा:
बेहुलाले एक सरो दाउरा सुरुवाल, कोट, जुत्ता, मोजा टोपी वा सुट–पेन्ट दिई सजाउनु पर्छ। तर अनिवार्य हैन।
पगरी गुठाउँदा पेल्लाम्/मुन्धुम्को उदाहरण (लोहोरुङ भाषामा)
नोट: लोहोरुङ पेल्लाम्/मुन्धुम् मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छ। तल दिइएको नमूना एक आदर्श र संक्षिप्त रूप हो, जसलाई बुढापाकाले आफ्ना शैलीमा विस्तार गर्न सक्छन्।
......चा:वाबिऎ पाःरुहाःङ् लाब्से आयुग
.....मि (सामॆक्) साया चॆन्चॆन् लिरो काःमानुङ्
नाम्नुङ् ला ओसिन्टो ओमाने
नान्ट्रुङ्मे ओब्चाइन्टोॽनो ओब्चाउचिरो
हाङ्हाङ् मिन्से येप्मानॆ, नाङ्लाखारो येप्मानॆ
यामुॽनारो आनाम् बोली बुङ् हेरिन्टो हेॽढिम्माहा
लाम्ॽधुम्नारो आनाम् लाङ् गेॽयोङ् मेॽयोङ् असिॽमाहा
.....चाःवाबि (बेहुलिको) टाॽनारो नाङ्लाखारो खाङ्मुमाने
आनाम ङारिङ्ऎ नाङलाखए चिचाइन्टो चिचामाचिहा
जोःरि पारिचिए मित्तु लॆःसे अखाङ्हिमिरो
हाङ् चुब्ठिङ लिरो, चेःरुमेःरु चुप्ठिङ् लिमिरो
आनाम साया नाङ्लाखारो मित्तु लिढाङ्मे
पगरी गुठाउँदा पेल्लाम्/मुन्धुम्को उदाहरण (नेपाली भाषामा)
……चाःवाको पाःरुहा:ङ् समाउँदै पूजा गरेर आज
……को (सामॆक्) शिर ठाडो उच्च होस् भन्दै
सेली लगाइदिएकाछौँ, कसिदिएकाछौँ, बाँधिदिएकाछौँ, सिउरिदिएकाछौँ
यो सेली कसिएको, बाँधिएको जस्तै मनलाई बाँध्नु
मनलाई बाँध्नु, शिर उच्च गर्नु, शिर ठाडो पार्नु
शत्रु–दुश्मनहरूले आफ्नो अनुहार हेर्द घाम र जून टल्किएजस्तो टल्किनु
चट्याङले टल्काए जस्तो टल्कावस
गौरव सम्झेर उभिनु, हिमाल जस्तै भएर उभिनु
बोल्दा आफ्नो बोली फूलखसेझै खस्नु
हिंड्दा आफ्नो खुट्टा एता–उता नपरोस्
……चाःवामा (बेहुलीको) पुग्दा हिमाल जस्तो देखिनु
आफ्नो अनुहारले हिमालले टल्काएजस्तो टल्कावस
शत्रु–दुष्मनहरूले ठाडो गरेर हेर्न नसकोस्
राजा दाइनो, इष्ट मित्र दाइनो होस्
आफ्नो शिर हिमाल जस्तै उच्च होस्
नमस्कार!!!!!!
नोट: बेहुला र भाञ्जालाई सिंगार्दै गर्दा मासु र भात पकाएर दोस्रो चरणको पूजाको लागि तयार गरिन्छ।
मूलढोकाको केही भित्री भागलाई गोबरले लोटाएर वा पानीले पखालेर शुद्ध पारिन्छ। त्यसपछि नयाँ सालको पातको टेल्ला बिछ्याइन्छ।
टेल्ला बिछ्याउँदा पातको टुप्पो ढोकातर्फ फर्काइन्छ र दायाँ वा बायाँतिर खप्टाउँदै सामग्री अट्ने गरी राखिन्छ। अन्त्यमा पातको चुच्चो दायाँ वा बायाँ फर्काएर बन्द गरिन्छ।
तलको पूजाथानबाट ल्याइएका टङ्पा, चिन्डो, लोहोटा, बटुक र अन्य सामग्रीहरू दायाँतर्फका वस्तु दायाँतिर र बायाँतर्फका वस्तु बायाँतिर छुट्याएर सजाइन्छ।
अदुवा काटी चारैतिर राखिन्छ।
सजाइएका बेहुला र भाञ्जालाई याटाङ्पा (पुजारी)को पछाडि नजिकै बसाइन्छ। अरू बुढापाकाहरू वरिपरि बसेर पूजा सम्पन्न गरिन्छ।
कतिपय अवस्थामा अघिल्लो दिन माङ्प्राङ्टेम्मॆ सम्पन्न गरिन्छ र भोलिपल्ट जन्ती जाने कार्यक्रम हुने हुँदा, त्यस्तो समयमा बेहुला अनभिनु अघि टेल्ला बिछ्याई कचुर काट्नुपर्ने हुन्छ।
याटाङ्पाले आफ्नो पेल्लाम्/मुन्धुम् सुरु गर्छ ।
हेऽऽऽ आन्ना चुआनिहागटा ...चाःवा (बेहुलाको) पिक्सिक्मा चाःवाबिहा चुआनिहागटा ऎन्ना, पाःरुहा:ङ् चुआनिहागटा, सुम्निहा:ङ् चुआनिहागटा, पाक्नाहा:ङ् चुआनिहागटा
आङ्ला खिम्पिऎ सुरा खिम्पिऎ
सत्य खिम्पिी, मिटि खिम्पिऎ, सुनालिढोःका, रुपालीढोःका
सेन्चि फेःडु, सेम्माङ् फेःडु
पेट्टिम्पा, फिट्टिम्पा, सङ्टिम्पायो, बुङ्टिम्पायो, सोफक्माहा:ङ्
यासाम् मुसाम्ए सेमर
कोङ्कोलोहा:ङ्ओ, सेन्चिनहा:ङ्ओ, टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
सेऽऽऽ फॆकुरिऎग पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ आङ्लानखिम्पि
सुरानखिम्पि, साट्टेनखिम्पि मिटिनखिम्पि
सुनालिढोःका, रुपालिढोःकाबिग
सेन्चिन फे:डिङ्, सेम्माङ्न फे:डिङ्
सेऽऽऽ पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ पाःरुनहा:ङ्ओ, सुम्निमाहा:ङ्ओ
पाक्नानहा:ङ्ओ, सेन्चिनहा:ङ्ओ, टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
सेऽऽऽ वाइरुङ्नलाङ्पा
पाक्नानहा:ङ्ओ सेन्चिनहा:ङ्ओ, टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
सेऽऽऽ वाइरुङ्नलाङ्पा, लाम्फुन यिक्से, कुःफुन यिक्से
निवाटङ्से, टाँ:वाटङ्से, खेन्चिनमालॆॽ खिवानमालॆॽ
सेऽऽऽ पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ आङ्लानखिम्पि, सुरानखिम्पि,
माडाम्फुबाग, ओम्फुरेटेम्पा, ओम्फुरेटेम्पि
सेऽऽऽ सुनालिढोःका, रुपालिढोःकाबिग
ङिङ्टिम्पासुङ्क सङ्टिम्पासुङ्क, बुङ्टिम्पासुङ्क ऎन्नाम्
याखाम्न टङ्ल, मुखाम्न टङ्ल, सागेरे सिःर वाइॽमान सिःर
पाक्नानहा:ङ्ओ, सेन्चिनहा:ङ्ओ, टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाग
पाक्नानहा:ङ्ओ, सेन्चिनहा:ङ्ओ, टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाग लाहारिकङ्सु, सुनालिकङ्सु, झिझिरिकङ्सु, चेक्चिलिकङ्सु, हॆङ्खॆॽमॆगटा, साक्बालि ठाम्पि फिःॽमालिठाम्पा, साग्डेन्न फिःप्मॆ मुग्डेन्न फिःप्मॆ बोम्बोलु लाङ्पि बोम्बोलु लाङ्पा
सेऽऽऽ नुकॽन पिॽडामॆ, नुवाङ्न पिॽमॆ, जुरिया लाम्सु
पारिया लाम्सु, डेसाना लाम्सु, मासाना लाम्सु
सिःचिला लाम्सु माःचिला लाम्सु टेन्डॆॽमॆ
पाक्नानहा:ङ्ओ सेन्चिनहा:ङ्ओ, टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
सेऽऽऽ फॆकुरिऎग, पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ, आङ्लान खिम्पि
सुरान खिम्पि, साट्टेनखिम्पि, टेल्लान डाम्पा, लासुन डाम्पा
सङ्टिम्पा, बुङ्टिम्पा, निवा टङ्से, टाँ:वाँ टङ्से
याखाम् टिःबिॽमॆ, मुखाम् टिःबिॽमॆ हाङ्सुङ्कटा
पाक्नानहा:ङ्ओ सेन्चिनहा:ङ्ओ, टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ, केच्छाबासुङ्क
सेऽऽऽ लावान पिट्डामॆ, पुँवान पिॽडामॆ,
नुकॽन पिॽडामॆ नुवाङ्न पिॽडामॆ
फॆकुरि सुङ्क फॆक्टाङ्गि सुङ्क
लावान पिॽडामॆ, पुँवान पिॽडामॆ
पाक्नानहा:ङ्ओ, सेन्चिनहा:ङ्ओ, टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
सेऽऽऽ टेल्लान डाम्पा, लासुन डाम्पा, काँ:सन डाम्पा
निवाँन टङ्से, टाँ:वाँन टोङसे
सुनालि ढोःका, रुपालि ढोःकाबाग
पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ वाइरुङ्न लाङ्पिऎ
पाक्नानहा:ङ्ओ,सेन्चिनहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
टुम्नानहा:ङ्ओ, सेम्माङ्नहा:ङ्ओ
सेऽऽऽ फॆकुरिऎग टेल्लान इःगु, लासुन इःगु, काँ:सन इःगु
टेल्लान डाम्पा, लासुन डाम्पा, काँ:सन डाम्पा डिवान डाम्पा,
चाःवान डाम्पा
पाःरुहा:ङ् चुआनिहागटा, सुम्निमाहा:ङ् चुआनिहागटा पाक्नाहा:ङ्गटा सेन्चिनहा:ङ् चुआनिहागटा, टुम्नाहा:ङ् ऎन्ना सेम्माङ्हा:ङगटा चुआनिहागटा ऎन्नॆगटा आइ पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबागटा ऎन्नॆगटा ठाङ्लाम्बा लाम ऎन्नॆगटा साल्लाह पिॽडामॆ, लावा पुँवाँ पिॽडामॆ, जोःरियासु टेन्डामॆ , पाःरियासु टेन्डामॆ आन्नाऎ डेसाना मासानासु टेम्पिॽमॆ, सिःचिला माःचिलासु टेम्पिॽमॆ
पाक्नाहा:ङ् गटा, सेन्चिनहा:ङ्, टुम्नाहा:ङ्, सेम्माङ्हा:ङ्निऎग
आइऎबाङ् ऎन्नॆगटा पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाग
नोट: याटाङ्पा (पुजारी) र पासिङ्/डेसिङ् (बुढापाका)हरूले पेल्लाम्/मुन्धुम् फलाकदा, लोहोरुङहरूको पाःछा/थर अनुसार चाःवा र सामॆक् फरक हुन्छ। जुन पाःछा/थरको बिहेवारी (परम्परागत रीत) हुन्छ, त्यस अनुसार चाःवा र सामॆक् उठाइन्छ।
टुम्नाहा:ङ्, सेम्माङ्हा:ङ चुआनिहागटा
आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि, खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि, टाँ:बडाम्पि
सिगिक्नुङ् ठुक्लाङ्नुङ्, टारावारानुङ्
डाँडिनुङ् डारावारानुङ्, सावारि साढानानुङ्
टावामा खॆवामा लाःसि, लङ्पक्मारॽग
लाम्फुरे खाँङ्मिॽमा, कुःफुरे खाँङ्मिॽमा
लाम्फुबि कोःब्चिमॆ, कुःफुबि डोःप्चिमॆ
सेउरुङ् टेम्पिॽमा माक्रुङ् टेम्पिॽमा
मिॽवाँमा टेम्पिॽमा, नाःॽवाँमा टेम्पिॽमा
जोःरि टेम्पिॽमा, पाःरि टेम्पिॽमा
डेसाना टेम्पिॽमा, मासाना टेम्पिॽमा
हुचेॽवा हुरेॽवा टेम्पिॽमा, वायु वार्माङ्सि टेम्पिॽमा
सिःचिला टेम्पिॽमा, माःचिला टेम्पिॽमा
डेउपिट्रिचिनुङ् बोलो ङाःक्पिॽमा, बिन्टि लॆःपिॽमा
लाम्डुम्मार लाङ् आटःॽसिःर, यामुमार याटक् माटक् आलिर
कचुर काट्ने
पाःरुहा:ङ्को दोस्रो चरणको पूजा (माङ्प्राङ्टेम्मॆ) को अन्त्यमा कचुर काट्ने कार्य गरिन्छ र जन्ति तुरुन्तै प्रस्थान गरिन्छ।
विशेष परिस्थितिमा माङ्प्राङ्टेम्मॆ (पाःरुहाःङ् को पूजा) अघिल्लो दिन सम्पन्न गरी भोलिपल्ट कचुर काट्ने चलन पनि रहिआएको छ। यदि जन्ती जाने दिन नै बेहुली लिएर फर्कनुपर्ने कार्यक्रम भएको हो भने, जन्तीहरू बिहानै प्रस्थान गर्नुपर्ने भएकाले माङ्प्राङ्टेम्मॆ (पाःरुहाःङ् को पूजा) सोही दिन सम्पन्न गर्न कठिन हुन्छ।
त्यस कारण पहिलो दिन माङ्प्राङ्टेम्मॆ (पाःरुहाःङ् को पूजा) सम्पन्न गरिन्छ र जन्ती प्रस्थान गर्नु अघि मात्र कचुर काटिन्छ। यसरी समय र परिस्थितिअनुसार यस पूजाको प्रक्रिया लचिलो रूपमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ।
कचुर काट्दा सामग्री:
सालको पात — २० वटा जति
अदुवा (बेसुक्) — १ पाना
खरानी — टपरामा एक मुठ्ठी जति
कर्दा/खुर्मि — १
दियो कलश
उपस्थित हुन आवश्यक व्यक्ति
फाटाङ्गि (याटाङ्पा, पुजारी)
फॆकुरि (फॆगुवाङ्, कजारी)
कचुर काट्ने तरिका
बेहुला, भान्जा र लोकान्तिहरूलाई राडीमा सिंगारेर बसाउने।
उनीहरूको अगाडि टेल्ला बिछ्याउने।
कचुर काट्दा याटाङ्पा (पुजारी)को पेल्लाम्/मुन्धुम्
हेऽऽऽ ....चा:वाबिऎ चुआनिहा ऎन्ना
टुम्नानहा:ङ्, सेम्माङ्नहा:ङ्
होऽऽऽऽ फॆकुरिऎ टेल्ला फेःसु, लासु फेःसु, काँ:स फेःसु,
डिवा फेःसु, चाःवा फेःसु
होऽऽऽऽ टेल्ला नुरा, लासु नुःर, काँ:स नुरा, डिवा नुःर
चाःवान नुःर, टेल्लाडाम्पा, लासुडाम्पा, काँ:सडाम्पा
डिवाडाम्पा, चाःवाडाम्पा, साक्बालिबा, फिःॽमालिबा
बाम्बालुॽवा सायान नुःर टेल्लाडाम्पा, लासुडाम्पा
काँ:सडाम्पा, डिवाडाम्पा, चाःवाडाम्पा
पिक्सिक्मान चा:वाबिऎ केच्छाबा, फॆकुरिमि
फॆटाङ्गिमि सायान नुःर
होऽऽऽऽ पाःरुहाःङ् चुआनिहागटा, सुम्निहाःङ् चुआनिहागटा
टुम्नानहा:ङ्, सेम्माङ्नहा:ङ्ऎग, लावानरे पिस्से, पुँवानरे पिस्से
लाहारिकङ्सु हेम्पिॽमॆ, सुनालिकङ्सु हेम्पिॽमॆ
झिझिरिकाङ्सु हेम्पिॽमॆ, चॆक्चिकाङ्सु हेम्पिॽमॆ
पाक्नानहा:ङ्, चुआनिहागटा, सेम्माङ्नयोहा:ङो
होऽऽऽऽ आनागटा फॆकुरिऎ टेल्ला इःगु, लासु इःगु,
काँ:स इःगु, डिवा इःगु
टेल्लाडाम्पा, लासुडाम्पा, काँ:सडाम्पा फेटाङ्गिऎग
यासम् नेनु, मुसाम् नेनु
हेऽऽऽ आन्ना चुआनिहागटा पिक्सिक्मा चाःवाबिहा चुआनिहागटा
पाःरुहा:ङ्, चुआनिहागटा सुम्निहा:ङ्, पाक्नानहा:ङ् सेन्चिहा:ङ् सेम्माहा:ङ् आइग केच्छाबाम्ग ऎन्नॆगटा लाम्फु कुःफु लाम्डुम्मार टारावाऎर उब्मे, बॆङ्मॆ कॆङ्सिम्पा, होप्सिम्पा, ठक्सिम्पाम्, लाःवानुङ् पुँवाँनुङ् लङ्पक्मार आन्नाऎ लाम्फु हेम्पिॽमॆ, कुःफु हेम्पिॽमॆ जाडेवायो !!!!
कचुर काट्ने प्रक्रिया
खरानीमा चोब्दै सात पटक क्रमशः बेहुला, घरपरिवार, पुजारी, कजारी, खिडि (कलिया), कुलपित्री र जन्तिहरूको नाममा “चिवाँ चित पोट” हेर्ने चलन छ। खरानी चोबिएको तीर पल्टिएको अवस्था शुभ मानिन्छ र पोट भनिन्छ।
बेहुलाको नाममा काटिएको कचुर पगरी (सेली)मा सिउरिदिनु पर्छ। यदि पगरी नभए गोजीमा राखिदिनु पर्छ।
तेस्रो चरण : लिस्नोमा चाखॽवा पूजा
अर्थ र परम्परागत कथा
जब कुनै बालबालिका लिस्नो, सिँढी, भर्याङ वा अन्य ठाउँबाट लड्छन, आमाले भर्याङको टुप्पामा एक लोहोटा पानी अगुल्ठोमा खन्याएर परम्परागत शब्दहरू — “लग–लग” वा “लावाटाओ–लावाटाओ” (अर्थात् “सातो आइजा, सातो आइजा”) उच्चारण गर्ने चलन छ।
परम्परागत कथाअनुसार, सृष्टिकालमा भालु (टुम्नाहा:ङ्), बाघ (पाक्नाहा:ङ) र मान्छे (पोम्नाहा:ङ) एउटै आमाका सन्तान दाजुभाइ थिए।
भालु र बाघ सिकार गर्न जंगल गएका बेला कान्छो भाई (मान्छे) घरमा एक्लै थियो। आमा फर्कँदा सानो छोरा लिस्नो (सिँढी)बाट लडेर भुइँमा मुर्छा परेको देखिन्।
त्यसपछि उनले छोरालाई उठाएर लिस्नोको टुप्पामा लगिन्, एक लोहोटा पानी अगुल्ठोमा खन्याउँदै “लग–लग” वा “लावाटाओ–लावाटाओ” भनी सातो बोलाइन्। त्यसपछि छोराको होस फर्कियो भन्ने विश्वास रहिआएको छ।
आज पनि गाउँघरमा साना नानीहरू लडेमा वा डरले सातो गएको वा हराएको जस्तो लाग्छ भने आमाले लिस्नो (सिँढी) को टुप्पाबाट सातो बोलाउने परम्परा जीवित रूपमा चलिआएको छ। त्यसैले विवाह समारोहमा पनि लिस्नो (सिँढी) मा पाःरुहा:ङको शिर उठाउने वा बल बिन्ति माग्ने परम्परा रहिआएको छ।
आगो भएको आगुल्ठो, लोहोटामा पानी
लिस्नो वा सिंढीमा पानी छर्किने।
सहयोगीले चिन्डोको जाँड र भात छर्किने।
अर्को सहयोगीले आगुल्ठोमा पानी खन्याउने।
बुढापाकाहरूद्वारा बखानिने पेल्लाम्/मुन्धुम्
लोहोरुङ भाषामा
हेऽऽऽ ...चा:वाबिऎ पाःरुहा:ङ् चुआनॆगटा
साया पःक्डाचिम्, आनॆगटा कोप्चिमॆ डोःप्चिमॆ
निवा आटुक्मानॆ टाँ:वाँ आटुक्मानॆ
साट्टेबाःचा आनॆ निङ्लारे युङ्पिमायो
नेपाली भाषामा
हेऽऽऽ...चाःवाको पाःरुहाःङ् थियौ
शिर उठाइदिएका छौँ, तपाईंले रक्षा गर्नु, बारबेर गर्नु
मन नदुखाउनु, तन नदुखाउनु, सत्यवाचा, तपाईंले नाम–सुवास राखिदिनु
भूत–प्रेत हटाइदिनु, इष्ट–मित्र आफ्नो बनाइदिनु
नौ–दश ग्रह शान्ति गरिदिनु, नमस्कार !!!!
छेछेपे:मे र याखाम् खाःब्मॆ
फॆगुवाङ् (कजारी) ले थान उठाउँदा बटुकामा तयार पारिएका छेछेपे:मे सामग्री घरको बाहिरको चोखो स्थानमा चारवटा पातमा पुर्याएर आउछन्।
भान्सेले डिबुचाःवा र भुटुवा सबैलाई बाँडिदिन्छ, तर बेहुलाले याटाङ्पाको आदेशमा याखाम् खाःब्मा गर्छन र मात्र बुढापाकाले आशीर्वाद दिन्छन् र ग्रहण गर्दछन्।
विवाहमा बेहुला नै मुख्य व्यक्ति भएको हुनाले सम्मानस्वरूप बेहुलाले हात छोडेपछि मात्र अरूले खाने चलन् छ।
वैकल्पिक माङ्प्राङ्टेम्मॆ
प्रवासमा बसोबास गर्ने वा हिंसा गर्न प्रतिबन्धित क्षेत्रमा रहेका लोहोरुङ परिवारहरू, साथै स्वदेशमै भए पनि सहर–बजारमा बसोबास गर्ने समुदायहरूलाई स्थान, सामग्री याटाङ्पा र जनशक्तिको अभावका कारण, माङ्प्राङ्टेम्मॆ संस्कार सम्पन्न गर्न असम्भव हुन सक्छ।
तर, लोहोरुङ जातिले परापूर्वकालदेखि विभिन्न प्रकारका ठाडो पूजा–आजाहरू गर्दै आएका धेरै उदाहरणहरू छन्। माथि उल्लेख गरेझैं, यस्तो अवस्थामा पनि पाःरुहा:ङ्लाई ठाडो पूजा गरेर बल मागिन्छ र बिन्ति गरिन्छ।
वैकल्पिक तरिका
आँगनमा, नभए कोठेबारी, छद् वा बरन्डामा थालमा अक्षता, दियोकलश, फलफूल, धूप–धाँवार राखेर ठाडो पूजा सम्पन्न गरी बल बिन्ती माग्न सकिन्छ।
लोहोरुङ जातिले पाःरुहा:ङ्लाई ‘सिकारी’ पनि भन्छन् र सिकारीका १६ अवतार हुने विश्वास छ । धेरैजसो सिकारीहरूलाई केवल धूप–धाँवारद्वारा मात्र मान्यता दिइन्छ।
यसरी, दोस्रो चरणको माङ्प्राङ्टेम्मॆ पूजा गर्दा बुढापाकाले बखान्ने पेल्लाम्/मुन्धुम्लाई नै वैकल्पिक ठाडो पूजामा पनि बखान गर्न सकिन्छ।
सही तरिकाले माङ्प्राङ टेम्मा गर्न नसक्दा बुढापाकाले वैकल्पिक रूपमा ठाडो पूजा, फलफूल र धुप–धुवाँरले पनि पारुहा:ङलाई बलबिन्ती माग्न सकिन्छ।
बेहुला अन्भाउने प्रक्रिया
बाःग्डाटाका सामग्री
बेहुलीको सिंगारका सामग्रीहरू हाते झोलामा तयार राख्ने।
अन्य सामग्री
सिगिक् ठुक्लाङ् — धनुष र काँड। तरावार/खुँडा — परम्पराअनुसार।
कठुवा वा बोतल — रक्सी ८ वटा (सिलपेक भए पनि हुन्छ)।
थुन्चे वा झोला — माथिका सामग्री राखेर तयार गर्ने।
परिकार — २ टपरा सुंगुर वा कुखुराको भुटेको मासु, वा अन्य खाने परिकार जन्तिलाई स्वागत गर्दा दुवै पक्षबाट लिने दिने गर्दा राम्रो देखिन्छ।
जन्ती चिन्ह — जन्तीहरूलाई माला वा अन्य चिन्ह दिने भए, पहिल्यै बाँड्ने (जन्तीको पहिचानका लागि)।
दियो, कलश, टिका, र २ कन्यकेटीहरू — दियोलाई छोप्ने टपरीको बीचमा प्वालको व्यवस्था गर्ने।
लोकान्तहरू — छाता सहित हुनु पर्छ।
आमा — दही र एउटा बर्को तयार गर्ने।
मामा — घरबाट बेहुलालाई बोकेर झार्न तयार हुने।
बेहुलाको दाजुभाइ — भान्जालाई बोकेर झार्ने तयारी गर्ने।
आँगनको सजावट — मेहेको दायाँ–बायाँ डोली तयार गर्ने; घोडा वा अन्य सवारी साधन भए त्यसअनुसार सिंगार्ने।
सवारी साधन — जन्ती बोक्ने गाडी भए आवश्यक सामग्री त्यसमै हाल्ने।
संगीतकर्मी — अगाडि हिँड्न तयार पार्ने।
यदि भोलि मात्रै बेहुली लिएर आउने हो भने: नबलेको दियो, तेलको बोतल, सलेदो, थाल, चामल, दुईवटा हरिया पात, माचिस (रातभरि दियो बाल्ने व्यवस्था हुनुपर्छ)।
बेहुला अन्भाउने
आशीर्वाद ग्रहण — आमाबुबा, मामा र मामालीले बेहुलालाई टिका लगाई आशीर्वाद दिन्छन्।
सगुन ग्रहण — आमाले बेहुलालाई बोर्कीले ढाकेर दहीको सगुन खुवाउँछिन्। यसरी गर्दा अरूको आँखा लाग्दैन भन्ने विश्वास रहिआएको छ।
अक्षता अर्पण — अक्षता र फूल मिसाएर बेहुलाको हातमा दिइन्छ।
कन्यकेटीको भूमिका
पहिलो कन्यकेटीले हातमा कलश लिएर अगाडि हिँड्नुपर्छ र बाटोमा अलिकति पानी चुहाउँदै हिँड्नु पर्ने चलन छ।
दोस्रो कन्यकेटीले थालमा चामल र दियो लिएर पछाडि हिँड्नुपर्छ। दियो निभ्न नदिनका लागि दुलो पारेको टपरी वा अन्य आवरणले छोपेर हिँड्नु पर्ने चलन छ।
बेहुला र भान्जाको तयारी — बेहुलाको दाजु वा भाइले भान्जालाई बोकेर अगाडि निस्कन्छ।
मामाको भूमिका — मामाले बेहुलालाई बोकेर त्यसपछि पछिपछि निस्कन्छन्।
परिक्रमा र पूजा — आँगनमा तयार पारिएको डोली, घोडा वा सवारी साधनको दायाँतर्फबाट तीन चक्कर परिक्रमा गर्दा बेहुलाले हातमा लिएका अक्षता र फूल छर्कँदै पूजा गर्दछन्।
डोली प्रवेश — बेहुलाले डोली वा सवारी साधनलाई ढोगेर मात्र प्रवेश गर्छन्।
प्रस्थान र संगीत — परम्पराअनुसार, बेहुला घरबाट निस्कँदा बन्दुक पड्काउने चलन थियो। घरबाट केही दूरीसम्म संगीतकर्मीहरू अगाडि संगीत बजाउँदै हिँड्छन्, त्यसपछि बेहुलाको डोली वा सवारी साधन र जन्तीहरू अगाडि–पछाडि हिँड्छन् ।
सवारी प्रयोग — दुरी धेरै भएमा बस वा अन्य सवारी साधन प्रयोग गर्ने चलन पनि प्रचलित छ।
नोट: बेहुला अन्भाएपछि दियो र कलशलाई घरभित्र सुरक्षित स्थानमा राखी, बेहुली भित्रिएसम्म निभ्न नदिई राख्नुपर्छ।
भाञ्जालाई किन बेहुलासँग डोलिमा बोक्छन् ?
लोहोरुङ जातिमा विवाहका बेला भाञ्जालाई बेहुलासँगै डोलिमा बोक्ने परम्परा रहिआएको छ। यो चलन किन रह्यो भन्ने प्रश्न धेरैलाई जिज्ञासाको विषय हुन सक्छ।
सार्लोट ई. हार्डम्यानले “अदर वर्ल्ड” नामक कृतिमा यस सम्बन्धमा उल्लेख गरेकी छन् — लोहोरुङ जातिले पहिलो राजा पाःरुहा:ङ्लाई नै मानेका छन्। उनीहरूको विश्वासअनुसार, सबैभन्दा पहिले पाःरुहा:ङ् नै राजा भएका थिए। जब पाःरुहा:ङ् पहिलो पटक राजगद्दीमा विराजमान भए, सबैले “हा:ङ्लिसा, हा:ङ्लिसा” भने, जसको अर्थ लोहोरुङ भाषामा “राजा भयो, राजा भयो” भन्ने हुन्छ।
लोहोरुङ भाषामा दिदी–बहिनीका छोरालाई, अर्थात् भाञ्जालाई पनि ‘हा:ङ्लिसा’ भनिन्छ। त्यसैले भाञ्जालाई पाःरुहा:ङको प्रतीकस्वरूप मानिँदै जन्तिहरूको संरक्षणको निमित्त विवाहमा बेहुलासँगै डोलिमा बोक्ने परम्परा कायम छ।
अर्को परम्परागत दृष्टिले हेर्दा, विगतमा ‘जोर डोली’ अर्थात् दुईवटा डोली लिएर जन्ती जान्थे — एउटामा बेहुला बसाइन्थ्यो र अर्को डोली खाली जानु नपरोस् भनेर भाञ्जा (हा:ङ्लिसा) लाई त्यसमा बोक्ने चलन थियो भन्ने विश्वास पनि रहिआएको छ।
किनभने कुनै पनि शुभकार्यमा प्रस्थान गर्दा बाटोमा खाली डोको वा गाग्रो भेटिएमा अशुभ मानिन्छ; त्यसै गरी, आफूले नै खाली डोली लैजानु पनि अशुभ ठानिन्थ्यो।
त्यसैले भाञ्जालाई साथमा बोकेर जाने परम्परा शुभ र प्रतीकात्मक पूर्णताको प्रतीकका रूपमा कायम रहिआएको हो। स्रोत: सार्लोट ई. हार्डम्यान २०००, उद्धृत लोहोरुङ २०८२।
बेहुली ल्याउने दुई प्रकारका विधि
लोहोरुङ परम्परामा बेहुलीलाई दुई प्रकारका विधिबाट ल्याइन्छ।
बाःसा पेम्मॆ (बास बसेर) — यो परम्परागत मागी (आदर्श) विवाहको रूप हो। यसमा जन्तीहरू बेहुलीको घरमा गएर एक रात बस्छन् र भोलिपल्ट बिहान बेहुली लिएर फर्कन्छन्।
ऎल्लावॆँ (एकदिनमै फर्किने) — यो तुलनात्मक रूपमा नयाँ अभ्यास हो, जसमा जन्तीहरू एउटै दिनमा बेहुली लिएर फर्किन्छन्। सहर–बजार वा विदेशमा बसोबास गर्नेहरूबीच प्रायः यही एकदिने विवाह–फर्किने चलनको अनुभव गरिएको छ।
रत्तेउली — बेहुलाको घरमा सङ्गीतिक कार्यक्रम
जन्ती गएपछि, यदि विवाह ऎल्लावॆँ (एउटै दिनमा बेहुली लिएर फर्किने) शैलीको हो भने, बेहुला अन्भाएपछि महिला समूहले समय मिलाएर घरभित्र वा आँगनको मियो वरिपरि, एकै क्षण भए पनि मौका पारेर, बेहुलाको आमालाई रत्तेउलीको अनुभूति गराउँछन्।
तर यदि विवाह बाःसा पेम्मॆ (एक रात बस्ने) शैलीको हो भने, त्यो रात बेहुलाको घरमा महिला समूहले रातभरि रत्तेउली खेल्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्छन्।
रत्तेउली शुद्ध रूपमा महिलाहरूको सांस्कृतिक कार्यक्रम हो। जान्ने–बुझ्ने महिलाहरूले यसलाई व्यवस्थित रूपमा सुरु गरी, व्यवस्थित रूपमा बेहुला–बेहुलीलाई आशीर्वाद दिँदै बिहान समापन गर्छन्।
कहिलेकाहीँ केही महिलाहरू “यो हाम्रो मात्र कार्यक्रम हो, पुरुष प्रवेश निषेध छ” भन्ने विश्वासमा रहँदै स्वतन्त्र र निश्चिन्त रूपमा प्रदर्शन गर्छन्। कतिपयले पुरुषको पहिरन लगाएर हास्य–व्यङ्ग्य, जोकरको अभिनय र नाट्य शैलीका प्रस्तुति पनि दिन्छन्। कोही–कोही समूह घरभित्रै नाचगानमा रमाउँछन्।
नाचगानको शैली
मेहेको वारिपारि महिलाहरू एक–अर्काको हात समातेर दुई लाइनमा उभिन्छन्। ती दुई लाइनबीच जुहारी (प्रश्न–उत्तरात्मक) गीत खेलिन्छ। एकापट्टी गीत सुरु गर्दा बिस्तारै मेहेतिर हिंड्दै अगाडि बढ्छन् र त्यसपछि आफ्नै स्थानमा फर्किन्छन्। अर्को समूहले पनि त्यसै शैलीमा प्रत्युत्तर गीत गाएर अगाडि–पछाडि गर्छन्। यसरी रातभर गीत–जुहारी चलिरहन्छ।
उदाहरणस्वरूप रत्तेउली गीत
एकापट्टी:
“बाख्राको पाठा छत्तेउरी,”
“खेलौँन खेलउ रत्तेउली।”
अर्कोपट्टी:
“सुनको चुरा हातभरी,”
“रत्तेउली खेलौँ रातभरि।”
खाजा–पानीको व्यवस्था रत्तेउलीका लागि खाजा–पानी, भुटुवा, बाक्हारि आदिको राम्रो व्यवस्था गर्नुपर्छ। जानकारहरूका अनुसार, रत्तेउली मूलतः आमाले छोरा जन्माएको अवसरमा मनाउने सांस्कृतिक उत्सवबाट विकसित भएको हो।
यसै क्रममा, नयाँ बेहुला–बेहुलीको दाम्पत्य जीवन उज्वल, सुखी र समृद्ध होस् भनी शुभकामना र आशीर्वाद दिने परम्परा पनि यससँग जोडिएको छ।
जन्तीहरू बाटोमा जाँदा–जाँदैका गतिविधि
पहिलेको समयमा, जब यातायातको सुविधा थिएन, जन्तीहरू पैदलै यात्रा गर्नुपर्थ्यो। विवाहको लगन परेको दिनमा एउटै बाटोमा अन्य विवाहका जन्तीहरू पनि भेटिन्थे।
त्यस्तो बेला, जब दुई पक्षका जन्तीहरूको भेट हुन्थ्यो, एक पक्षका व्यक्तिले बन्दुक पड्काएर बाटोमा बन्दुक तेर्साउने चलन थियो।
यदि अर्को पक्षसँग पनि बन्दुक भए, उनीहरूले पनि बन्दुक पड्काएर जवाफ दिने परम्परा थियो, जसले बराबरी र सम्मानको स्थिति दर्शाउँथ्यो।
तर यदि अर्को पक्षसँग बन्दुक नभएमा, जरिमाना स्वरूप केही रकम राखेर मात्र बन्दुक उठाउने चलन प्रचलित थियो।
पवित्र स्थल भेट्दा
बाटोमा ठूला मठ, मन्दिर, देवी–देउराली वा कुनै प्रसिद्ध धार्मिक स्थल भेटेमा, संगीतिकर्मीहरूले ‘उराल’ (बाजागाजा बजाउने) कार्य गर्नुपर्ने हुन्थ्यो। यसले देवदेवीप्रतिको सम्मान र यात्राको मंगलकामना सूचक मानिन्थ्यो।
सगुनः
जन्तीहरू बाटोमा पुग्दा, छोरी–चेलीहरूले बीच बाटोतिर बेहुला र भाञ्जालाई राडीमा राखी फूलमाला लगाएर स्वागत गर्ने परमपरा रहिआएको छ।
साथमा, डिबुचाःवा (जाँड–पानी) र सचेप् ङाचेप् (भुटुवा वा अचार) सहित सगुन राखेर दिने चलन हुन्छ। पहिलेका समयमा बाटोमा दोकान–पसल नहुँदा, सगुनको अत्यधिक महत्व रहन्थ्यो।
लामो यात्रा पछिका जन्तीहरू थकित, तिर्खाएका र भोकाएका हुने भएकाले, सगुन दिने छोरी–चेलीलाई आशीर्वाद दिने परम्परा थियो। सगुन स्वीकृतिपछि, बेहुलाको बुबाले केही रकम फूलस्वरूप दिनु पर्ने चलन हुन्छ।
विवाहको दिन — बेहुली पक्षको तार्किक क्रम
सोमबाक् बुझ्नु
विवाहको दिन वा त्यसको अघिल्लो दिन, बेहुला पक्षले बुझाएको सोमबाक् बेहुली पक्षले विधिपूर्वक बुझ्नुपर्छ।
“सोमबाक् बुझ्नु” भन्ने कार्यको अर्थ हो — बेहुलीको चा:वामा (माङ्प्राङ्टेम्मॆ) “पाःरुहा:ङ् लाप्पिॽमा” अर्थात् “पाःरुहा:ङको पूजा गरिदिनुहोस्” भन्ने भावका साथ पूजाका सामाग्री र सुँगुर सोमबाक् बुझ्नु हो।
माथि उल्लिखित बेहुला पक्षले सोमबाक् बुझाउने खण्डमा यस विषयको विस्तृत व्याख्या गरिएको छ।
बेहुली पक्षको पहिलो चरण — माङ्प्राङ्टेम्मॆ
यसमा आवश्यक सम्पूर्ण सामग्रीहरूको तयारी, टेल्ला डिङ्मॆ (थान) बनाउने, मेहेमा सुँगुर बाँध्ने, पूजा गर्ने विधि, ढोकाभित्र दोस्रो चरणको पूजा, छेछेपेःमॆ (पितृलाई चढाउने), चाखॽवा (लिस्नोको टाउकोमा पूजा गर्ने) र याखाम् खाःब्मॆ (मुख जुठो गर्ने) सबै चरणहरू, बेहुला पक्षको विधिअनुसार नै सम्पन्न गरिन्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) र पासिङ्डेसिङ्ले पेल्लाम्/मुन्धुम् फलाक्ने तरिका पनि सोही विधिमा हुन्छ। तर यस चरणमा विशेष रूपमा चाःवा र सामॆक् (बेहुली पक्षको हुन्छ) र पुकारिनु पर्छ। साथै बेहुलीको दीर्घ आयु, सौभाग्य र समृद्धिको कामना सहित आशीर्वाद मागिदिनु आवश्यक हुन्छ।
बेहुली समूहको वनभात:
जन्ती आउने दिन, बेहुलीको भुमिका हॆङ्खॽवा (लगन) कार्यक्रममा मात्र सीमित रहन्छ। विवाहको दिन, बेहुली अरू परिवारका सदस्यहरू जस्तो खुल्ला देखिने काममा संलग्न हुँदैनन्।
त्यसैले, “बेहुली एक्लै कोठामा हुन्छ” भन्ने परम्परागत धारणा अनुसार, बेहुलीका नजिकका साथी–सहेलीहरूसँग अलगठाउँमा वनभात अर्थात् छुट्टै खाने–पिउने व्यवस्था गरिन्छ। यो परम्परा बेहुलीको गोपनीयता र सम्मान कायम राख्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको हुन्छ।
जन्तिहरूलाई टुम्लक्मॆ (स्वागत)
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
परापूर्वकालमा सञ्चारको कुनै आधुनिक माध्यम नहुँदा बन्दुकलाई नै सूचना आदान–प्रदानको साधनको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो।
बेहुलीको गाउँ वरिपरि जन्ती पुग्दा बन्दुक पड्काउँदा, जन्ती त्यहाँ आइपुगेको संकेत बोध हुन्थ्यो। त्यसै अनुसार, टुम्लॽमे (स्वागत) गर्न तयारी अवस्थामा रहिन्थ्यो।
स्थल व्यवस्था
जन्तीलाई स्वागत गर्न निश्चित स्थानभन्दा केही पर जानु पर्छ। सिबुङ्–वाबुङ् आॽमॆ (बाटो निरीक्षण) गर्दा सबै स्थलहरू देखाइएको हुन्छ।
आवश्यक सामाग्री
पिउने पदार्थ: २ वटा चिन्डो, कठुवा, बोतलमा रक्सी/जाँड वा अन्य पिउने पदार्थ।
खाने परिकार: २ टपरा सुंगुर वा कुखुराको भुटेको मासु वा अन्य खाने परिकार। राम्रोसँग ढाकिएको हुनु पर्छ।
फेट्टा: सेतो फेट्टा — बेहुला पट्टिको कलियालाई गुठाउन।
बाँटेर खाने सामग्री: कचौरा, सिन्का, दुना, पेपर कप आदि।
जनशक्तिः
कङ्बि (कलिया)
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)
सहयोगीहरू (जोडी भएर जाने): सामाग्री लिन र व्यवस्थापन गर्न।
जन्ती पट्टीको समूह र भेट
जन्तीहरूलाई निश्चित स्थानमा केही पर छाडेर सामाग्री र जनशक्ति लिएर जानु पर्छ।
बेहुली पट्टीको समूह अघि बढेर त्यहाँ भेट हुन्छ।
भेटमा आदान–प्रदान:
यदि साइनो (पहिचान) लाग्ने हो भने, त्यस अनुसार साइनो सहित “स्यामुसिङ्/सेवा” भनेर दुवै पक्षले समबोधन गर्छन्।
पहिले बेहुली पट्टीको कङ्बिले बेहुला पट्टीको खिडिलाई फेट्टा गुठाइ दिन्छ।
त्यसपछि बेहुला पट्टीले पनि बेहुली पट्टीलाई फेट्टा गुठाइ दिन्छ।
कतिपय स्थानमा यो चलन नहुन सक्छ।
कोसेली दिने–लिने:
पेल्लाम्/मुन्धुम् अनुसार: जन्तीहरू पैदल आएका हुन् वा सवारी साधनबाट आएको हो भन्ने कुरा मिलाएर उल्लेख गर्नुपर्छ।
पैदल वा सवारी साधनबाट - पेल्लाम्/मुन्धुम्: लोहोरुङ भाषामा
(वारि टाआ हाङ्क, टाप्खारानि)
(सवारी साधनमा) घुम्टि घाम्टिबि सिट्टानि होला, ट्राफिक् जाम्बि सिट्टानि होला निवॆँ माक्चाबकानि होला, पॆॽमॆ याक्चाआनि होला
वाइमॆ सिःसानि होला, सागेसु सिःसानि होला
लाम्फु कुःफुबि चाःमा डुङ्मा माचाःटकानि होला
काःमानुङ्, लाःटॆःडुम्काहा लाप्पिॽमा खाङ्पिॽमा, चाःबिॽमा, डुङ्पिॽमा काःमानुङ् हिच्चि लिङ्मा, कठुवा या बोतल होप्ठिवा/डिबु युङ्मॆ।
स्यामुसिङ्कायो!!!!
खिडिः (बेहुला पट्टीको कलिया)
मापाप्ऎ थियो!!!
लाबुङ्योटा लाङ्काम्चि !!
बेहुला पट्टीबाट पनि लगिएमा राम्रो हुन्छ
खिडिः इघा काङ्कॆसु.......चाःवाबा (बेहुलाको चाःवा)
...बामि (बेहुलाको सामॆक्) आङ्लाखिम्पा, सुराखिम्पा
डिबुचाःवा, साचेप् ङाचेप्न
लाःटॆःडुम्काहा लाप्पिॽमा खाङ्पिॽमा, चाबिमॽमा डुङ्पिॽमा
स्यामुसिङ्कायो!!!!
कोङ्बीः (बेहुली पट्टीको कलिया)
मान्ठालटा काङ्काग मायाःक्टाखॆट्टिटिङ्का
मापाप्ऎ ठियो !!
लाबुङ्योटा लाङ्काम्चि!!!
पैदल वा सवारी साधनबाट (संवाद नेपाली भाषामा)
बेहुली पक्ष (पैदल आएमा)
आज त घाम पनि निकै लागेको थियो,
बाटो घाटो पनि अप्ठ्यारो थियो
हिँड्दा घामले पोल्यो होला
पानी परेमा भिज्नु पनि भयो होला।
(सवारी साधनमा आएमा)
घुम्ती–घाम्तीमा पर्नु भयो होला
ट्राफिक जाममा पनि पर्नु भयो होला
रिंगाटा चल्यो होला, थकाइ पनि लाग्यो होला।
माथिबाट जारी राख्दै—
तिर्खा लाग्यो होला, भोक पनि लाग्यो होला
बाटोमा खानु–पिउनु पाउनु भएन होला
यो ... चा:वाबाट ... को (सामॆक्) आङ्लाघरबाट सुराघरबाट
जाँड–पानी, मासु–मांसा र कुटुम्बहरूलाई भोक–तिर्खा मेटाउने
भन्दै ल्याएको—समाईदिनु, हेरिदिनु, खाइदिनु, पिइदिनु भन्दै
२ वटा चिन्डो, कठुवा, बोतलमा रक्सी/जाँड वा अन्य पिउने पदार्थ
२ टपरा सुंगुर वा कुखुराको भुटेको मासु वा अन्य खाने परिकार
राखिदिने र नमस्कार!!!
बेहुला पक्ष
हाम्रो पनि नमस्कार!!!
पर्दैन थियो,
समाएँ है त, साथी हो!!!
बेहुला पक्ष
“यो हाम्रो तर्फबाट पनि” भन्दै, माथि जस्तै परिकार राख्ने र ढोग गर्ने।
बेहुली पक्ष
“किन त? हामी त थाकेका छैनौँ।” पर्दैन थियो, समाएँ है त, साथी हो!!!
कतिपय ठाउँमा बेहुला पक्षबाट कोसेली ल्याउने चलन भने पाइँदैन।
यदि बेहुला पक्षले कोसेली ल्याएको भए, बेहुली पक्षले छेछेपे:मे (देवताहरूलाई चढाउने) गर्दछन्, किनभने बेहुला पक्षको कोसेली अर्को स्थानबाट आएको हुन्छ।
दुवै पक्षले एक–अर्कामा कोसेलीको सगुन बाँडेर खान्छन्।
खाइसकेपछि, बेहुली पक्षले जन्तीहरूलाई पर्छाउने ठाउँमा लगेर बीचमा वरिपरि घुम्न मिल्ने गरी उभ्याइन्छ। त्यस बेला बेहुला, भाञ्जा, लोकान्ता, र बेहुलाका बुबालाई बीचतिर अलि अगाडि उभ्याइन्छ।
जन्ती पर्छाउने
जन्ती पर्छाउने र सामाग्रीहरू:
पानीले भरिएको कलसमा फूलको गुच्छा राखिन्छ।
थालमा चामल राखेर त्यसमाथि हरियो पात बिछ्याइन्छ।
पातमाथि बलेको दियो राखिन्छ, र टपरालाई बीचमा दुलो पारेर छोपिन्छ।
दहीसँग मोलिएको अक्षता सानो कचौरामा राख्ने वा त्यही थालमै मोल्ने चलन पनि छ।
एउटा नाङ्लोमा जन्तीहरूलाई पर्छाउने दुना वा पेपर-दुनामा अक्षता राखिन्छ।
अर्को नाङ्लोमा बेहुला र भाञ्जालाई लगाइने माला, तथा बेहुलाका बुबालाई लगाइने फेट्टा वा टोपी राखिन्छ।
मालाहरूको तयारी:
लोहोरुङ चेलिहरूको प्रचलन अनुसार फूलका मालाले जन्तीहरूलाई स्वागत गरिन्छ।
जन्तीहरूको सङ्ख्या अनुसार दुई–तीन वटा तेर्सो लठ्टीमा मालाहरू सजाइन्छ।
अहिलेका समयमा, ढाकाको खदा वा कोटमा सिउरिने फूलको गुच्छा पनि प्रयोग गरिन्छ।
अन्य जातीय भिन्नता:
लिम्बु र याक्खा समुदायमा ठूला–ठूला सुन्तला, ज्यामिर वा अन्य वस्तुका हाँसोउठ्दो मालाहरू उनेर ठट्टेउली गर्ने परम्परा पाइन्छ। तर, लोहोरुङ समुदायमा यस्तो प्रचलन छैन।
जनशक्तीः
कन्याहरू: २ जना
माइतीहरू: २ जना
बेहुलीका बाबु नभएमा — बडाबाबु, काका वा मामा
स्वागत टोली: जन्तीहरूलाई माला र खदा लगाइदिने टोली
जन्तीहरूलाई पर्छाउने प्रक्रिया
जन्तीहरूलाई माला, खादा वा फूलको गुच्छा लगाइदिने।
जन्तीहरूलाई दायाँ पारेर कन्याकेटीले कलश लिएर पानी चुहाउँदै बिस्तारै अघि बढ्ने।
दियो लिने कन्याकेटीले दियो जोगाउँदै पछाडि पछाडि हिँड्ने।
बेहुलीका बुबा, बडाबुबा, काका वा मामाले हात जोडेर, टोपी नलगाई पछाडि हिँड्ने।
दुई जना माइतीहरूमध्ये एक जनाले अक्षता भएको नाङ्लो टाउकोमा राखेर हिँड्ने र अर्कोले माला र फेट्टा भएको नाङ्लो टाउकोमा राखेर हिँड्ने।
अन्य कलिया, दाजुभाइ, मामा वा मामालीहरू पनि साथमा हिँड्न सक्छन्।
जन्तीहरूलाई तीन फन्को परिक्रमा गर्ने।
कलश र दियो लिएका कन्याकेटीहरू तथा बुबा/प्रतिनिधि बेहुलाको नजिक पुग्ने।
माला र फेट्टा भएको नाङ्लो लिने माइती पनि नजिक उभिने।
अक्षता भएको नाङ्लो लिने माइतीले आमन्त्रित पाहुना र घरगाउँलेहरूलाई अक्षता बाँड्ने।
बुबा, बडाबाबु, काका वा मामाले सबैभन्दा पहिले बेहुलाको बुबा (वा उहाँको प्रतिनिधि) लाई फेट्टा लगाइदिने वा टोपी लगाइदिने।
कलशमा रहेको फुलको गुच्छा निकालेर, बेहुला र भाञ्जालाई कलशको पानीले दायाँतिर बाट तीन पटक घुमाउने। त्यसपछि टिका र माला पालैपालो लगाइदिने। अन्त्यमा अक्षता शिरमा छर्किने। छर्किनु अघि जन्तीहरूले माला लगाइसकेका छन् कि छैनन् भनेर हेर्ने, लगाइसकेपछि मात्र छर्किने। त्यसपछि सोही इसारामा अरू सबैले पर्छाउने।
पर्छाइ सकेपछि माइती र मामालीहरूले बेहुला र भाञ्जालाई बोकेर घरको आँगनमा रहेको राडी–गुन्ड्रिमा उभ्याउने।
जन्तीहरूलाई वरिपरि उभ्याउने वा बसाल्ने।
जन्तिहरूले बेहुली पट्टीको (माङ्प्राङ्टेम्मॆ) पूजा
टेल्ला बिछ्याउनुपर्ने र सामग्री: सबै सामग्री बेहुला र बेहुली पट्टीको पहिलो चरणमा प्रयोग भएको जस्तै नै हुन्छ।
टेल्ला बिछ्याउने तरिका: बेहुला र बेहुली दुबै पक्षले गरेका विधिअनुसार उस्तै तरिकाले टेल्ला बिछ्याइन्छ। यसमा कुनै भिन्नता छैन।
फरक सामग्री: बुच्चा सुँगुरको सट्टा सानो आकारको सोफाक्मा (भुनी सुँगुर) प्रयोग हुन्छ। अन्य सबै सामग्रीहरू उस्तै रहन्छन्।
जनशक्तिः
याटाङ्पा (पुजारी) र शिकारी (सुँगुर प्रहार गर्ने व्यक्ति) बेहुला पट्टीबाट आउनुपर्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) द्वारा बखनिने पेल्लाम्/मुन्धुम् पहिलो चरणको जस्तै नै हुन्छ। फरक यति मात्र हुन्छ कि बेहुला पक्षका जन्तीहरूलाई बेहुली पक्षको चाःवामा भएको (पाःरुहा:ङ्) द्वारा रक्षा (आशीर्वाद) गर्न भनिन्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) को पेल्लाम्/मुन्धुम् सकिएपछि शिकारीले सुँगुरलाई प्रहार गर्न एक बाँण निकाल्छ। त्यो बाँणको टुप्पोमा ‘थु–थु’ गर्दै पैतालामा दलिन्छ (किन दलिन्छ भन्ने बारे माथि उल्लेख गरिएको छ)। र त्यसपछि सुँगुरमाथि बाँण प्रहार गरिन्छ। यसरी सुँगुरलाई भोग दिइन्छ।
ढलेको सोफाक्मा (भुनी सुँगुर) माथि अर्को बाँण राखिन्छ। यसको अर्थ—यदि पहिलो बाँणले नलागेको भए वा प्रहार सफल नभएको भए, अर्को बाँण पनि तयारी अवस्थामा थियो भन्ने प्रतीकात्मक सन्देश दिनु हो।
शिकार सम्पन्न भएपछि फॆगुवाङ् (कजारी) र सहयोगीहरूले शिकारीलाई लिङ्मा (चिन्डो) को जाँड हातमा दिने वा पिलाउने चलन् रहेको छ । त्यसैसँग अक्षता शिरमा छर्किन्छ र फूलको माला पहिराइन्छ। यो “तिमीले राम्रो निशाना लगायौ” भन्ने अर्थमा शिकारीको शिर उठाउने चलन मानिन्छ।
तर कतिपय अवस्थामा कजारी वा सहयोगीहरू अत्यधिक उत्साहित हुँदा जबर्जस्ती अक्षता मुखमा कोचिदिने वा लिङ्मा को जाँड बलपूर्वक मुखमा घुसाइदिने कारण यस्ता शुभ अवसरहरूमा विवाद वा असम्झदारीका घटना पनि घटेका उदाहरणहरू पाइएका छन्।
माइती पक्षका मानिसहरूले यस शिकारको मासु ग्रहण गर्न नहुने परम्परा रहिआएको छ। यस दोस्रो चरणको बेहुली पट्टीको माङ्प्राङ्टेम्मॆ (पाःरुहा:ङ्) पूजा मा पाकेको परिकारले ढोका छेउमा पूजा गर्नुपर्दैन।
जन्तिहरुलाई भोजनः
पाःरुहा:ङको पूजा सम्पन्न भएपछि घर–आँगनबाट सबै जन्तीहरूलाई भतेर (भोजस्थान) तर्फ लगिन्छ। यस क्रममा माइती–मावली पक्षका व्यक्तिहरूले बोक्नुपर्दैन। पहिलेका समयमा आफ्नै डोलेहरूले जन्तीहरूलाई भतेरसम्म बोक्ने र फर्किने काम गर्थे। तर अहिलेका समयमा यदि कार्यक्रम होटल वा पार्टी प्यालेसमा आयोजना गरिएको छ भने, नजिकै भएको कारण कुनै कठिनाइ पर्दैन।
पहिले जन्ती भतेर र माइती भतेर छुट्टाछुट्टै हुने चलन थियो। जन्तीहरूलाई जन्ती भतेरमा लगेर राडी, गुन्द्री र परालका मुठ्टामा लहरै बसाइन्थ्यो।
छोरीचेलीहरूको सीप अनुसार विभिन्न आकारका वरणीहरू बुनेर त्यसमै जन्तीहरूलाई खाना दिने परमपरा अझै कतिपय गाउँहरूमा जीवित छ। पानी खानको लागि साना–साना बाँसका चङ्गॆ दिइन्थ्यो वा लोहोटाको मुखमा सालको पातले ढाकी परालले बाँधेर पानी दिने चलन थियो।
याक्खा र लिम्बु जातिहरूमा युवा–युवतीहरूले जन्तीहरूलाई हात धुवाइदिने निहुँमा मजाकपूर्वक खोयाले माडिदिने परम्परा देखिन्थ्यो, जसलाई रमाइलोको रूपमा लिइन्थ्यो।
तर लोहोरुङ जातिमा भने यस्ता ठट्टेउली (रमाइला ठट्यौली) परम्पराहरू पाइँदैनन्।
सबै जन्तीहरूका अगाडि खाना पुगिसकेको संकेत बेहुलालाई दिइएपछि मात्र बेहुलाले हात छोड्ने। त्यसपछि मात्र अरूले खाना सुरु गर्ने चलन रहिआएको छ।
पहिले बेहुलाले हात छोड्दा बन्दुक पड्काउने चलन थियो, तर अहिले हातहतियारमा प्रतिबन्ध लगाइएकाले यो परमपरा हराइसकेको छ। कतिपय स्थानमा यसको सट्टा पटेका पड्काउने चलन अहिले पनि देखिन्छ।
सहर–बजार क्षेत्रहरूमा भने खानपिनको सम्पूर्ण व्यवस्था स्व–सेवा (self-service) प्रणालीमा हुने भएकाले प्रत्येकले आफ्नै इच्छा अनुसार खाने–नखाने गर्न सक्छन्। त्यसैले बेहुलाले हात छोड्ने वा बन्दुक पड्काउने पुरानो चलन अहिले प्रायः लोप भैसकेको छ।
भोजन ग्रहण गरिसकेपछि जन्तीहरू कतै–कतै गएर समूहमा बस्ने गर्छन् । त्यस समयमा जन्ती भतेरमा बाँकी रहेका भाँडा–वर्तनहरू उठाएर माइती भतेरतर्फ सारिन्छ र ठाउँ खाली गराइन्छ। त्यसपछि त्यही ठाउँमा पराल र गुन्द्री बिछ्याएर जन्तीहरूलाई बसाइन्छ।
गाउँघरमा अहिले पनि यही चलन कायम छ, तर वर्तमान अवस्थामा दरिला पालहरू वा व्यवस्थित कटेरोहरू प्रयोग गरिन्छ।
जाग्गेमा जानु अघि जन्तीहरू यही डेरामा बसेर विश्राम लिन्छन्।
बाःग्डाटा र हॆङ्खॽवा (कन्यदान)
बाःग्डाटा र हॆङ्खॽवा (कन्यदान)को आमन्त्रण
लोहोरुङ संस्कारअनुसार यो कार्य आफ्नै परम्परागत विधिमा सम्पन्न गरिन्छ।
यो संस्कार कहिले गर्ने भन्ने कुरा विवाहको स्वरूप र परिस्थितिअनुसार निर्धारण गरिन्छ। कतिपय अवस्थामा चाँडै गरिन्छ भने, कतिपयमा केही ढिलो गरिन्छ।
बाःसा पेम्मॆ (बास बस्ने) – यो अवस्थाको विवाह हो भने, संस्कारअनुसार बाःग्डाटा, हॆङ्खॽवा (कन्यादान) र साईनो फेम्मॆ (साईनो फेर्ने) कार्यक्रमहरू एकैसाथ सम्पन्न गरिन्छ।
यस अवसरमा जन्तीहरूलाई गाउँ वा ठाउँ अनुसार मनोरञ्जन गराइन्छ, जस्तै — नाचगान, हास्य–व्यङ्ग्य, लोकगीतहरू, तथा रातभरि स्लोक गाएर जुहारी खेल्ने चलन रहिआएको छ।
ऎॽलावॆँ (एकैदिनमा फर्किने) - यो अवस्थाको विवाहमा हो भने माथि उल्लेख गरिएका मनोरञ्जनका कार्यक्रमहरू गर्न समय नहुँदा केवल संस्कारसँग सम्बन्धित अनिवार्य विधिहरू मात्र हतारहतरमा सम्पन्न गरिन्छ।
सहर-बजारमा हो भने प्राय: बास बस्ने गरि विवाह सम्पन्न गरिदैन तर भोजमा नाच-गाना गर्ने छुट्टै कोठा तयार गरिएको हुन्छ।
बेहुली पट्टीको तयारीः
जन्तीहरूले भोजन ग्रहण गरी डेरेमा विश्राम गरिरहेका हुन्छन्।
घर–आँगनमा जाग्गे कार्यक्रमका लागि बोलाउनु अघि तलका सामग्रीहरू तयार गर्नुपर्छ—
ढोक्से दुईवटा (यदि ढोक्से उपलब्ध नभए डोको वा सोही किसिमका अन्य वस्तु प्रयोग गर्न सकिन्छ)।
प्रत्येक ढोक्सेभित्र हरियो पातले पोको पारेको माटो, हड्डी, मासु, ढुङ्गा, जाँडको छोक्रा, पैसा आदि राखिन्छ।
त्यसपछि ती सामग्रीहरूलाई वरिपरि तल–माथिबाट बाँधेर सुरक्षित पारिन्छ।
तयार गरिएका ढोक्सेहरूलाई हरियो पातको वरणी (ढाकनी) ले छोपिन्छ।
दुवै ढोक्सेहरूलाई डोरीले मियोमा दरिलो र कसिलो गरी बाँधिन्छ।
त्यसपछि बेहुला भञ्जा, लोकन्तेहरू र जन्तीहरू बस्ने ठाउँ वरिपरि वातावरण मिलाइन्छ।
बाःग्डाटा (कन्यादान)को तयारी र संवादः
बाःग्डाटा (कन्यादान) को संवाद हुने स्थानमा राडी र तासकुचिङ् बिछ्याएर तयारी पूरा भएपछि, बेहुली पक्षको कङ्बि र उनका सहयोगी जन्ती डेरामा जन्तीहरूलाई बोलाउन जान्छन्।
जन्तीहरूलाई बोलाउँदा प्रयोग गर्ने संवाद (लोहोरुङ भाषामा)
कङ्बि (कलिया)
स्यामुसिङ्!!!
काङ्काम......चा:वाबिऎ (केटिको चाःवा) काम्नुऎ बुङ्
खिडि (कलिया)
जन्तीहरूलाई बोलाउँदा प्रयोग गर्ने संवाद (नेपाली भाषामा)
बेहुली पक्षको (कलिया):
नमस्कार!!!
हाम्रो .... चा:वाको (केटिको चा:वा) सुन्दर फूल
तपाईंहरूले देख्नुभयो, पहिल्याउनुभयो, छान्नुभयो, मन पराउनुभयो।
त्यसकारण आज पाल्नुभयो, अहिले लगनको समय भएको छ, पाल्नुहोस् बाबा!!!
बेहुला पक्षको (कलिया):
नमस्कार!!!
रमायौ!!
खुसी लाग्यो!!
धन्यवाद!!
जन्तीहरू हिँड्नु अघि गर्नुपर्ने तयारीहरूः
जन्तीहरू प्रस्थान गर्नु अघि निम्न कार्यहरू र सामग्रीहरूको व्यवस्था गर्न आवश्यक हुन्छ —
डेरेमा दियो बाल्नुपर्छ, र त्यो दियो निभ्न दिनु हुँदैन। त्यसमा समय–समयमा तेल थप्नुपर्छ, र कसैले निरन्तर पर्खेर हेरचाह गर्नुपर्छ।
अगाडि हिँड्ने व्यक्तिले दाबभित्र राखिएको तरवार (खुँडा) लिन्छन्।
अघिल्ला समयमा माइन्टोल बालेर हिँड्ने चलन थियो, तर अहिलेको समयमा बिजुलीको पहुचले त्यो परम्परा हराएको छ।
श्लोक गाउने व्यक्तिहरूलाई विशेष रूपमा निमन्त्रणा गरी साथमा लैजानुपर्छ।
साथै, सङ्गीतकर्मीहरूलाई पनि तयार पार्नुपर्छ।
हिँड्ने विधिः
सङ्गीतकर्मीहरू सबैभन्दा अगाडि हिँड्छन्।
बेहुला र भाञ्जा डोलीमा वा पैदल रूपमा हुन्छन्।
घर–आँगनमा पुगेपछि, सङ्गीतकर्मीहरू एक छेउमा लागेर संगीत रोक्छन् र त्यसपछि “हा–हा नाच” सुरु गरिन्छ।
हा–हा नाच्
हा–हा नाच्ने विधिः
दाबभित्र राखिएको तरवार (खुँडा) लिने व्यक्ति नै मार्गदर्शक हुन्छ।
तरवार खुँडा समाउने तरिका —
दायाँ हातले बिँड (ह्याण्डल) समाउने,
बायाँ हातले बीचको भाग समाउने,
त्यसलाई छातीको रेखामा बायाँतिर छड्के पारेर ठाडो रूपमा बोकेर लैजानु।
अरू सहभागीहरूले पनि आफूले लिएका सामग्री (जस्तै छाता, लाठ्ठी, धनु–बाण आदि) त्यही ढङ्गले बोक्ने।
घर–आँगनमा पुगेपछि,
मेहेमा (ढोक्से बाँधिएको स्थान) का ढोक्सेहरूलाई दायाँ पारेर आराम्भ गर्नु पर्छ।
पछाडिका सबै सहभागीहरूले मार्गदर्शकको चालअनुसार छाता, लाठ्ठी, धनु आदि सामग्री प्रयोग गर्दै, “हा–हा” को स्वरमा ताल मिलाउँदै नाच्ने। यसरी तीन फन्को परिक्रमा गर्नुपर्छ।
तीन फन्को पूरा भएपछि, त्यहाँ बाँधिएका ढोक्सेहरूलाई आफ्ना साधनहरूले घोच्ने र भित्रका पोकाहरूलाई खोजेर फुकाउने वा च्यात्नू पर्छ।
यदि कुनै पोका नफुकाइएको पाइएमा, बेहुली पक्षले भेटेमा जरिवाना तिर्नु पर्छ भन्ने भनाइ छ।
सबै पोकाहरू च्यातिएपछि मात्र “हा–हा” नाच समाप्त हुन्छ।
त्यसपछि नाच टोली जन्तीहरूसँग मिसिन्छ र कार्यक्रमको अर्को चरण आरम्भ हुन्छ।
हा–हा चेॽमे (हा–हा नाच) — अर्थ र सार
“हा–हा चेॽमे” लोहोरुङ समुदायको परम्परागत विवाह–संस्कारमा नाचिने एक विशेष सांकेतिक नाच हो, जसको प्रत्यक्ष समानता अन्य कुनै किरात समुदायमा पाइँदैन।
यो नाच माङ्प्राङ्टेम्मॆ पाःरुहा:ङ्को पूजा सम्पन्न भएपछि मात्र सुरु गरिन्छ। यसले विवाहको पवित्रता, सिकारको प्रतीकात्मकता र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्छ।
जसरी अन्य समुदायका सिलिमाङ्पाहरूले भुमेथानमा पूजा गरेर सिलि नाच सुरु गर्छन्, त्यसैगरी लोहोरुङ समुदायमा पनि याटाङ्पा (पुजारी) ले पाःरुहा:ङ् (सिकारी) लाई पूजा गरेपछि मात्र नाच सुरु गरिन्छ।
हा–हा चेॽमे विशेषतः बेहुली पक्षको दोस्रो चरणको माङ्प्राङ्टेम्मॆ (पाःरुहा:ङको पूजा) सम्पन्न भएपछि नाचिन्छ। जन्तीहरूलाई बेहुली पक्षले पर्छाइसकेपछि, माइती र मामालीहरूले बेहुला तथा भाञ्जालाई जन्ती सहित घर–आँगनमा ल्याएर राख्छन्।
बेहुला र भाञ्जालाई गुन्द्रि वा राडीमा उभ्याएर पाःरुहा:ङको पूजा गरिन्छ। यस क्रममा बेहुला पक्षले सिकार खेलेझैँ गरेर सोफाॽमा (भुनि सुँगुर) लाई बाँण प्रहार गर्नुपर्छ, जसलाई बँदेलको प्रतीक मानिन्छ। ढलेको भुनि सुँगुर (बँदेलको प्रतीक) त्यहीँ छोडिन्छ र जन्तीहरूलाई भोजन गराइन्छ। भोजनपछि जन्तीहरूलाई बस्ने स्थानमा विश्राम गर्न लगाइन्छ।
लगनको केही समयअघि जन्तीहरूलाई पुनः घर–आँगनमा बोलाइन्छ। मेहेको फेदमा दुईवटा ढोक्सेमा माटो, हड्डी र अन्य वस्तुहरू पातमा बेरेर भित्रपट्टि बाँधिन्छ, र त्यसलाई वरनीले छोपेर मजबुत रूपमा मेहेमा बाँधिएको हुन्छ।
त्यस समयमा हा–हा चेःखुबा (हा–हा नाच्ने टोली) अगाडि लामबद्ध हुन्छन्। “हाः–हाः” आवाज निकाल्दै मेहेको वरिपरि तीन पटक परिक्रमा गर्नुको अर्थ हो — पहिले वाण हानिएको सोफाॽमा (भुनि सुँगुर) बँदेलको प्रतीक घाइते भएर घारी–घूरीमा लुकेको प्रतीकात्मक सिकार खोज्ने प्रक्रिया हो।
मेहेमा बाँधिएका ढोक्सेभित्रका पोकाहरू एक–एक गरी खोजी फुकाउने वा च्यात्ने अर्थ हो — घाइते बँदेल (सिकार) लाई जंगल वा घारीमा खोज्ने प्रतीकात्मकता हो।
बाःग्डाटा सम्पन्न भएपछि वाइरुङ्लाङ् (मेहेकै फेदमा) हॆङ्खॽवा (लगन) गरिन्छ। त्यस अवसरमा एउटा भाले र पोथी कुखुरा पनि मारिन्छ, जसलाई साम्टावा (दाफेँ) र लॆल्लावा (मुनाल) को प्रतीक मानिन्छ।
यी सबै सिकारजन्य जीवहरू माइती पक्षले ग्रहण गर्न नहुने भएकाले, त्यो मासु अलग–अलग पकाई जन्तीहरूलाई टाबाङ्कःक्ला (पहुनालाई कोसेली) को रूपमा बुझाइन्छ।
तर, यो नाचको प्रचार–प्रसार र बुझाइ अभावका कारण स्थानीय, जिल्ला, प्रदेश, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा लोहोरुङ समुदायले आफ्नो जातीय झाँकि प्रदर्शन गर्न नसकेको अवस्था छ।
अन्य समुदायहरूले आफ्ना सांस्कृतिक झाँकिहरू प्रदर्शन गर्दा लोहोरुङ समुदायले पनि यो हा–हा चेःॽमे (हा–हा नाच) लाई झाँकिको रूपमा प्रस्तुत गर्न आवश्यक छ।
कतिपय लोहोरुङहरूले ख्याली, गर्रा र झ्याउरे मादलको तालमा सोराठी–मारुनी नाच लाई लोहोरुङको परम्परा भनी भ्रम फैलाएका छन्। तर, गुगल र सामाजिक सञ्जालमा हेर्दा स्पष्ट हुन्छ कि मारुनी नाच अरू समुदायहरूको परम्परा हो, लोहोरुङको होइन।
साकेला नाच पनि लोहोरुङ जातिको मौलिक नाच होइन। मेरो अनुभव अनुसार लोहोरुङहरूले पहिले कहिल्यै साकेला नाच नाचेका थिएनन्। तर अरूण–भेली क्षेत्र बाहिर गएपछि अन्य किरात समुदायका झाँकिहरू देखी लोहोरुङहरूले साकेला नाचलाई अपनाउँदै आफ्नै पृथक “हा–हा चेःॽमे” बिर्सिन थालेका छन्।
त्यस्तै, केही लोहोरुङहरूले २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनामा “राई” भनेर लेख्न सुझाव दिएका थिए, जुन वास्तवमा शाह वंशले दिएको पगरीको पदवी हो। यसले लोहोरुङ स्वजातिनामलाई संकटमा पार्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। २०६८ र २०७८ सालका जनगणनाका तथ्याङ्कअनुसार, धेरै जातिहरूका भाषाभाषी हजारौँ भए तापनि संख्यात्मक रूपमा “शून्य” देखिनुको प्रमुख कारण यही पदवी–जातिनाम “राई” प्रयोगका कारण स्वजातिनामहरू मेटिँदै जानु हो। स्रोत: लोहोरुङ २०८२।
डाङ्लाङ्काःक्मॆ
दिदीलाई छोडेर बहिनीको विवाह हुँदैछ भने वरिष्ठता उल्लङ्घन भएको मानिन्छ, जसलाई डाङ्लाङ्काःक्मे भनिन्छ। यस अवस्थामा जरिवाना तिर्नुपर्ने परम्परा छ। यस रीतिअनुसार सम्बन्धित नियमहरू पालना गर्नु आवश्यक हुन्छ। डाङ्लाङ्काःक्मॆ रित बाःग्डाटा (कन्यदान) भन्दा अगाडि सम्पन्न गर्नुपर्छ।
दिदिलाई छोडेर बहिनीको विवाहको प्रस्ताव राख्दा, यदि दिदिले सहमति दिएकी छैनन् भने बुबा–आमाले पनि विवाहको अनुमति दिँदैनन्।
दिदि भन्दा अगाडि बहिनीले भागि विवाह, प्रेम विवाह, कुटुम्बाहरूबाट चोरी विवाह, इत्यादि गरेको अवस्थामा यो रित बुझाउन आवश्यक पर्छ र त्यस समयमा डाङ्लाङ्काःक्मॆ रित पालना गर्नुपर्छ।
सदियौँदेखि चलिआएको लोहोरुङ परम्परा अनुसार, यस रीतमा पाँच रूपैयाँ मात्र लिने चलन रहँदै आएको छ। डोलि पैसाको समयमा यो रकम निकै ठूलो धनराशी मानिन्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। ठूले (२०७४)।
कतिपय लोहोरुङ समुदायहरूले यी दस्तुरहरूलाई समयसापेक्ष समीक्षा गर्दै लैजानु आवश्यक ठान्छन्। तर, अर्का पक्षले यी रकम वा परम्परागत नियमहरूलाई संस्कारको प्राचीनताको प्रतीकका रूपमा मूल्याङ्कन गर्छन्। यद्यपि, धेरैले परम्परागत संस्कार परिवर्तन गर्न नहुने विश्वास राख्छन्।
डाङ्लाङ्काःक्मॆ (जरिवाना तिर्ने) विधि
दुवै पक्षका प्रतिनिधिहरू उपस्थित भई सबैजना वरिपरि बसेको अवस्थामा विधि सुरु गरिन्छ।
सहभागी (जानशक्ति):
कङ्बि र खिडि (कलिया): दुवै पक्षबाट अनिवार्य रूपमा उपस्थित हुनुपर्छ।
बेहुली र बेहुलाका बुबाहरू: उपस्थित हुन नसकेमा उनीहरूको वैध प्रतिनिधि उपस्थित हुन सक्छ।
वक्ताहरू: दुवै पक्षबाट पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका) हुनुपर्छ।
पञ्चभलाद्मी र दर्शकहरू: परम्परागत विधिअनुसार उपस्थित हुनु आवश्यक छ।
यस विधिको मुख्य उद्देश्य वरिष्ठता, पारिवारिक सम्मान र सामाजिक सन्तुलन कायम राख्दै, जरिवाना बुझाउने प्रक्रिया औपचारिक रूपमा सम्पन्न गर्नु हो।
डाङ्लाङ्काःक्मॆ संवाद (लोहोरुङ भाषामा)
डाङ्पा पट्टीःजाडेवायो!!!! आःपेचो आःमेचो काङ्काग
लाम्डुसे खारिङ्कार
आन्नामि बुङ्बाःरिबि काम्नुऎ बुङ् सॆःक्मार
होइक बुङ्रे सॆःक्ठाङ्सुङ्कॆ, ङःक्ठाङ्सुङ्कॆ रछ
हाङ्, चुप्ठिङ् हुक्रे डेम्मॆबि
बॆङ्सिङ् हुक्रे सेॽलाहङ्सिङ्कॆ रछ
डाङ्लाङ्काःक्मॆ संवाद (नेपाली भाषामा)
बेहुला पक्ष: नमस्ते बुबा–आमा!
हामी त हिँड्दै जाँदा
तपाईंहरूको फूलबारीमा राम्रै फूल छान्ने क्रम्मा
अनायासै अर्कै फूल पो छानिएछ, मनपराएछौँ
त्यसैले दायाँ हात लगाउनुपर्नेमा बायाँ हात पो तानिएछ
दाहिने खुट्टा सार्नुपर्नेमा बायाँ खुट्टा पो सारिएछ।
बुबा–आमा, हात नकाटिदिनु, खुट्टा नकाटिदिनु।
हामी त डन्डा जरिवाना तिर्छौँ भनेर
यो पाँच रुपैयाँ (रू. ५) यहाँ राखेका छौँ, बाबा!
बेहुली पक्ष: कुटुम्बहरूले पाँच रुपैयाँ जरिवाना भनेर राखेका छन्।
(जेठी हो कि माइली — सोध्नुहोस्!)
के भन्छ त — हुन्छ कि हुँदैन?
भित्रबाट (घरतर्फबाट): “हुन्छ!” वा “हुँदैन!” भन्ने आवाज आउँछ।
यदि “हुन्छ” भनियो भने,
“हुँदैन!” भने के गर्ने ? थप्ने आदि
बेहुला पक्ष: धन्यवाद!
लोहोरूङ बाःग्डाटा (कन्यदान)
लोहोरुङ संस्कारअनुसार बाःग्डाटा (कन्यादान) विवाहको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अङ्ग हो। जबसम्म माइती–मामाली पक्षले बाःग्डाटा घोषणा गर्दैनन्, तबसम्म अन्य जुनसुकै विवाहका रीतरिवाज सम्पन्न गरे पनि छोरी–चेली कुटुम्ब (वरपक्ष) लाई औपचारिक रूपमा हस्तान्तरण भएको मानिँदैन।
यदि बाग्दाता नदिइएको अवस्थामा छोरी–चेलीको जीवन–मरणको प्रसङ्ग आयो भने अन्तिम संस्कार गर्ने सम्पूर्ण जिम्मेवारी माइती पक्षकै रहन्छ। छोरीको सन्तान (जयजन्म) नभएको खण्डमा विशेष समस्या नहुन सक्छ; तर यदि छोराछोरी भइसकेका अवस्थामा आमा बितिन् भने—“आमाको अन्तिम संस्कार गर्ने अधिकार माइती–मामालीहरूलाई दिन सकिन्छ कि सकिँदैन?” भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ।
यदि छोरा–छोरी (जयजन्म) भइसकेका वयस्क भइसकेका छन् भने कदापि दिइँदैन। त्यस्तो अवस्थामा मृत आमाको शरीरमाथि नै बाःग्डाटा दिनुपर्ने परिस्थिति उत्पन्न हुन सक्छ।
विगतमा यस्ता केही असामान्य घटनाहरू घटेका दृष्टान्तहरू पाइन्छन्, जहाँ कतिपय अवस्थामा माइती पक्षले नै अन्तिम संस्कार सम्पन्न गरेका उदाहरणहरू पनि भेटिन्छन्।
बाःग्डाटा नदिइने प्रमुख कारणहरूमा अन्तरजातीय विवाह, आपसी द्वेषभाव, वा अन्य सामाजिक तनावजस्ता कारणहरूले गर्दा सो संस्कार थाती राख्ने चलन पनि देखा पर्दथ्यो।
वास्तवमा, लोहोरुङ विधिअनुसार बाःग्डाटाका लागि आवश्यक सामग्रीहरू धेरै खर्चिला वा जटिल हुँदैनन्। त्यसैले माथि उल्लेख गरिएझैँ समस्या नहोस् भनेर दुवै पक्षले अग्रिम सोचविचार र तयारी गर्नु बुद्धिमत्तापूर्ण हुन्छ।
यदि दुवै पक्षले समझदारी र आपसी सम्मानका साथ काम गरे भने, बाःग्डाटा संस्कार सिर्जनात्मक, प्रतीकात्मक र पारिवारिक सम्मानसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित हुन्छ। यसले विवाहलाई सांस्कृतिक, सामाजिक र धार्मिक दृष्टिले पूर्णता प्रदान गर्छ।
सदियौँदेखि चलिआएको बाःग्डाटा संस्कारमा बेहुला पक्षले बेहुलीलाई विभिन्न सिङ्गार–सामग्री, गरगहना र रकम विस्तृत विवरणसहित बुझाउने चलन छ। यी सामग्री बुझाउने क्रममा हुने दुई पक्षबीचको संवाद नै लोहोरुङ जातिको विवाह संस्कारको सबैभन्दा रोचक र अर्थपूर्ण अंश मानिन्छ।
यस संवादको मूल उद्देश्य बेहुली पक्षले बेहुला पक्षलाई सोधिएका प्रश्नहरूको सहि उत्तर पाई तिनलाई विश्वस्त पार्नु हो। त्यसपछि दुवै पक्षले औपचारिक रूपमा भन्छन्—
बेहुली पक्ष- "आजदेखि हाम्रो छोरी–चेली तपाईंहरूको जिम्मामा सुम्प्यौं।"
बेहुला पक्ष- “आजदेखि तपाईंहरूको छोरी–चेलीको जिम्मा हामीले लियौँ।”
पहिलेका समयमा यो प्रतिबद्धता पञ्चभलाद्मीको उपस्थितिमा गरिन्थ्यो जसलाई विवाह दर्ता सरहको सामाजिक प्रमाणका रूपमा लिइन्थ्यो। त्यतिबेला राज्यव्यवस्थामा जन्मदर्ता वा विवाहदर्ता प्रणाली लागू नभएकाले, बाःग्डाटा नै कानुनी र सामाजिक प्रमाणका रूपमा कार्य गर्थ्यो। तर आजकाल भने बाःग्डाटा केवल सांस्कृतिक परम्पराको रूपमा सीमित छ, र कानुनी रूपमा विवाह दर्ता अनिवार्य गरिएको छ।
रक्सी बोतल: ६
रूमाल (ठुलो): १
निसाना चोली: १
निसाना बोट्टाङ् (मजेत्रो): १
निसाना पोःटॆ (पोते हरियो): १
निसाना सॆङ् (सुन/चाँदी): २
पेवा स्वरूप: सुन २ तोला (सोताको सुन) वा रु ४०
रु ४ को तलको जस्तै सिक्का:
८ आना: सुसुक्मा ठर्पु (डेरा), सुसुक्मा टास्कुच्चिङ् राडी बिछ्याउने
१ रूपैयाँ: माउलि (मामाली)
१ रूपैयाँ: आमालाई
८ आना: फुफुमा (फुफु)
एकसरो सम्पूर्ण गहना र पहिरन वा सर्तअनुसारको
श्रीङ्गारका सामाग्री बोक्ने हाते झोला
यी सबै बेहुला पक्षले व्यवस्थित रूपमा ल्याएर बेहुली पक्षलाई बुझाउनु पर्छ।
बाःग्डाटा (कन्यादान) तयारी प्रक्रिया
बेहुली पक्षले फराकिलो स्थानमा दुवै पक्ष आमनेसामने बस्न मिल्ने गरी कार्पेट वा राडी बिछ्याउनुपर्छ।
बेहुलीको परिवार — (बुबा नभए काका, बडाबाउ, कलिया वा बुढापाका) विधिअनुसार तयार भएर बस्नुपर्छ।
बेहुला पक्षको समूहलाई पूर्वनिर्धारित स्थानमा सम्मानपूर्वक बस्न लगाइन्छ।
बेहुला पक्षले आफ्ना ल्याइएका सामग्रीहरू विधिपूर्वक सजाएर र बिछ्याएर आफ्नो स्थान ग्रहण गर्छन्।
बाःग्डाटा संवादका मुख्य चार रूपरेखा
प्रारम्भिक सवाल–जवाफ चरण
सामग्री विवरण र स्पष्टीकरण चरण
३. स्रोत स्पष्टिकरण र प्रतीकात्मक संवाद चरण
४. अन्तिम प्रतिबद्धता चरण (स्वीकृति र वाचा)
१. प्रारम्भिक सवाल–जवाफ चरण
बेहुली पक्षले नचिनेको वा नजानेको अभिनय गर्दै बेहुला पक्षलाई विभिन्न प्रश्नहरू सोध्छ, जस्तै — “कहाँबाट आयौ?”, “किन आयौ?”, “के कामले आयौ?” आदि। यस चरणको उद्देश्य बेहुला पक्षको सचेतता, तयारी र जिम्मेवारीबोध जाँच गर्नु हो।
२. सामग्री विवरण र स्पष्टीकरण चरण
बेहुला पक्षले मगनी (विवाह प्रस्ताव) देखि हालसम्म भएका संवादहरूलाई जोड्दै उत्तर दिन्छ। त्यसै क्रममा ल्याइएका सामग्रीहरू — रक्सीको दुई बोतल (वा कठुवा) अगाडि राखिन्छन्। त्यसपछि बेहुला पक्षले “सरस्वती बचन खोलिदिनुहोस्” भन्दै बिछ्याइएका सामग्रीहरूको नाम, प्रकार र प्रयोजन अनुसार फाँट (वर्गीकरण) लगाएर प्रस्तुत गर्छ।
३. स्रोत स्पष्टिकरण र प्रतीकात्मक संवाद चरण
यस चरणमा बेहुली पक्षले भनाइको रूपमा प्रतिप्रश्न गर्छ — “यो गरगहना लगाउने हाम्रोमा छैन, पूर्व–पश्चिम–उत्तर–दक्षिणका गाउँ–सहरहरूमा खोज्न जानु भनेका थियौँ, यदि बेहुला पक्ष सोही ठाउँ वा गाउँबाट आएका हुन् भने, त्यसै गाउँको नाम लिएर मिलाएर उत्तर दिन्छन् — “तेही गाउँमा खोज्यौँ, तर मिलेन” आदि।
यदि गाउँबाट सहरमा बसाइ सरेका वा विदेश (प्रवास) मा रहेका छन् भने, दुवै पक्षले सोहि ठाउँका “उता–यता सहरहरूका नाम लिने र मिलेन, अन्ततः बाबु–आमाकैमा सरण पर्यौँ” भन्ने।
अन्त्यमा, बेहुली पक्षले प्रतीकात्मक रूपमा बेहुलीलाई “लाटिलाटि”, अर्थात् केहि नजान्ने सरल पात्रको रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
त्यसपछि बेहुला पक्षले यसरी वाचा गर्छ — “हामीले सिकाउँदै लैजानेछौँ, हेलाहोचो गर्ने छैनौँ, नराम्रो गर्ने छैनौँ, र तलमाथि जे भए पनि अन्त्यसम्मका सबै जिम्मेवारी हामीले लिन्छौँ।” यस प्रतिबद्धतापछि मात्र बाःग्डाटा संस्कार पूर्ण रूपमा सम्पन्न भएको मानिन्छ।
लोहोरुङ भाषामा सम्भावित बाःग्डाटा संवादहरूः
लोहोरुङ बाःग्डाटा संवाद मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छ। तल दिइएको नमूना एक आदर्श र संक्षिप्त रूप हो, जसलाई बुढापाकाले आफ्ना शैलीमा विस्तार गर्न सक्छन्।
लोहोरुङ भाषाको मौलिक बाःग्डाटा संवादको उदाहरण:
डाङ्मा भाङ्कॆः–
बाबा!! टाबाङ्चिग आसिग बाःसाटेन ङाःगमिहा ठियो
हःग टाबङ्चिग बिःहानुङ् फिःहारे गबि फेःभुङ्डामि हाङ्कॆ
राडि नुङ् टास्कुचिङ् रे डिङ्भुङ्डामि
हॆॽनि, मालोउ काःमामिनुक्मिहा, हाम्पाल टाःडामिहा
बाबा!!
डाङ्पा भाङ्कॆः–
आःपाचि आःमाचि, काङ्कागटा
आसेनगटा, आःपाचि आःमाचिबिगटा राजालाम् पिर्तिलाम्पि
काङ्कागटा सभारुम् पान्चरुम् खोम्मानुङ्
काङ्काग डिबुचाःवा फुःडाइङ्का ठियो
हिच्चिरिलुङ्, सुम्चिरिलुङ्, डिङ्चिरिलुङ्सु साँ:चि युङ्डाउम्का
आङ्लाखिम्पा, सुराखिम्पा, खाटिखिम्पा, मिटिखिम्पा
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्, डिङ्चिरिलुङ्
खामाङ्टाङ्पा, यिमाङ्टाङ्पाबाग काङ्कागटा
वाइरुङ्लाङ्पागटा कङ्कगटा पाःरूहाःङ् रे
लासुडाम्पा, टेल्लाडाम्पा, काँ:सडाम्पा, टाबडाम्पा कङकगटा
काङ्कॆ मरॽन सोःप्लाप्मार, फाम्लाप्मार
बाबा !! आःपेचो आःमेचो कागटा बाःजानुङ्, गाःजानुङ् (चॆक्टुङ्नुङ् झॆङ्टुङ्नुङ्) लाःवानुङ् लास्कारानुङ् (सेउसानुङ् मेउसानुङ्)
पाःरुहाःङ् पःक्मानुङ् टाःमारगटा
आःपाचि आःमाचि खिम्नाम्पि पेम्पिॽमा काःसिङॆ ठियो
खिम्नाम्पिसु पेम्पिटिङ्निऎ राइछ
सुसुक्मा (४ आना)
कागटा चेःरुनुङ् मेःरुनुङ् टामारोॽग
काम् चेःरु मेःरु चिम् साग् वाइॽमा हिब्पिॽमा
सुक्बि लाङ्बी लाप्पिॽमा, मिफिडाँवा फाब्पिॽमा
साक् वाइॽमा हिॽपिॽमा, खाङ्पिॽमा काःसिङॆ ठियो
साक्सु हिप्पीताचिम्, वाइॽमासु सेॽपिताचिम
बाबा !! आसेन्ग काडाइङे थियो, बाःजानुङ्, गाःजानुङ् (चॆक्टुङ्नुङ् झॆङ्टुङ्नुङ्) लाःवानुङ्, लास्कारानुङ् (सेउसानुङ् मेउसानुङ्)
(सुक्सुक्मा २५ पैसा)
काङ्काम् हाङ्नुसा, काङ्काम् याॽमिग, ऎप्पङ् नुवाङ् डुङॆ ठियो, काङ्काम् पासामि, काःमानुङ् माउलिचिऎ यःक्सिकुचि होला, सेन्सिकुचि होला
साब्मारा साब्खुबा, खाँलिखुब्, इःरि̤खुबा, मुःबकु
(एक्क डाङ्खु १) बाबा!!!
फुफुमाः
सिगिक्नुङ् टागक्नुङ् लोङ्पकिङ्का
चिःॽवा खेःवा यिक्पकिङका, साम्टाॽवा, लेल्लावा यिक्से
कांकगा नाङ्लाखा, बिगटा टाःडाइङ्का
यासा बिसा यिक्से उङ्मर
लाम्मावा चाःवाबि (बेहुलिको) वाइरुङ्लाङ्पि
एक्क हा:ङ्सोफाॽमा आब्ठाम्सुङ्के ठियो
चिःॽवा खेःवासुङ्क रोगुम्के ठिय, फाबिम्के ठियो
स्रोताको सुन (पेवा मायेङ)–:
२ तोला मायेङ्, ग उइलॆःऎ, ढन्ढन् पाच्, ज्यान् ज्यान् पाच्, फिःॽहा (रिपङ् ४० हाङ्सु) सोःटामि, डाँङ्मामि निवार मांङ्लॆःकुर। याङ् युङ्ठाम्पि युङ्कु हाङ्सु माङ्लॆःकु हाङ्सु खोःमि निवार लॆःटःकु।
निसाःसॆङ्, इघा निसाः पोःटे, निसाः बोट्टाङ्, कांकाःमि नाम्मि हाटाबाजाराबि खेःलो, योम्पक् मुःसि खॆःक्ल काङ्कॆ लेसुम्कनि होला मरक्ल लेःमामि लाःगि निसा पिडुम्कॆयो बाबा !!
इघा पैराना, चोलो साडी, रुमाल डाँङ्मा चाक्ठाम्म् चे खे, यो बाबा !!!!
याफुलेरू ?
माङ्तेवालिरो ? बाबा !!!!
नोट: केही राई जातिहरूले याफुलेलाई (माल्गिरि) र माङ्तेवालिलाई (साम्गिरि) भन्छन् भन्ने विषयमा लोकेपाङ्माका डेखिम् र हेलुवाका हेलुवालाम्सङहरूबीच बहस चलेको थियो।
डाङ्पा भाङ्कॆः–
एक्डाम् याफुले यो
नोटः ङाःक्टेम्पा हाङ्क, मांङ्टेवालि काःमॆ, (चोप्न ङाःक्मिम्पा बिःॽहा, फिःॽहा, मांङ्मांङ् मांङ्मांङ् इःबिमा लॆःमि)। डाङ्मा पिॽमिम्पा हाङ्क) याफुले काःमॆ।
डाङ्मा भाङ्कॆः–
बाबा !! कुटुम्बाचिग आक्ररे काःबक्डामि
काङ्काबिग गरॽहा खाम्खुबा, वॆःखुबाग
काङ्काबिग चुःक्मिहॆटा ?, माॽआमिटा
काङ्काबिग गरहा खाम्खुबा माआमि बाबा!!
वॆःखुबा माआमि
हिच्चिरिलुङ् सुम्चिरिलुङ्सुङ्क साँ:चि युङडाउम्का
लहै साभारूम् पान्चारूम्सुङ्क खेम्मिडाइङ्का, लामिसु लाम्डाइङ्का
नोटः डाङ्मा पट्टी भाङ्कॆ मिॽलामालेःए खानावा, गरक्लो लोहोरुङ साची सन्सार भरी पेम्पोॽडामी मोसे हाम्पि बाःग्डाटा हेनुकीहा ? हांङ्टेम्मा, धरान, ढाबोलिटेम्, युके, हाबि हाबि, मोबानो नाम्कॆॽसिबिहा, नाम्डाःसिबिहा, ठाङ्पेहा, युम्फेहा टेम् खारानॆ लोमाचिरो चाइबान खेम्टाक्। कुटुम्बाचि लोहोरुङसा टेनो लिमिनि। होइढा साचिए गाँवाबिहा खानावा वाबुचिनी मोसे हाबि चुकिहा मोबिहानो इःमालॆ हाङ् वाबुकुची। तर आक्कबान टाःडामिहा हाङ्क खानावा टङ्माहाङ् लोमालॆःक्मि। गरक्हा, वॆःखुबा आन्नानुङ् टोङ्खुबा, आन्नामि टेम्पिन चुआमिता लोमाचिहा।
पुर्खेउली गाँवाबि
डाङ्मा भाङ्कॆः–
आकुबिले रुपानुङ् सिपानुङ्हाचि काम्नुक्मिहा काम्नुक्मिहा
डिरिक् डिरिक् ङेब्डामिहा साब्डामिहा रूपानुङ् सिपानुङ्हाचि
डार्का डाॽखुबाचि, डार्काटाङ्माची
पेल्लाम्टाङ्माचि चुःक्मि लोःसाचिमॆ ठियोटा
सुनाखारि बुङ् वेखुबाचि, आन्नानुङ् टोङ्मिहा
पेल्लाम्टाङ्माचि चुआमि डार्काटाङ्माचि चुआमि बाबा !!
आःपाचि आःमाचि काङ्काग आकुबिग पेल्लाम् रे इःमा काःसामि
लु गबिग कनिमि रिटा टङ्निऎरछ, भाँ:टा टङ्निऎरछ
काङ्का ऎन्टाखारिङ्का बाबा !!
डाङ्मा भाङ्कॆः–
आकुबिरे हाँङ्पासाचि, चुइक्रक्हाचि
काम्नुक्मिहा काम्नुक्मिहा, याम्नुक्मिहा याम्नुक्मिहा
गालाइँचा डाक्खुबाचि, रूपानुङ् सिपानुङ्हाचि
बाबा !! आपेचोउ आमेचोउ कङ्कगटा
पॆसङ् मॆट्टॆरॆङ्सुङ्क खारानॆ लोःसाचिमॆन ठियो
सेउरक् यापक् खिङ्खुबाचि चुआमि
आकुबिसु नारारे–सेट्टिटामि, खाटिरे–सेट्टिटामि
आकुबिरे काम्नुक्मिहा काम्नुक्मिहा, सिपानुङ् भाँ:टानुङ्हाचि
कुनिहाङ्ऎ ङो:गुकुचिहा, डार्का डाक्खुबाचि चुःक्मि
पालाम्टाङ्माचि, पालाम् इःखुबाचि चुःक्मि
काम्नुक्मिहा काम्नुक्मिहा कुनिहाङ्ऎ ङो:गुकुचिहा
आन्नानुङ् टङ्खुबा।
डाङ्पा भाङ्कॆः–
बाबा !! आःपेचो आःमेचो, काङ्कागटा आःपाचि आःमाचिऎ
ढाबोलिटेम्पिरे खारानॆ आकुबि बुसिक्पा नुसासिक्पा
कोःचेचाःवा मेःचेचाःवाबि खारानॆ
काम्नुक्मिहा काम्नुक्मिहा सिब्बु लाँबि रक्हाचि चुःक्मि
काःमानुङ् लोःसाचिमॆ ठियो
काङ्का ढाबोलिटेम्पिसु खारिङ्का बाबा !!
हाम्पालो टाआनिहा मान्टक्लो टाआनिहाटा कुटुम्बाचि बाबा !!
डाङ्पा भाङ्कॆः–
बाबा !! आपाचोउ आमाचोउ, आःपाचिऎ आःमाचिऎ गटा
बेल्लुन्सुङ्क बेल्ला̤ङ्डाआम्निऎ रछ
साट् गउँडा साट् गाल्फासुङ्क सॆक्ठाम्सानिऎ रछ
मानमाऎरेम, चुःमाग एक्क चुःक्, टर, याःसु टाःनिऎरेम
डाङ्पा भाङ्कॆः–
चासुम्टाङ्मा राइछ खेसुम्टाङ्मा राइछ, आक्क, आच्चेलाऎ जामानाबि
डाङ्पा भाङ्कॆः–
डाङ्मा भाङ्कॆः–
बाबा !! कुटुम्बाचिऎग काङ्काम् पासा कुमा–कुमा लॆःक्
डाङ्पा भाङ्कॆः–
पा:निङ्रे सेन्चकानिऎरु मा:निङ्रे सेन्चकानिऎरु ?
पा:निङ् सेनुम्कानि, मा:निङ् सेनुम्कानि बाबा !!
बाबा !! काङ्काम्, पासा जाम्माइ जाम्माइन, पिःकुम्का, चिन्खॆःकुम्का काःसानि लाम्फु सङ्पि लाम्फु खुक्माबि सिट्टा हाङ्ग माल लॆःकानिहा? बाबा !!
डाङ्पा भाङ्कॆः–
बाबा !! काङ्कॆःग लाम्फु सङ्, लाम्फु मॆट्टॆरॆङ्
लाम्फु खुक्माबि सिॽमिटुम्कानि, आक्रन सिक्खारा भनॆग
काङ्काम् लोहोरुङ रिटि आन्सारा लासोडाम्पि टिःखॆकुम्का
काङ्काम् लोहोरुङ संस्कार आनुसारा बाबा !!
डाङ्मा भाङ्कॆः–
बाबा !! आक्रहाङ्क, आन्नाम् पासाचाइ
हिच्चिरिलुङ्, सुम्चिरिलुङ्, डिङ्चिरिलुङ्, खामाङ्टाङ्पा, यिमाङ्टाङ्पा
साँ:चि युङ्डिङ्का हाङ्कॆ, काङ्काम्ग लाःबक्मिम्पा
एक्क पाक्का झार्रा काङ्काम् डाप्पँवा पासा बाबा !!
डाङ्मा भाङ्कॆः–
काङ्कामि नाम्मिग, इर्, काङ्कॆगटा, इगबि निसा पोःटे, इगसॆ चिनालॆःकुम्का हाङ्कॆ यक्टॆखॆःकुम्का माःखारा भनॆ, इग निसा सॆङ् चुःक्
काङ्काम् इघा साँ:चि प्रामान् बाबा !!
डाङ्मा भाङ्कॆः
बाबा !! कुटुम्बाचिग, चोप्न चोप्न, काम्नुर काम्नुर लॆःखॆःकुम्का पिक्खॆःकुम्का, खाङ्खॆःकुम्का, कोःप्खॆःकुम्का डोःप्खॆःकुम्का, चिन्खॆःकुम्का काःमानुङ् जाम्माइ जाम्माइ, लॆःकुम्का, साम्सामा पासा रक्न लॆःकुम्का काःमानुङ् बाःचानान पिट्टामि
चोब्न
नोटःडाङ्मा भाङ्कॆ बाचाना पिॽमार मिम्मुहआ̤ खानावा एक्कसॆ मॆॽमॆ, आसाऎ बाचाना पिॽमॆ आपाऎ, माऎहाङ्ग डेप्पा, बाबाङ् या कयॆङ्मि हुक्पि ६ वाटा बुङ्मि ठुङ्गा याङ्मॆ।
लेहोरुङटेम्पि बुङ् डेम्मिम्पा उम्चङ् खाङ्मुक् होला। टर लोहोरुङसाःचि गाःवाँबिटे हॆॽनि सान्साराबि चुःक्मि हाङ् होइढा सा:चि कुटुम्बा लिःडामि। लामि टिःमार नेन्चाम्पा बुङ् ङाःग्सि टाःमिम्पा खानावा लिःक्ऎसॆ बाःग्डाटाबि बुङ् रुमालबि डेम्मार खानावा टङ्टाक् हाङ् काम्नुऎ खाङ्मुक्।
माङ्सु एडेम्मार रुमालटेॽन फाम्पक्मॆ काम्नुऎ खाङ्मुनि। लोहोरुङ्साःचिमि लाःगि माङ्सु हॆॽनॆ टर होइढासाःचिमि लाःगि काम्नुऎ खाङ्मुनि। बुङ् रुमालबि डेम्मर काम्नुऎ लिःक्।
डाङ्मा भाङ्कॆः
काङ्कामि साम्सावाँमा पासा आन्नामि ठुक्पा पासाऎ नेन्चोउऎ रछ
काङ्कॆ लोःसाचिम्, काङ्काम् पासा सुडेॽमा लॆःॽ
माङ्सु लेःचानि, मेखाङ्टि, मेसाब्टि ठाक्चानिसुङ्क
लाःखॆकाम्निहाङ् मालोउलॆःकाम्निहा ? लोःमारसुङ्क
काखुबा कुटुम्बाचि, गरकाए रिटाभाँ:टा टोङ्खुबा कुटुम्बाचि
एक्क बेल्लुन बिॽनो सोरि सोरि लाम्धुम्मे निवाए
कानिम् साम्सावाँमा पासा नेन्चाबिडामी ङाःग्सि टाःडामिहा
गर ड्रीक् हुक्सोक्नुङ्–लाक्सोक्नुङ् टाःडामिहाङ्
मोरोक्नो मान्टोक्लो एम्पोक्माचिहा
चुप्ठिङ् बेङ्सीङ, साभारूम् पान्चारूम्, युङ्से, पासिंडेसिंची, कोयेंङ्ची युङ्से
नाम्फोङ्लिॽवा बिॽहा, सुम्चिबोङ्, सुम्चि कोटी ओब्लिङ्माची, साँ:चि युङ्से, माङ्ची, कुलपित्रीची, साम्माङ्–लिम्माङ्ची साँची युङ्से
आयुः
श्री........................ (डांङ्मामी आपामी निङ्) नुङ्
श्रीमती.....................मि (डांङ्मामी आःमामि निङ्)
सुश्री..........................ग (डाङ्मामि निङ्)
श्री.............................(डांङ्पामी आपामी निङ्) नुङ्
श्री.............................(डाङ्पामि निङ्)
आयुभाङ्कॆ
इप् पिट्टुङ् एक्क ठुङ्ग बुङ् रुमालबि डेम्पिमॆ
हिच् पिट्टुङ् हिच्चि ठुङ्ग बुङ् रुमालबि डेम्पिमॆ
सुम् पित्तुङ्यो सुम्चि ठुङ्ग बुङ् रुमालबि डेम्पिमॆ
काङ्का पिहाङ्साचिम्, काङ्का जिम्मा
काङ्काम् पासाम् खिम्टाङ्मा लिःसा काङ्काम् नाम्मि लिःसा
बाबा!! इघा सिक्सिवारा लाम्पारे टाऎरु ?
हाम्पाल टाढा ? बाबा !!
डाङ्पा भाङ्कॆः–
बाबा !! इघा सिक्सिवारा लाम्पासु हॆॽनॆ
बॆॽबॆवारा लाम्पासु हॆॽनॆ, कॽडम्फु लाम्पासु हॆॽनॆ
(स्रोत व्यक्तिः डेवान् युम्पाङ्, चित्रबहादुर डेखिम्, हस्तबहादुर वाचिक्लाम्साङ्, दिलबहादुर वाचिक्लाम्साङ्, जीवन वाचिक्लाम्साङ्, नवीन वाचिक्लाम्साङ्, डलबहादुर युम्पाङ्, रत्नबहादुर वाचिक्लाम्साङ्, गणेश बिःॽवा, दिलीप डेखिम्, मतिलाल वाचिक्लाम्साङ्, बिरबहादुर वाचिक्लाम्साङ्, रितुमाया युम्पाङ्, अन्य, ठूले २०७४, भिडियो ईश्वर डेखिम्।
नेपाली भाषाको मौलिक बाःग्डाटा संवादको उदाहरण:
लोहोरुङ बाःग्डाटा संवाद मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छ। तल दिइएको नमूना एक आदर्श र संक्षिप्त रूप हो, जसलाई बुढापाकाले आफ्ना शैलीमा विस्तार गर्न सक्छन्।
बेहुलि पक्षः
बाबा!! पाहुनाज्यूहरूले अघिसम्म त बास मात्रै माग्नु भएको थियो
तर अहिले त पाहुनाज्यूहरूले सुन–चाँदी नै फिजाउनु भएको छ
र राडी र तास्कुचिङ पनि बिछ्याउनु भएको छ
हैन, के भन्नु मन छ? कहाँबाट आउनु भयो?
बाटो–घाटो पो भुल्नुभएको होला कि? त्यसैले यता आइपुग्नुभयो कि, बाबा!!
बेहुला पक्षः
बुबा–आमा, हामीले हिजो, बुबा–आमाकोमा सम्बन्ध गाँस्नको लागि
बुबा–आमाहरूको फूलबारीमा फूल देख्यौँ,
र हामीले पाँञ्च भलाद्मीहरू बटुलेर जाँड–पानी बाँडिराखेका थियौँ,
मासु–मांसा पनि बाँडिराखेका थियौँ
बा, सत्यको बाटोले पो छेक्छ कि ?, बा, हाँगा–बिँगाको साइनोले पो छेक्छ कि ?
बा, हाड–नाताले पो छेक्छ कि ?, बा, कानुनी बाटोले पो छेक्छ कि ?
हिजो बुबा–आमाहरूकोमा पञ्च-भलाद्मीहरूलाई बटुलेर
जाँड–पानी बाँडिराखेका थियौँ, मासु–मांसा पनि बाँडिराख्यौँ, बाबा!
“छेक्दैन” भनेर भन्नुभयो, त्यसैले
हामीले हिजो कुलथानलाई पनि साक्षी राखिछाड्यौँ,
भारलाई पनि साक्षी राखिछाड्यौँ, तीनचुल्लालाई पनि साक्षी राखिछाड्यौँ।
भारमाथि पनि मासु–मांसा, जाँड–पानी झुण्ड्याएर राख्यौँ, बाबा!
बुबा–आमाहरूकोमा साक्षी प्रमाण राखिछाड्यौँ।
त्यसो नभन्नुहोस्, बाबा!
निसानहरू पनि लगाइराख्यौँ, पोकाहरू बाँध्यौँ, मगनी पनि गर्यौँ
दिन–बार पनि माग्यौँ, लोहोरुङ संस्कार अनुसार आउनु भन्नुभएको थियो
लोहोरुङ संस्कार अनुसार आज, बुबा–आमाको घरमा आएका हौँ, बाबा!
सरस्वती बचन खोलिदिनुहोस् भनी आएका हौँ, बाबा!
नोट: दुई कठुवा (वा बोतल) पेय पदार्थ अगाडि सार्ने।
बेहुली पक्षः
बाबा!! पाहुनाहरू त, लौ हेर त! त्यस्तो कुरा पो भन्न थाल्नुभयो त!
कहाँबाट उडेर आउनु भयो? कहाँबाट उठेर आउनु भयो, बाबा!!
बेहुला पक्षः
बाबा!! बुबा–आमा हामी त
आङ्ला–घर, सुरा–घर, खाटि–घर, मिटि–घरबाट आएका हौँ।
तीन चुल्हा, दुई ढुङ्गा, तीन ढुङ्गा र बिछ्याएको ढुङ्गा
कुल–देवता थानका हामी, कुल–देवतालाई पूजेर,
हामी आज लावा– लस्करसँग, बाजा–गाजासँग,
धनुष र काँडासँग, हातको सुरक्षासहित, बुबा–आमाकोमा आएका हौँ।
आमाको गाउँबाट उठेर, निहुरेर आएका हौँ, बाबा!!
नोट: यदि गैर–लोहोरुङ हो भने, बेहुला अन्भाउँदा कुन देवी–देवतालाई बल–बिन्ति मागिन्छ, त्यसैको वर्णन गर्नु पर्छ।
बेहुली पक्षः–
बाबा!!
त्यसो हो भने, यी लोहोरुङ रीत अनुसार ल्याइएका
बिछ्याइएका, देखाइएका र फिजाइएका वस्तुहरूलाई
हामीले त्यत्तिकै छाम्यौँ वा सोहोरेर उठायौँ भने
बा, हामीले कुटाइ पो खाइने हो कि? गाली–बोली पो पाइने हो कि?
आपत्ति पो हुने हो कि? डाण्डा जरिमानामा पो परिने हो कि?
त्यसैले, यी सबै लोहोरुङ रीत अनुसारका नामहरू छन् होला
यी के–के हुन्, के गर्नुपर्ने हो — त्यो त तपाईंहरूकै मुखबाट सुन्न चाहन्छौँ, बाबा!
नाम दिनुहुन्छ कि भनेर भन्छौँ, बाबा!!
बेहुला पक्षः–
बुबा–आमा, गाली–बोली पनि पाउनुहुन्न, कुटाइ पनि खानुहुन्न
आपत्ति पनि आउँदैन, डाण्डामा पनि पर्नुहुन्न
भान्सेः
बाबा!! बुबा–आमा, हामी त बाजा र गाजासँग,
लावा र लस्कारसँग पाःरुहा:ङ्लाई उठाएर आइपुग्दा,
बुबा–आमाहरूलाई घरमै बसिदिनुहोस् भनेर भनेका थियौँ।
घरमै पनि बसिदिनुभएको रहेछ।
लावा र लस्कारसँग, बाजा र गाजासँग आइपुग्दा
बाटोमा स्वागत पनि गर्नुभयो, बाटो–घाटो पनि देखाउनुभयो।
(त्यसको लागि — ४ आना)
म त ईष्टमित्रहरूसँग आइपुग्दा, मेरो ईष्टमित्रहरूको भोक–तिर्खा मेटाइदिनुहोस्
डाडु–पनेउ समाइदिनुहोस्, आगो फुकेर भोज–भात्यार लगाइदिनुहोस् भनेको थियौ
भोक पनि मेटाइदिनुभयो, तिर्खा पनि मेटाइदिनुभयो
आगो फुक्दा हात–खुट्टा पोलियो भने —
त्यसको दबै (औषधि) किन्ने ४ आना, (जम्मा ८ आना)।
डेरा (ठर्पु) :
बाबा!! हिजो नै भनिराखेका थियौँ — बाजा र गाजा, लावा र लस्करसँग आइपुग्दा,
बुबा–आमाहरूले घरमै बसिदिनुहोस् भनेर भनेका थियौँ।
घरमै पनि बसिदिनुभएछ। बाजा–गाजा, लावा र लस्करसँग आइपुग्दा,
बुबा–आमाको घरमा त सायद अटाउँदैनौँ होला भनेका थियौ।
बाहिर बस्दा घामले पोल्छ होला, पानी परे भिजिन्छ होला।
त्यसैले, एउटा डेरा बनाइदिनुहोस् भनेर भनेका थियौँ। डेरा पनि बनाइदिनुभयो।
(त्यसको लागि — २५ पैसा)
तास्कुचिङ र राडी बिछ्याइदिनुहोस् भनेर पनि भनेका थियौँ।
राम्रा–राम्रा तास्कुचिङ र राडीहरू बस्नका लागि बिछ्याइदिनुभयो।
त्यसको लागि — २५ पैसा (जम्मा ८ आना)।
मामालीः
बुबा-आमा!! पानी बिना लेउ हुँदैन,
ठुटा बिना च्याउ पलाउँदैन, अरे। मुल बिना समुन्द्र हुँदैन, अरे।
तेस्तै मामालीबिना कहाँबाट भान्जी हुन्छ त, भन्द? हाम्रो भान्जी, हाम्रो मान्छे,
दशधारा दुध पिएको थियो हाम्रो भन्जिले।
भन्दै, मामालीहरूले खोज्छन् होला, केलाउँछन् होला।
भन्दै दशधारा दुध पिएकोमा, मामालीलाई — १ रुपैया।
आमाः
आमाले १० महिना गर्भमा बोकी, दशधारा दूध दिएर हुर्काई, बढाई,
पढाइ–लेखाइ, हेर्नजान्ने, भन्नजान्ने पार्नुभयो।
अब हामीले बाजा र गाजा, लावा र लस्करसहित
कुटुम्बहरूको घरमा अन्भ्याएर लैजाँदा, आमाको मुटु नै पल्टिएला, चुँडिएला।
रुनु होला, पच्छारिनु होला, कराउनू होला, खोज्नु होला।
के गर्ने त! यो पहिले देखि नै आएको नियम नै हो।
कम्ती नै भए पनि आमाको मुटु टाल्न भन्दै — यो — १ रुपैया, बाबा!!
फुफुः
भोलि बाजा–गाजा र लावा– लस्करसहित हिंड्दा,
चेलिबेटी र लोकन्तिहरूलाई निकाल्दा,
चेलिबेटी र लोकन्तिहरू बाटोमाथि वा बाटोमुनी पर्ने हुन् कि?
हामीले चिने–जान्नेकाहरू नहुन सक्छन्।
राम्रोसँग डोहोर्याउन, सम्हाल्न सक्दैनौं होला।
त्यसैले, बटो–घाटोमा चेलिबेटी र लोकन्तिहरूलाई डोहोर्याउने, सम्हाल्ने कामका लागि एकजना पाको फुपुमालाई पठाइदिनु। फुपुमाको लागि — ५० पैसा।
भरियाः–
हामीले मियोको फेदबाट पारुहा:ङ् उठाउँदै,
धनु, बाँण र हातको सुरक्षासहित सुरु गर्यौँ।
कालिज्–लुइचे खेद्न थाल्यौँ, दाँफे–मुनाल खेद्दै।
हामी हिमाल पुगेर आयौँ, थार–घोरल खेद्दै झर्द…
...चाःवाको (बेहुलीको चाःवा) मियोको फेद्मा
एउटा बाँदेललाई धनुकाँडले लागेको थियो।
कालिज्–लुइचेहरूलाई पनि कुटेको, झरेको थियौँ।
हामीले लावा– लस्करसहित, हा–हा, हु–हु गर्दै खोज्यौँ।
खोज्दा खोज्दै हरायो भेट्न सकिएन, रात पनि पर्यो ।
हाम्रो भारिहरू मियोको फेद्मा छाडिएका थिए।
बुबा–आमा, २ जना भरियाहरू खोजिदिनु होला।
हामीले त्यो भारी बोक्ने नल्याएको हुँदा, बाबा !! त्यसका लागि — ४ आना।
हामी बाजा–गाजा र लावा–लस्करसहित हिंड्दा, छोरी–चेलिहरूलाई निकाल्दा,
बाबा–आमाहरूले बाटो–घाटोमा पो नछेकिदिनु होला।
त्यसका लागि — ४ आना, (जम्मा — ८ आना)।
स्रोताको सुन (पेवा मायेङ)–:
२ तोला सुन — स्रोताको यो हाम्रो परम्परा हो।
धन्–धन् पच, ज्यान–ज्यान पच, सुन वा — ४० रुपैयाँ।
स्रोताको (बेहुलीको) मन जस्तो गर्ने पेवा हो।
बेहुलीको आफ्नो इच्छा अनुसार खर्च गर्न वा बैंकमा राख्न सकिन्छ।
नीस्शा:-
यो नीस्शा चुरा, यो नीस्शा पोते, यो नीस्शा बोर्को —
हाम्रो बुहारीलाई टाढा कतै काममा, मेलापात वा हाटबजार जाँदा
यी चै बेहुली सिंगार्ने पहिरन हुन्: चोली, साड़ी, रुमाल, लुगा, फाटा, बाबा!!
नोट: केटाको तर्फबाट बेहुलीका लागि ल्याइएका लुगा र गहनाहरू तल–माथि नहुने गरी, एक–एक गरेर देखाउने।
बेहुली पक्षः
“हैन, यी गहनाहरू र पहिरन भनेर दिनु भयो?
याफुले हुन्की? (अन्य जातिहरूले-माल्गिरि)?
माङ्तेवाली हुन्?” (अन्य जातिहरूले-साम्गिरि)?
बेहुला पक्षः–
“सबै याफुले हो, है हजुर।” (माल्गिरि)
नोट: मागेर ल्यइएका गहनाहरूको सन्दर्भमा "माङ्तेवाली" (साम्गिरि) भनिन्छ;
मागिएका सबै सुनका गहनाहरू के–के हुन् भन्ने विवरण दिनुपर्छ।
बेहुलीलाई नै दिइएको गहना हो भने याफुले (माल्गिरि) भनिन्छ।
परम्परागत रूपमा, बेहुली सिंगार्न विशेष गरी सुनका गहनाहरू मागेर ल्याउने चलन थियो। केही अवस्थामा माइती पक्षले ती गहनाहरू बेचेर नफर्काएका नजिरहरू पनि देखिएका थिए। त्यसैले माथि सोधिएका प्रश्नहरूमा याफु र माङ्तेवा गाउँका नामहरू हुन्, तर यहाँ भन्न खोजिएको अर्थ:
याफुले (माल्गिरि)= बेहुलीलाई दिइएको गहना।
माङ्तेवाली (साम्गिरि) = केवल बेहुली सिंगार्न मात्र मागेर ल्याइएको गहना, जुन फर्काउनुपर्छ।
बेहुली पक्षः
“कुटुम्बहरू तेसो पो भन्न सुरु गर्नुभयो! हाम्रो मत, यस्तो ओढ्ने, लगाउने
हाम्रोमा छ त? छैन!!! हाम्रो मत, यस्तो ओढ्ने छैन, बाबा! लगाउने सुहाउने छैन!!”
बेहुला पक्षः–
बाबा!! बुबा–आमा, हामीले हिजो, बुबा–आमाहरूको घरमा
हामीले जाँड–पानी बाँटिराख्यौँ, मासु–मांस बाँटिराख्यौँ।
मामा–मामाली, फुपूलाई, सबै दाजु–भाइलाई समाइदिनु भनेर
मासु–मांस पनि बाँटिराख्यौँ, हामिले, बाबा!!
हिज, कुलथान र भारलाई पनि साक्षी राखीराखेका थियौँ।
तिनचुल्लाहलाई पनि साक्षी राखीराखेका थियौँ।
भारमा हामीले पेयपदार्थको कोसेली झुण्डाएर राखेका थियौँ।
कलिया पनि छानेका थियौँ, बाबा!!
बुबा–आमा, बाबा!! तेसो नभन्दिनु होला।
नोट (बेहुली पक्षले सम्झिनु पर्ने):
आजकाल लोहोरुङ समुदाय संसारभर बसोबास गर्छन्। त्यसैले, बाःग्डाटा (कन्यादान) कहाँ हुँदैछ—काठमाडौं, धरान, मधेस, युके वा अन्य ठाउँ—त्यसै ठाउँबाटै पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिणका सहर वा गाउँमा जानु यथार्थपरक र वास्तविक सुनिन्छ।
कुटुम्बहरू सबै लोहोरुङ जातिका नहुन सक्छन्। अरु जातिका व्यक्तिहरूले लोहोरुङहरूको परम्परागत गाउँका कुरा बुझ्दैनन्। त्यसैले, आफू रहिरहेकै ठाउँको कुरा मात्र उल्लेख गर्नु पर्छ, ताकि उनीहरूले बुझ्न सकून्।
तर त्यहाँबाटै आएका व्यक्तिहरू भए, तिनीहरूसँग मिलाएर कुरा गर्न सकिन्छ।
उदाहरण:
“तपाईंहरूको गाउँमै तपाईंहरूसँग मिल्ने, राम्री–राम्री, धेरै पढेलेखेकाहरू, रूप–रंग र सीप भएका व्यक्ति थिए भने राम्रो हुन्छ।”
गाउँघरमा
बेहुली पक्षः–
बाबा!! हामीले त तपाईंहरूलाई अरूणपारि जानु भनेका थियौँ।
त्यहाँ पो रूपाइली, सिप भएका राम्री–राम्री, धेरै–धेरै पढेलेखेका, रूप र सिप भएका,
डार्का बुन्ने, डार्कावालीहरू, पेल्लाम् गाउन जान्नेहरू छन् भनेका थियौँ।
सुनखरी फूल लगाउनेहरू तपाईंहरूसँग मिल्ने छन् भनेका थियौँ, बाबा!!
बेहुला पक्षः–
बाबा!! बुबा–आमा, हामी अरूणपारि पनि गयौं।
त्यहाँ राम्री–राम्री पगरीवालीहरू, सुनखारी फूल लगाउनेहरू,
पेल्लाम्का धनिहरू, डार्कावालीहरू नै थिए, बाबा!!
बुबा–आमा!!! हामीलाई त्यहाँ पेल्लाम् गाउनुपो भनियो।
तर हामीलाई पेल्लाम् गाउनै आएन, पाथिपो राखि दिइयो, माना पनि राखिदियो।
लु, यहाँ हाम्रो रीत नमिल्ने रहेछ, भाँत् नमिल्ने रहेछ।
त्यसैले, बुबा–आमाकोमा घोप्टो परेर, निहुरिएर फर्केर आयौं, बाबा!!
बुबा–आमा, त्यहाँ रीत मिलेन, भाँत् मिलेन, त्यसैले हामी फर्केर आयौं, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! हामीले त डाँडा काटेर उत्तर भोटतिर जानु भनेका थियौँ।
त्यहाँ राजकुमारिहरू, चिल्ला–चिल्ला फट्याङ्ग्रा जस्ता (चुईक — एक प्रकारको चिल्लो फट्याङ्ग्रा),
राम्री–राम्री, हट्टा–कट्टा, गलैचा बुन्ने, रूपैली र सिपालु छन् भनेका थियौँ।
गाला पनि रातो–रातो, सेउजस्तो गाला भएका, राम्री–राम्री छन् भनेका थियौँ, बाबा!!
बेहुला पक्षः–
बाबा!! बुबा–आमा, डाँडा काटेर उत्तर जानु भन्नुभएको थियो।
हामी डाँडा काटेर उत्तरतिर पनि गयौँ।
त्यहाँ त राम्री–राम्री राजकुमारिहरू,
चिल्ला–चिल्ला फट्याङ्ग्रा (चुइक पासा—एक प्रकारको चिल्लो फट्याङ्ग्रा) जस्तै थिए, गुराँस फूलजस्तै, सेउजस्तै गाला भएका नै थिए।
त्यहाँ पनि नारापो अगाडि राखिदियो, खाटिपो अगाडि राखिदियो।
तर त्यहाँ पनि रीतै मिलेन, भाँतै मिलेन भनेर, बाबा!!
हामी त यहीँ, बुबा–आमाकैमा फर्केर आयौँ, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
हामीले त सभायपारि जानु भनेका थियौँ त, बाबा!!
त्यहाँ पो राम्री–राम्री, सिपसँगको, भाँतसँगको,
मकालु हिमालले मन पराउनेहरू, डार्कावालीहरू छन् भनेका थियौँ।
पालामका धनिहरू, पालाम गाउनेहरू छन्, सिपालु, रूपालु, धेरै–धेरै पढे–लेखेका,
सभउ–सिलाख भएका, पाँजा लगाउनेहरू छन् भनेका थियौँ, बाबा!!
बेहुला पक्षः–
बाबा!! बुबा–आमा, सभायपारि पनि हामी गएकै थियौँ।
त्यहाँ राम्री–राम्री, मकालु हिमालले मन पराउनेहरू,
राजकुमारिहरू राम्री–राम्री, मकालु हिमालजस्तै टल्किने नै थिए, बाबा!!
पालामका धनिहरू पनि थिए। त्यहाँ पनि हामीसँग पालाम गाउन खोजे।
तर पालाम गाउन खोज्दा, हामीलाई पालाम गाउनै आएन, बाबा!!
मकैको खोयाले रगत आइजेल हात धोइदियो।
पानी पनि टाउकोबाट खन्याएर भिजायो।
त्यसैले, त्यहाँ पनि हाम्रो रीत नमिल्ने रहेछ, भाँत नमिल्ने रहेछ भनेर
सभायपारिबाट पनि फर्कियौँ र बुबा–आमाकैमा घोप्टियौँ, निहुरियौँ, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
बाबा!!!! हामीले त उधो — मधेसतिर जानु भनेका थियौँ।
त्यहाँ पो काली-काली, दिलवाली, हाम्रो कान्छा भाइका सन्तानहरू,
मेचे–कोचे, थारु–धिमाल, राम्री–राम्री छन् भनेका थियौँ, बाबा!!! तपाईंहरूसँग मिल्ने।
बेहुला पक्षः–
बाबा !! बुबा–आमा, हामीलाई त बुबा–आमाले भन्नुभएको थियो
राम्री–राम्री, काली–काली, हाँडि जस्तैहरू छन् भन्नुभएको थियो,
हामीलाई ‘जैसे जैसे, कैइसे कैइसे’ भन्दो रहेछ।
लु, हामी त नराम्रो रहेछौँ भनेर, फर्कियौँ, बाबा !!
(लोहोरुङ भाषामा ‘कैइसे कैइसे’ भन्नाले नराम्रो–नराम्रो भन्ने अर्थ हुन्छ।)
बाबा !! बुबा–आमा, म त आज तपाईंहरूकैमा घोप्टिएर, निहुरिएर बसेको छु।
म आज त — दायाँ खुट्टाले लत्याए पनि बाँयाँ खुट्टामा झुन्डिन्छु,
बाँयाँ खुट्टाले लत्याए पनि दायाँ खुट्टामा झुन्डिन्छु।
बुबा–आमाकैमा, आज म त साँझको नेहुलीझैँ रोइरहेको छु, निहुरिरहेको छु।
बुबा–आमाकैमा, निउरिएको, घोप्टिएको छु, बाबा !!
बेहुली पक्षः–
बाबा !! हामीले त साँघु पनि भत्काइदिएका थियौँ,
झोलुङ्गे पुल पनि काटिदिएका थियौँ।
सात गाउँडा, सात गल्छी, चारै दिशाबाट थुनेका थियौँ।
अनि कहाँबाट आउनुभयो ?
कसरी आइपुग्नुभयो, कुटुम्बज्यूहरू ? बाबा !!
बेहुला पक्षः–
बाबा !! बुबा–आमा !! बुबा–आमाहरूले त
साँघु पनि भत्काइदिनु भएछ,
सात गाउँडा, सात गल्छी पनि थुनेर राख्नुभएछ, बाबा !!
झोलङ्गे पुल पनि काटिदिनु भएछ बाबा!!
झोलुङ्गे पुल पनि हामीले जोडेर आयौँ, बाबा !!
अब हामी त बुबा–आमाकैमा आइपुगेका छौँ, बाबा !!
बेहुली पक्षः–
बाबा !! कुटुम्बहरूलाई त बाटोमा आउँदै गर्दा,
केराको पातले पनि “छैन, छैन” भनेर रोकेको थियो रे त, बाबा !!
बेहुला पक्षः–
बुबा–आमा, केराको पातले त “छैन, छैन” भनेर भनेको रहेछ,
तर हामीलाई त तामाबाँसको टुप्पाले “यहाँ नै छ” भनेर देखाएको छ, बाबा !!
बाँदरले रुख छोडोस्, तर हामीले भने—छोड्दैनौँ, बाबा !!
बेहुली पक्षः–
कुटुम्बाज्यूहरू त साँच्चै कडा हुनुहुन्छ क्यारे!
अब आमाहरूलाई सोध्नु पर्छ, घरभित्र—
“हाम्रोमा तेस्तो एउटा छोरी छ कि छैन?” सोध्नु पर्छ।
भित्रबाट:
“छदै छैन नि… छ एउटा, तर मुख पनि आउँदैन।
दिमाग पनि छैन, पढे–लेखेको पनि छैन, तर हेर्न त हातमा फोन् हेर्छ।
के हेरेको हो? तेस्तो भए पनि हुन्छ त?”
कुटुम्बाज्यूहरू सुन्नु भयो, आमाहरूले भित्रबाट भन्नुभयो:
“एउटा लाटी, गाँड भएकी छ अरे, हातमा लिने मोबाईल मात्र हेरी बस्ने छ अरे।
तेस्तो हुन्छ कि हुँदैन?” कुटुम्बाज्यूहरू, बाबा!!
बेहुला पक्षः–
बाबा !! बुबा–आमा, हामीले त उनै लाटि–लाटिलाई मन पराएका हौँ।
उनै गाँड भएकीलाई नै देखिसकेका हौँ, बाबा !!
गाँड भएकी रहेछ (चासुम् भन्नाले गलागाँड वा श्रीसम्पत्ति पनि बुझिन्छ)।
यो नयाँ युगमा, त्यो मोबाइल हेरिरहने नै खोजेको, अहिलेको प्राविधिक युगमा
हामीले खोजेको, पहिल्याएको, मन पराएको, हेरिसकेको यस्तै हो, बाबा !!
बेहुली पक्षः–
बाबा !! कुटुम्बज्यूहरूले त देख्नुभयो, मनपराउनुभयो,
छान्नु पनि भयो, पहिल्याउनुभयो र मन पनि पराउनुभयो।
भाँडा–बर्तन, डाडु–पनेउमा तल–माथि गर्नुहुने हो कि, बाबा !!
बेहुला पक्षः–
भाँडा–बर्तन, डाडु–पनिउ उसैको हातमा दिन्छौँ।
धानसार पनि उसैको खटन्मा दिन्छौँ। हामीले एत–उत गर्दैनौँ, बाबा !!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! कुटुम्बाज्युहरूले हाम्रो छोरी लाटि–लाटि छ।
खेत पनि पहिरोमा दिने हो कि?
बेहुला पक्षः–
बाबा!! हामीले उसैलाई रोज्न र छान्न दिन्छौँ।
कुन रोज्ने हो, निर्णय त उसैको हातमा हुन्छ, बाबा !!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! कुटुम्बाज्यूहरूले त थाहा पाउनु भयो, सुन्नु पनि भयो।
यस्तो गोजेङ्ग्री लाटी लगेर के गर्नुहुन्छ त?
बेहुला पक्षः–
बाबा !! हामीले सिकाएर लैजानेछौँ, जाँगरीलो बनाएर लैजानेछौँ।
गोजेङ्ग्रीलाई पनि चातुर बनाउनेछौँ, सबै सिकाएर लैजानेछौँ।
नजानेको कुरा पनि सिकाएर लैजानेछौँ, बाबा !!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! यस्तो गोजेङ्ग्री लगेर,बाबुको नाउँपो, आमाको नाउँपो
यस्तो-उस्तो निन्दा गर्ने हो कि?
बुबा–आमाको नाउँपो नराम्रो कुरा गर्ने हो कि?
बेहुला पक्षः–
बाबा!! हामीले त एकदम मन परेको हो, हामीले मन पराएर लगेको हो।
बुबाको नाउँ पनि निन्दा गर्दैनौँ, आमाको पनि निन्दा गर्दैनौँ, बाबा !!
हाम्रो बाट त यस्तो कुरा आउँदैन, बाबा !!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! हाम्रो यस्ती लाटी छोरीलाई लगेर
माटोमा सेकाएर मार्ने हो कि? ढुङ्गामा सेकाएर मार्ने हो कि?
खोलामा पर्यो भने के गर्नु हुन्छ? पहरामा पर्यो भने के गर्नु हुन्छ, बाबा!!
बेहुला पक्षः
बाबा!!हामीले माटोमा वा ढुङ्गामा सेकाएर मार्दैनौँ।
पहरामा पर्यो भने आँकुसेले तानेर निकाल्छौँ।
खोलामा पर्यो भने पनि हामी जालले तानेर निकाल्छौँ, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! हाम्रो छोरी माईत घर फर्केर, जान नमानेर
पाहा जस्तै टालिएर बसिन् भने के गर्नु हुन्छ?
बेहुला पक्षः
बाबा!! हामी पहिलो त माईत घर फर्किने बनाउदैनौ।
यदि आइगइन्, त्यस्तै भइगइन् भने पनि, हामीले फकाएर लैजान्छौँ।
मानिनन् भने, पाहा जस्तै टालिइन् भने पनि, हामीले
हाँडिमा टालिएको माम्री उप्काएजस्तै, उप्काएर खोस्रेर हाम्रो घरमै लैजान्छौँ, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! हाम्रो छोरीलाई सबै–सबै नै गर्छौँ, सिकाउँछौँ भन्नुभयो।
तर, बाटोमाथि वा बाटोमुनि पर्यो भने के गर्नु हुन्छ, बाबा!!
बेहुला पक्षः
बाबा!! हामीले त बाटोमाथि वा बाटोमुनि हुनै दिँदैनौँ।
त्यस्तै भयो वा भवितव्य लाग्यो भने, लोहोरुङ संस्कार अनुसार
आफ्ना कुलपित्रीहरूको थानमा कुलपित्रीहरूसँग, डेउपित्रीहरूसँग
हारमा सामेल गरेर पठाउँछौँ, बाबा!! हाम्रो लोहोरुङ संस्कार अनुसार, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! तेसो हो भने, तपाईंहरूको छोरा कुन आमा–पट्टीको हो?
भाउजू–पट्टीको हो कि? विहाइते–पट्टीको हो कि?
ल्याइते–पट्टीको हो कि? वा बाहिर–पट्टीको हो?
बेहुला पक्षः
बाबा!! हाम्रो छोरा त भाउजू–पट्टीको पनि हैन, ल्याइते–पट्टीको पनि हैन,
रुखको फेदको पनि हैन, बाहिर–बाहिरको पनि हैन, बाबा!!
कुलदेवतालाई साक्षी राखेर ल्याएको, एउटा पक्का झार्रा,
हाम्रो शुद्ध विहाइते–पट्टीबाट जन्मेको छोरा हो, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! कुटुम्बाज्यूहरू, हाम्रो छोरी त लाटि छे, गोजेङ्ग्री छ, केही पनि जान्दैन।
हाटबजारमा, कहाँ–कहाँ गइन् भने, हराइन् भने, के गर्नु हुन्छ?
कसरी पाउनुहुन्छ, कुटुम्बाज्यूहरू, बाबा!!
बेहुला पक्षः
बाबा!! बुबा–आमा, बुबा–आमाहरूको छोरी, हाम्रो बुहारी,
ई… हामीले यहाँ निस्सा–पोते बाट चिन्छौँ, त्यहाँबाट खोजेर ल्याइहाल्छौँ।
हराइन् भने, यो निस्सा–चुरा छ, यो निस्सा–चुराबाट चिन्छौँ,
त्यहाँबाट खोजेर ल्याउँछौँ, बाबा!! हाम्रा यिनिहरू साक्षी प्रमाण हुन्, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! कुटुम्बाज्यूहरू, यिनिहरू निस्सा–पोते, त्यो निस्सा–चुरा,
निस्साको लागि त्यसले पाइहाल्छौ भनेर भन्नुभयो।
यो निस्सा–बर्को चाहिँ केको लागि हो, बाबा!!
बेहुला पक्षः
बाबा!! बुबा–आमा, भोलि हाटबजार जाँदा,
मेलापात जाँदा, काम गर्दा जेठाज्युहरू हुन्छन् होला।
जेठाज्युहरूको अगाडि शिरछोप्ने निस्सा–मजेत्रो/बर्को, बाबा!!
बेहुली पक्षः–
बाबा!! कुटुम्बाज्यूहरूले सबै–सबै राम्रो–राम्रो गर्दै लान्छौ,
दिँदै लान्छौ, हेर्दै लान्छौ, काखिचेप्छौ, सामाल्छौ, सिकाउँदै लान्छौ।
भन्दै सबै–सबै गर्छौ, छोरी जस्तै गर्छौ, भनेर बाचन नै दिनु भयो।
हामी सोधनी कर्ताले सोध्यौँ, सबै ईष्टमित्र, पञ्चभलाद्मि ज्युहरूले सुन्नुभयो।
साथै हामी सोधकर्तले सोध्यौँ,
कुटुम्बाज्यूहरू साँच्चै कडापो हुनुहुन्छ कि क्या हो?
सबै:
हो–हो!! कडै हुनुहुँदो रहेछ!! विहाइतेबाटै रहेछ, नसकिदो रहेछ,
कडै हुनुहुँदो रहेछ!! जित्नुभयो हामिलाई। लौ रूमाल थाप्नु होस्!!
बेहुला पक्षः
कलियले रूमाल बिछ्याउने।
नोट: बेहुली पट्टीबाट बचन दिने क्रममा, तलका विषयहरू कसले बचन दिने हो भनेर तय गर्नु पर्छ—
बुबा, नभए बडाबुबा, काका वा मामाले ६ वटा फूलहरू हातमा लिने:
पुराना लोहोरुङ गाउँ–वस्तिहरूमा यो चलन नयाँ हुन सक्छ। तर लोहोरुङ समुदाय केवल पुराना गाउँ–वस्तिमा मात्र सीमित छैन; संसारभर फैलिएको छ र गैर–लोहोरुङहरूसँग पनि सम्बन्ध गाँसिसकेको छ।
एक दियौँ भन्ने - रूमालमा एउटा फूल झारिदिने।
दुई दियौँ भन्ने - रूमालमा दुईवटा फूल झारिदिने।
तीन दियौँ भन्ने - रूमालमा तीनवटा फूल झारिदिने।
यदि कुनै फूल रूमालमा नलागाए, रूमाल खाली उठाउनु पर्छ। लोहोरुङहरूको लागि यो सामान्य परम्परा हो, तर गैर–लोहोरुङहरूको लागि 'रूमाल खाली उठाउनु' अनौठो लाग्न सक्छ। फूलहरू रूमालमा झारिएमा परम्परा र नियम दुवै पालन गरिएको ठहरिन्छ।
बेहुली पक्षः
बाबा!! हाम्रो छोरीलाई तपाईहरूको छोराले मन पराएछन्।
हामीले भनिउ—हाम्रो छोरी लाटि, गोजेङ्ग्री छ,
केही पनि जान्दिन, लेखपढी छैन, अल्छेनी पनि छ
लगेर के गर्नुहुन्छ भनेर।
तर, तपाईं कुटुम्बाज्यूहरूले भन्नुभयो
"हामी समाल्दै लान्छौँ, सिकाउँदै लान्छौँ,
निपुण बनाई लान्छौँ, जे नजानेको छ, सबै कुरा सिकाएर लान्छौँ।
यता उता भए पनि, तलमाथि भए पनि,
हामी नै हेरेर, सम्भारेर लान्छौँ।"
यस्तो राम्रो रीतभाँत मिल्ने कुटुम्बहरू,
एउटै साँघुमा सँगै हिँड्ने मन्सायले
हाम्रो छोरीलाई मन पराएर, माग्न आउनुभएको,
यति धेरै कोसेलिपात बोकेर आउनुभएको
तपाईंहरूलाई हामी कसरी खालिहात पर्काउने?
आज यहाँ, दायाँ–बायाँ सभा पञ्चभलाद्मीहरू साक्षी राखी,
बुढापाका, मामा–मामालीहरू साक्षी राखी,
पागारी राजा, पारु राजा, सुम्नीमा, सोफेक्ला राजा साक्षी राखी,
आकाशका तेत्तिस कोटी देवताहरूलाई साक्षी राख्दै,
देवता, कुलपित्रीहरू, लोहोरुङ जातिले मानेका देवताहरूलाई साक्षी राख्दै…
श्री ............................................ तथा (बेहुलीको बाबुको नाम)
श्रीमती ....................................... को छोरी (बेहुलीको आमाको नाम)
सुश्री ............................................ (बेहुलीको नाम)
तथा
श्री ..............................................तथा (बेहुलाको बाबुको नाम)
श्रीमती ........................................को छोरा (बेहुलाको आमाको नाम)
श्री ........................................... (बेहुलाको नाम)
आजदेखि:
एक दियौँ भन्ने - एउटा फूल रूमालमा खसाली दिने।
दुई दियौँ भन्ने - दुई ठुङ्गा फूल रूमालमा खसाली दिने।
तीन दियौँ भन्ने - तीन ठुङ्गा फूल रूमालमा खसाली दिने।
यसरी बचन दिँदा, सबैले ताली बजाएर प्रमाणित (साक्षी) दिनु उचित हुन्छ।
बेहुली पक्षः–
बाबा!! आजदेखि हाम्रो छोरी
तपाईँहरूको छोराले मन पराएको छ।
अहिलेदेखि हामीले तपाईँहरूको छोराको श्रीमती भनेर दिपठाएको छौँ।
तपाईँहरूले सबै–सबै काखिचेपेर लान्छौँ, समालेर लान्छौँ, सिकाउँदै लान्छौँ;
तल–माथि नगरी, सुखमा भए पनि, दुःखमा भए पनि,
सबै–सबै हेरेर लान्छौँ, हेर्छौँ, तल–माथि भए पनि।
हामीले नै बेहोरेर लान्छौँ, हाम्रो साथमा हुन्छ भनेर।
हामीलाई भन्नु भएको छ, हामी विश्वास गर्छौँ।
ल है, आजबाट ढुक्क भयौँ, बाबा!!
बेहुला पक्षः
बाबा!! बुबा–आमाको मुटुमा फलेको छोरी हामीलाई दिपठाउनु भयो, हाम्रो जिम्मा।
हाम्रो छोराको श्रीमती भयो, हाम्रो बुहारी भयो।
सुखमा भए पनि, दुःखमा भए पनि, जस्तो खाए पनि, पिए पनि,
तेस्तै खुवाउँदै लान्छौँ, पिलाउँदै लान्छौँ।
बिमारी भएमा अस्पताल भए पनि लान्छौँ, पुजारी, धामी भए पनि लगाउँछौँ।
बुबा–आमा, ढुक्क मान्नुहोस्, बाबा!!
बेहुला पक्षः–
२ बोतल/कठुवा रक्सी राख्दै — ल है!! बुबा–आमा।
बुबा–आमाहरूले सरस्वती बचन खोलीदिनुभयो, बर पिपल रोपिदिनुभयो।
तास्कुच्चिङ् बिछ्याइदिनु भयो, अब, तास्कुच्चिङ् उठाइदिनु
(भन्दै २ बोतल रक्सी राखेर ढोग गर्ने)
बेहुली पक्षः
बाबा!! यो सगुनहरू कहाँबाट आयो ? नजाने बाटोबाट आयो कि ?
अप्ठ्यारो बाटोबाट आयो कि ? गनाउने बाटोबाट आयो कि ?
कहाँबाट आयो, बाबा!!
बेहुला पक्षः–
यिनिहरू नजाने बाटोबाट पनि हैन। अप्ठ्यारो बाटोबाट पनि हैन।
गनाउने बाटोबाट पनि हैन।
बाबा!! हामीले बर–पिपल पनि रोपी दियौं,
सरस्वती वचन पनि खोली दियौं।
अहिले तपाईंहरूलाई वचन पनि दिइसक्यौं।
शिरढल्ने गरी वचनहरू लगायौंकि भन्दै (दुई बोतल पेय पदार्थ राखिदिने)
शिरढल्यो भने, शिर उठाइदिएको, बाबा!!
अब, बुढापाकाहरूले “आशीष–पुण्यपो–दिवस” भनेर
शिर उठाइदिएका, बाबा!!
आशीर्वाद दिनुहोस्, बुढापाकाहरूले
तास्कुच्चिङ् पनि उठाइ दियौं, बाबा!!
सगुन सबैले बाँडेर खाने,
आफ्ना–आफ्ना ज्ञान अनुसार आशीर्वाद दिने!!
यसरी बाग्डाट्टा संवाद समाप्त हुन्छ।
हेलुवा र लोकेपाङ्माबीच भएको बाःग्डाटा (कन्यादान) मा जगधन हेलुवालाम्सङ्, इन्द्रबहादुर डेखिम्, केदार डेखिम्, जहारसिंह डेखिम्, युकेको सिकरू संवाद चित्रबहादुर डेखिम्, ऐतसिं वाचिक्लाम्सङ्, गैरिपांमा डेवान युम्पाङ्, दिल बहादुर वाचिक्लाम्सङ, केदर डेखिम्, स्व. निर बहादुर वाचिक्लाम्सङ, लछ्मन वाचिक्लाम्सङ, याङ्ख्रुङ र छुकुवा पासिङ्-डेसिङ सहभागी भएका थिए।
लोहोरुङ समुदायको हेङ्खोॽवाः (लगन)
बाःग्डाटापछि लोहोरुङ समुदायमा परम्परागत रूपमा हॆङ्खॽवा कार्यक्रम सम्पन्न गरिन्छ। यही हॆङ्खॽवा नै लोहोरुङ परम्पराअनुसारको लगन हो। लोहोरुङहरूले पनि हिन्दूहरूको जस्तै पण्डित वा ज्योतिषीमार्फत शुभ साइत मिलाएर मात्र विवाह गर्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ। लगनको दिन कुन घडी, पाला वा समयमा साइत परेको छ भन्ने कुरा भने त्यति विशेष रूपमा महत्व दिइँदैन।
हॆङ्खॽवा गर्दा भाले–पोथीको हिँवा (रगत) चुहाउँदा “लगन भयो” भनिन्छ। त्यस बेलामा बेहुला–बेहुली एकै साथ उठ्छन्, बन्दुक पड्काइन्थ्यो, र सङ्गीतकर्मीहरूलाई उराल (सङ्गीत बजाउन) लगाइन्थ्यो। यसरी विभिन्न सांकेतिक तथा सांस्कृतिक क्रियाकलापहरू सम्पन्न गरिन्छ।
छोरीको हॆङ्खॽवा घरबाहिर — आँगन, होटल वा पार्टी प्यालेस जस्ता ठाउँमा — जुनसुकै स्थानमा गर्न हुन्छ। किनभने छोरीलाई आफ्नो कुलबाट कुटुम्बको कुलमा बाहिर बाटै सार्ने प्रमुख संस्कार नै हॆङ्खॽवा हो।
हॆङ्खॽवामा थापिएको हिँवा (भोग) लाई आफ्नो कुलमा चढाइँदैन; बरु बाहिर, कोठेबारी वा सफा ठाउँमा सेलाईन्छ। यसको अर्थ छोरी अब आफ्नै कुलबाट बाहिर गई कुटुम्बको कुलमा समावेश भइन् भन्ने हुन्छ।
तर बेहुला–पट्टी (केटाको पक्ष) वा बेहुलीलाई घरमा हुलाउँदा वा हॆङ्खॽवा गर्दा भने घर भित्र गरिन्छ र हिँवा (भोग) लाई आफ्नै कुलथान (माङ्सुक्) मा चढाइन्छ। यसरी गरिएको हिँवाको चढाइलाई सो कुलमा नयाँ सदस्य समावेश भएको रूपमा लिइन्छ। भाले कुखुराको हिँवा (भोग) लाई दायाँ कोठामा र पोथी कुखुराको बायाँ कोठामा चढाइन्छ। यस संस्कारलाई “कुलमा चढाउने” भनिन्छ। आफ्नो घरमा माङ्सुक् छैन भने दाजु-भाइको घरमा सम्पन्न गरे पनि हुन्छ।
अघिल्ला समयमा, छोरी प्रेमसम्बन्धका कारण, चोरी विवाह वा अन्य तरिकाले केटाको घरमा पुगेकी खण्डमा तुरुन्तै हॆङ्खॽवा गर्ने चलन थियो। यसको अर्थ ती छोरी त्यही कुलमा समावेश भइन् भन्ने हुन्थ्यो। तर, माइती (वा मामली) पक्षले बाःग्डाटा नदिएसम्म अन्तिम संस्कार गर्ने जिम्मेवारी उनीहरुकै रहन्छ। केटा पक्षले पहिले नै हॆङ्खॽवा गरेर कुलमा चढाए पनि त्यसलाई मान्यता दिइँदैन।
हॆङ्खॽवा संस्कार सम्पन्न गर्न विभिन्न व्यक्तिहरूको सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ। सामान्यतया यस संस्कारका लागि निम्न जनशक्ति आवश्यक पर्ने हुन्छः
पुजारी (फाटाङ्गि) – धार्मिक विधि र पूजापाठ सञ्चालन गर्ने व्यक्ति।
बेहुला–बेहुली (डाङ्पा–डाङ्मा) – विवाह संस्कारका मुख्य पात्रहरू।
बुबा तथा बाङ्गापा (कलिया) – बेहुला वा बेहुलीका अभिभावक तथा निकट आफन्त।
लोकान्तिहरू (केटा र केटी छाँतासहित २ जना) – विवाहको अवसरमा विशेष भूमिका निर्वाह गर्ने सहभागी जोडी।
हॆङ्खॽवा गर्ने तार्किक क्रमः
हॆङ्खॽवा संस्कार गर्दा बेहुली पक्षबाट पाएका पहिरन र गरगहना लगाएर नै संस्कार सम्पन्न गर्नुपर्छ। किनभने कुलबाट बेहुलीलाई आधिकारिक रूपमा सारिएको हुदैन।
यदि विवाहको कार्यक्रम एउटै दिनमै सम्पन्न भएर फर्किने प्रकारको हो भने, हॆङ्खॽवा सम्पन्न भएपछि अन्भाउने बेलामा मात्र बेहुलीलाई बेहुला पक्षबाट दिइएका पहिरन लगाइन्छ र बेहुलालाई बेहुली पक्षबाट दिइएका पहिरन परिवर्तन गराइन्छ।
तर यदि विवाह एक रात बसेर भोलिपल्ट बिहान फर्किने खालको हो भने, अन्भाउनु अघि नै माथि उल्लेख गरेअनुसार बेहुला–बेहुलीलाई पहिरन परिवर्तन गराइन्छ।
बेहुलासँग ल्याइएका भञ्जाको भूमिका
लोहोरुङ परम्पराअनुसार, बेहुलासँग आएका भञ्जाले विशेष पाःरुहा:ङको प्रतीकात्मक भूमिका निर्वाह गर्छन्। जब मामा वा माइतीले बेहुलीलाई घरभित्रबाट बोकेर झार्ने क्रममा हुन्छन्, त्यस समयमा भञ्जाले ठाउँ छाडिदिनुपर्छ, र बेहुलीलाई बेहुलाको बायाँपट्टीमा बसालिन्छ।
यसपछि भञ्जाको जिम्मेवारी समाप्त भई उनी निष्क्रिय भूमिकामा रहन्छन्।
हॆङ्खॽवा संस्कारमा सामग्री र टेल्ला बिछ्याउने तरिकाः
लोहोरुङ परम्पराअनुसार, हॆङ्खॽवा संस्कार गर्दा बेहुला–बेहुलीलाई कुन दिशातर्फ फर्काउने भन्ने विषयमा (ठुले २०७४, ७६) ले यसरी उल्लेख गरेका छन् —
उभौली (माघे सङ्क्रान्तिदेखि असार मसान्तसम्म): यस अवधिमा लोहोरुङ हरूले पूज्ने देवी–देवता र पितृहरू दक्षिणबाट उत्तरतर्फ फर्केका हुन्छन्।
उधौली (साउन सङ्क्रान्तिदेखि पौष मसान्तसम्म): यस समयमा देवी–देवता र पितृहरू उत्तरबाट दक्षिणतर्फ फर्केका हुन्छन्।
त्यसैले, देवी–देवता र बेहुला–बेहुली एक–अर्कासामुन्ने फर्किने गरी बस्नुपर्छ।
टेल्ला बिछ्याउने तरिका र सामग्रीहरूको व्यवस्था
सालको पातको टेल्ला - टुप्पा बेहुला–बेहुलीतर्फ फर्काएर, दायाँबाट-बायाँतर्फ खाप्टाउँदै लानु पर्छ। चारवटा पातहरूको दुइ लाइन बिछ्याइन्छ र तिनवटा पातले बिट मार्नु पर्छ।
टङ्पा (साकबाली) - दुईवटा जाँडका छोक्रा र पानीले भरिएका टेल्लामाथि दायाँ–बायाँ राखिन्छन्।
काँसेबटुक दुईवटा - पानी भरिएका पनि राखिन्छ।
लोहोटा दुईवटा - पानी भरिएका पनि राखिन्छ।
अदुवा (सुक्बि) - काटी चारैतर्फ राखिन्छ।
कुखुराहरूको चुच्चो र खुट्टा धुनु पर्छ।
बुबा, काका वा दाजु र कलिया (कोङ्बि) ले बेहुला–बेहुलीलाई सात हात लामो जुवा पगरी गुठाउनु पर्छ।
बेहुलाको शिरमा एक फन्को बाँधिन्छ।
बेहुलीको शिरमा टुप्पो मात्र राखिन्छ, किनभने लगन भयो भन्दा दुवै जना उठ्नुपर्छ। त्यसैले यदि दुवै तर्फ बाँधिएको भए समस्या हुन सक्छ।
अर्को सहयोगीले मारिएका कुखुराहरू समाउने जिम्मा लिन्छ।
अन्त्यमा याटाङ्पा (पुजारी) ले दुईवटा कुखुराहरू हातमा समाएर आफ्नो पेल्लाम् / मुन्धुम् सुरु गर्छ।
बेहुली पट्टीको हॆङ्खॽवा पुजारीको पेल्लाम्/मुन्धुम्:
फॆक्टाङ्गि (पुजारी) ले आज्ञा माग्दै भन्न्छन् – “लहै ....चाःवाबिआ̤, ...(सामॆक्) ह, काङ्कॆ .... चाःवाबिआ̤, ....बाचिऎ सामॆक्, ....चाःवाबिआ̤ वाइरुङ्लाङ्पि, ....मामि (सामॆक्) साया लावा पःक्खॆकुम्का हाइ टा ।”
सेन्चि सेम्माङ् नुर अनगटा, पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ
केच्छाबागटा साया नुर, लॆल्लावा, टारावा साया नुर
टेल्ला डाम्पा, लसु डाम्पा, काँ:स डाम्पा, टाँ:ब डाम्पा
पोम्फाॽमान वाःमि सायान नुर
केच्छाबामि टारावा वाःबा सायान नुर
खाम्हुन चा:वाबिऎ रुक्खामामि सायान नुर
पिक्सिक्मान चा:वाबिऎ केच्छाबाग सायानरे पिॽमॆ
मिॽवाँमान टेम्पिॽमॆ, नाःॽवामासु टेम्पिॽमॆ
जोःरि पाःरि टेम्पिॽमॆ, डेसाना मासाना टेम्पिॽमॆ
बक्सियासु टेम्पिॽमॆ, छँढासु टेम्पिॽमॆ
खाम्हुन चा:वाबिऎ रुक्खामाग सायान पिॽमॆ
मिॽवाँमान टेम्पिॽमॆ, नाःॽवामासु टेम्पिॽमॆ
जोःरि पाःरि टेम्पिॽमॆ, डेसाना मासाना टेम्पिॽमॆ
बक्सियासु टेम्पिॽमॆ, छँढासु टेम्पिॽमॆ
होऽऽऽ पारुहाःङ् चुआनिहागटा, सुम्निहाःङ् चुआनिहागटा
टुम्नाहाःङ् चुआनिहागटा, पाक्नानहाःङ् चुआनिहागटा
पेल्लाम्/मुन्धुम्सँगै हिँ:वा (भोग) दिने प्रक्रिया
लगन भएको घोषणा भएपछि बेहुला, बेहुली र लोकान्ति सबैजना उठ्नुपर्छ।
होऽऽऽ खाम्हु चा:वाबिऎ वाइरुङ् लाङ्पि
पारुहाःङ् चुआनिहागटा, सुम्निहाःङ् चुआनिहागटा
टुम्नाहाःङ् चुआनिहागटा, पाक्नानहाःङ् चुआनिहागटा
आइऎबाङ् रुक्खामामिगटा सायान पिॽमॆ
मिॽवाँमान टेम्पिॽमॆ, नाःॽवामासु टेम्पिॽमॆ
जोःरि पाःरि टेम्पिॽमॆ, डेसाना मासाना टेम्पिॽमॆ
बक्सियासु टेम्पिॽमॆ, छँढासु टेम्पिॽमॆ
फॆकुरिऎग चुप्ठिङ्न हुगे बेङ्सिङ्न हुगे
पोम्फाॽमा वाःमि हिँ:वान नेनु पुँवाँन नेनु
पेल्लाम्/मुन्धुम्सँगै हिँ:वा (भोग) दिने प्रक्रिया – पोथी
पोथीलाई हिँ:वा (भोग) दिने क्रममा पनि फॆगुवाङ् (कजारी) ले माथि जस्तै उच्च स्वरमा कराउँदै भन्छन् — “लगन भयो!” वा "हॆङ्खॽवा लिःसायो"
यहाँ पनि लगन भएको घोषणा भएपछि बेहुला, बेहुली तथा लोकान्ति सबैजना उठ्नुपर्छ।
हिँ:वान लाःसु पुँवाँन लाःसु
खाम्हु चा:वाबिऎ वाइरुङ्लाङ्पि पारुहा:ङ् चुआनिहागटा
सुम्निहा:ङ् चुआनिहागटा, पाक्नाहा:ङ् चुआनिहागटा
सेन्चिन खाङु, सेम्माङ्न खाङु
पिक्सिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाम्सु, खाम्हु चा:वाबिऎ रुक्खामाम्सु
फॆकुरिमसु, फाटाङ्गिमसु, लावा इःगु पुँवाँ इःगु
फॆक्टाङ्गिऎगटा फॆकुरिमिसु फॆक्टाङ्गिम्सु
टेल्लाडाम्पा, लासुडाम्पा
पातमा चुहाइएको हिँवा (रगत)लाई चोखो ठाउँ—कोठेबारी वा अन्यत्र—सेलाउनुपर्छ।
बाहिर सेलाउनुको अर्थ बेहुलीलाई जन्मकुलबाट बेहुलाको कुलमा सारिएको मानिन्छ।
फॆगुवाङ् (कजारी)ले दुवै लिङ्मा (चिन्डो) को जाँड बटुकमा सारेर याटाङ्पा (पुजारी)लाई दिन्छ। याटाङ्पा (पुजारी)ले केही पेल्लाम्/मुन्धुम् जपी बेहुलालाई पिउन दिन्छन्, त्यसपछि सोही जुठो बेहुलीलाई पनि पिउन दिन्छन्।
यसपछि तोङ्बा साटासाट गरी पिउछन।
अहिलेका समयमा तोङ्बा पिउने दृश्यहरू फोटो र भिडियोमा विभिन्न कोणबाट खिचिन्छन्, तर उहिले बेहुली जुरुक्कै उठेर भाग्थिन्, र जुठो खान मान्दैनथिइन्।
यसपछि बेहुलाले बेहुलीलाई हरियो पोते लगाइदिन्छन्।
लोहोरुङ् विधिअनुसार सिन्दुर लगाउने चलन छैन।
बेहुली पक्षको हॆङ्खॽवा (लगन) संस्कारमा बिछ्याइएका राडी तथा गुन्द्री माइती पक्षले उठाउनु हुँदैन। ती सामग्री बेहुला पक्षले नै उठाएर लैजानुपर्ने मान्यता प्रचलित रहेको पाइन्छ। यद्यपि, यस परम्पराको उत्पत्तिसम्बन्धी स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण हालसम्म उपलब्ध छैन। केही जानकारहरूले यस प्रचलनमा हिन्दू विवाह संस्कारको प्रभाव रहेको वा उक्त परम्परा त्यहाँबाट अंगीकृत भएको हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्; तथापि, यस दाबीलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन।
विशेष टिप्पणी: यो विवाह याङ्खुरुङ् र छुकुवा, हेलुवालाम्सङ् र डेखिम् बिच सम्पन्न भएकाले, चार पाःछा (थर) का चा:वा र सामॆक् हरूको नाम फॆक्टाङ्गि (पुजारी) को पेल्लाम्/मुन्धुम् मा बारम्बार उल्लेख भएको छ। अन्य पाःछा (थर) हरूको विवाहमा भने भिन्न–भिन्न चा:वा र सामॆक् हरूको नाम आउँछ।
अतिरिक्त संस्कार (स्वयम्बर)
तर संसारमा अरूको भाषा, संस्कार वा वस्तु ग्रहण नगर्ने प्राणी बिरालामात्रै होला भन्ने पनि भनाइ छ।
सामान्यतया गरिने अतिरिक्त क्रियाकलापहरू:
बसेको स्थानबाट उठेर, बेहुलीले कलाश लिएर पानी चुहाउँदै, घडीको चालअनुसार तीन फन्को घुम्ने।
बेहुला र बेहुलीले अंगठी (औंठी) आपसमा साटासाट गर्ने।
बेहुलाले लगाएको माला फुकाएर बेहुलीलाई पहिर्याउने।
बेहुलीले नयाँ (दुबोको) माला बेहुलालाई पहिर्याउने र बेहुलालाई ढोग्ने — यो बेहुलीको इच्छामा निर्भर हुन्छ।
बेहुला बेहुलीको पहिरन परिवर्तन
यदि भोलि मात्र अन्भिने हो भने, अन्भिनु अघि पहिरन फेरे हुन्छ।
यदि बेहुलालाई पनि बेहुलीतर्फबाट पहिरन दिइएको भए, दुवैले सँगै परिवर्तन गर्छन्।
नोट: लोहोरुङ् परम्पराअनुसार, बेहुलाले बेहुलीलाई सिन्दुर लगाउने चलन छैन। तथापि, सहर–बजार वा विदेशमा यो चलन इच्छाअनुसार परिमार्जन गरेर गरिँदै आएको छ।
गैर–लोहोरुङ्हरूसंगको सम्बन्ध मा भने, केहीले “सिन्दुर नलगाई नजान्ने” वा नपठाउँने अडान राखेका उदाहरणहरू पनि भेटिन्छन्।
यदि यस्तो अडानका कारण सिन्दुर हाल्नुपर्ने अवस्था आयो भने, हॆङ्खवा गरिएको स्थानबाट भिड्-भाड् नभएको ठाउँमा बेहुला–बेहुलीलाई लगिन्छ।
त्यस ठाउमा, माईतिहरूले नदेखून् भनेर एउटा पर्दा दुई जना जन्तीले समाएर टाँगिन्छ र पर्दाभित्र बेहुलाले बेहुलीको शिरमा सिन्दुर हालिदिने चलन रहेको छ।
वैकल्पिक हॆङ्खॽवा गर्ने विधिः
सहर–बजार वा विदेशमा अस्थायी वा स्थायी रूपमा बसाइँ सरेका लोहोरुङ समुदायका व्यक्तिहरूले हॆङ्खॽवा कसरी गर्ने भन्ने प्रश्न आजको सन्दर्भमा निकै महत्वपूर्ण छ। ती स्थानहरूमा प्रायः याटाङ्पा (पुजारी) को अभाव हुन्छ र हिंसा गर्न प्रतिबन्ध समेत लागु हुन्छ। यस्तो अवस्थामा के गर्ने भन्ने विषयमा दुई प्रकारका धारणा पाइन्छन्—
१. अर्को आस्था अंगाल्ने वा “विदेशमा ठिकै छ” भन्ने।
२. परिमार्जन गरेर संस्कारलाई जोगाउने।
१. अर्को आस्था अंगाल्ने वा “विदेशमा ठिकै छ” भन्ने।
जो व्यक्तिहरूले अर्को आस्था ग्रहण गरेका छन् वा “विदेशमा ठिकै छ” भन्छन्, तिनीहरूका सन्दर्भमा यहाँ धेरै भन्नु आवश्यक छैन। किनभने २१औँ शताब्दीमा धर्म र संस्कारप्रति शिक्षित वर्गको दृष्टिकोणबारे डा. इम्रानको अध्ययनले माथि पर्याप्त स्पष्टता दिएको छ।
२. परिमार्जन गरेर संस्कार जोगाउने समूह
परिमार्जन गरेर लोहोरुङ संस्कारलाई बचाउनुपर्छ भन्ने समूहका लागि तलका विचार उपयोगी हुन सक्छन्। प्रस्तुत सुझावहरू, याटाङ्पा नहुने तथा हिंसा प्रतिबन्धित स्थानमा बस्ने समुदायका कम्तीमा दुई दशकका अनुभवका आधारमा तयार पारिएका हुन्।
त्यसैले, जहाँ याटाङ्पाको अभाव छ र हिंसात्मक कर्म गर्न सम्भव छैन, त्यहाँ पनि सरल र रूपान्तरित विधि अपनाएर लोहोरुङ संस्कारलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ।
परिमार्जनको उदाहरण
सन् १९७३ (वि.सं. २०२९) मा बेलायतमा हिन्दू परम्परा अनुसार दशैंको फूलपातीदेखि टीकासम्म धुमधामका साथ मनाइयो। त्यस क्रममा धेरै बोका र विभिन्न पंक्षीहरूको बली चढाइयो। तर, त्यहाँका नागरिकहरूले विरोध जनाउँदै वातावरण विभागमा उजुरी गरेपछि त्यस किसिमको हिंसात्मक अभ्यासमा प्रतिबन्ध लगाइयो।
सन् १९७४ (वि.सं. २०३०) देखि आजसम्म गोर्खा पल्टनहरूले बेलायतमा दशैंको अवसरमा बोका मार्ने सट्टा कुभिन्डो, केरा, काँक्रा आदि प्रयोग गरी पूजाआजा गर्ने परम्परा चल्दै आएको छ। यो परिमार्जन अभ्यास अर्धशताब्दीभन्दा बढी समयदेखि सफलतापूर्वक निरन्तर चलिरहेको छ।
यसबाट सिक्न सकिने कुरा के हो भने, हाम्रो संस्कार विश्वासमा आधारित परम्परा भएकाले जहाँ सम्भव छ, त्यहाँ त्यसलाई यथावत राख्ने; र जहाँ असम्भव छ, त्यहाँ समय, परिस्थिति र स्थानअनुसार परिमार्जन गर्दै लैजानु आवश्यक हुन्छ।
किन संस्कार जोगाउनुपर्छ ?
संस्कार जोगाउनुपर्ने मुख्य कारण जीवनचक्रसँग सम्बन्धित छ। पारिवारिक जीवन सुरु भएपछि जन्म र मृत्युजस्ता स्वाभाविक घटना अनिवार्य रूपमा घट्छन्। त्यस्तो समयमा कुनै न कुनै संस्कार अपनाउनै पर्ने हुन्छ।
यदि आफ्नै मौलिक संस्कारलाई संरक्षण गर्न सकिएन भने, भविष्यमा अरूको आस्था वा संस्कारमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले, आफ्ना परम्परा र संस्कारलाई जोगाउनु केवल पहिचानको सवाल होइन, सांस्कृतिक निरन्तरताको जिम्मेवारी पनि हो।
वैकल्पिक हॆङ्खॽवाको तर्किक क्रमः
१. बाःग्डाटा सकिएपछि माईती वा मामालीले बेहुलीलाई घरभित्रबाट बोकेर बेहुलाको छेउमा बसाइन्छ। लोकान्तिहरूलाई दायाँ–बायाँ बसाइन्छ।
२. दियो र कलाश राखिएको थाल बेहुला–बेहुलीको अगाडि राखिन्छ।
३. दियो र धूप बालिन्छ।
४. टङ्पा र चिण्डोमा कोदोको जाँड भरेको छेउ–छेउमा सजाइन्छ। जाँड उपलब्ध नभएमा कोदो, मार्चा र पानी राखिन्छ।
५. दुइ-दुइ लोहोटा र काँसेबटुकामा पानी राखिन्छ। दुईवटा नरिवल पनि सजाएर राखिन्छ।
६. बुबा/बडाबुबा, काका वा मामाले सहयोगीसहित बेहुलाको शिरमा एक् फन्को जुवा (पगरी) बाँध्छन्।
७. बेहुलीको शिरमा अर्को टुप्पा फिजाएर ओढाइन्छ।
८. कजारीले मार्तोल र दुईवटा हरियो पात तयार गरी बस्छन्।
नोट: लोहोरुङ पेल्लाम्/मुन्धुम् मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छ। तल दिइएको नमूना एक आदर्श र संक्षिप्त रूप हो, जसलाई बुढापाकाले आफ्ना शैलीमा विस्तार गर्न सक्छन्।
बुढापाकाले बखन्ने पेल्लाम्/मुन्धुम्: लोहोरुङ भाषामा
आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि खाटिखिम्पि, मिट्टिखिम्पि
खामाङ् यिमाङ्ना कुलपिट्रि चुकानिहा
निवा अटुक्मानिहा टाँ:वा अटुक्मानिहा
आन्ने चासुम् पिस्से, खेसुम् पिस्से, यासाम् पिस्से, मुसाम् पिस्से
सेन्चि पिस्से, सेम्माङ् पिस्से, नुकक् पिस्से, नुवाङ् पिस्से
बुढापाकाले बखन्ने पेल्लाम्/मुन्धुम्: नेपालि भाषामा
सेवा नमस्कार !!!!
तपाईँ ... चा:वाको.........को (सामॆक् (बेहुलीको)
आङ्लाघरको, सुराघरको, खाट्टिघरको, मिट्टिघरको
खामाङ् यिमाङ् कुलपितृ हौ।
मनुवा–मुर्खा बुढा-पाकाहरूले नै लगन गर्दैछौँ। तन–मन नदुखाउनु।
रिस नगर्नु, राग नगर्नु, शत्रु–दुश्मन नहुनु।
दियो, कलश, साँची प्रमाण राखी, धूप–धँवार गरेर
तोङ्बामा, चिन्डोमा, काँ:सको बटुकमा जाँड–पानी राखिदिएका छौँ।
भाले–पोथीको सट्टा स्वच्छ नरिवल राखिदिएका छौँ।
यसैले बेहुला–बेहुलीको दायाँ–बायाँको शिर ठाडो पार्दै शिर उठाइदिनु।
बुढापाका र कजारीको पनि शिर ठाडो पार्दै शिर उठाइदिनु।
बिन्ति गर्छु, पाउँ पर्छु, सेवा गर्छु।
इष्टमित्रहरूलाई दायाँ पारिदिनु।
श्रीसम्पत्ति दिँदै, बोली–बचन दिँदै,
सपना–विपना सकार बनाउँदै, माया–ममता दिँदै।
आजदेखि दुईढुङ्ग्रोको रगत एउटै ढुङ्ग्रो भयो है।
दुई झोलाको मासु एउटै झोला भयो है।
कजारीले दायाँ हातले नरिवलको भोग दियो, भोग चढायो, भोग लियो !!
सबै कुलपितृहरूसँग बिन्ति गर्छु, पाउँ पर्छु, सेवा गर्छु !!!!
लगन विधि
त्यसपछि बेहुला–बेहुली र लोकान्तिहरू उठ्ने।
नरिवलको झोल पातमा चुहाइन्छ —
छोरीको भए बाहिर सेलाइन्छ।
छोराको विवाह भए माङ्सुक् बनाएको छ भने त्यहाँ चढाइन्छ।
नभए भित्र चुल्लाह तिर एकक्षण राखिन्छ।
अन्य बाँकी संस्कारहरू —
बटुकमा जाँड पिउने, टङ्पा पिउने, पोते लगाइदिने, स्वयम्वर आदि सबै माथि वर्णन गरिएझैँ गरी सम्पन्न गरिन्छ।
साइनो फेम्मॆ (साइनो फेर्ने)
‘साइनो फेम्मॆ’ लाई सिधा नेपालीमा अनुवाद गर्दा यसको अर्थ ‘साइनो परिवर्तन’ भन्ने हुन्छ। तर वास्तविक अर्थमा यसले नयाँ साइनो जोड्ने वा स्थापना गर्ने भन्ने जनाउँछ।
लोहोरुङ समुदायमा विवाह सम्बन्ध प्रायः आफ्नै समुदायभित्र हुने परम्परा रहँदै आएको छ। त्यसकारण समुदायका सदस्यहरू आपसमा परिचित हुने, र कुनै न कुनै साइनो (नातागत सम्बन्ध) द्वारा एकअर्कासँग जोडिएका हुने गर्थे। सम्भवतः यही कारण यस परम्परालाई ‘साइनो फेम्मॆ’ अर्थात् ‘साइनो फेर्ने’ भन्ने नाम दिइएको हो।
करिब चारदेखि पाँच दशकअघि सम्म, लोहोरुङ समुदायले गैर–लोहोरुङ व्यक्तिसँगको बिहेवारीलाई स्वीकार गर्दैनथ्यो। यदि कुनै छोरी–चेलीले याम्फु, याक्खा, मेवाहाङ वा लिम्बु बाहेक अन्य किरात समूहका जातिसँग विवाह गरे भने, कोसेली अस्वीकार गर्ने, बाःग्डाटा नदिने आदि परम्परागत रूपमा अस्वीकारजन्य व्यवहार देखिन्थ्यो।
बेहुलीको भिनाज्यु
पहिलो चरणमा, बेहुलीको भिनाज्युलाई फेट्टा वा टोपी लगाएर सम्मान गर्ने परम्परा प्रचलित थियो। तर पछिल्ला समयहरूमा यो परम्परा कतिपय स्थानमा अस्वीकार गरिएको पनि पाइन्छ।
यसको सम्भावित कारण लोकगीतमा पाइने यो भनाइसँग जोडिन्छ —
“आचार खानु पिनाको, साली कस्को भिनाको।”
यसको अर्थ बुझ्दा — “साली त सोतह भिनाको तर अब अर्कैसँग बिहे गरेर गइसकेकी भएकीले, भिनाज्यु पनि अब पराइ भएजस्तो” भन्ने भाव प्रकट हुन्छ।
त्यसैले भिनाज्युलाई पगरी बाँधेर वा टोपी ओडाएर शिर उठाउने परम्परालाई आजकाल सकारात्मक वा प्रशंसनीय दृष्टिले हेरिएको पाइँदैन।
यस परम्परासँग सम्बन्धित अन्य कुनै धार्मिक वा दार्शनिक अर्थ कतै उल्लेख गरिएको पाइँदैन। त्यसैले, यो संस्कारलाई मन नपराउनेहरूले त्यसलाई अस्वीकार गर्ने गरेका उदाहरणहरू पनि भेटिन्छन्।
जनशक्तिः
कङ्बि र खिडि (दुवै पक्षका कलिया)
उनीहरूले कुन साइनो पर्ने हो भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा छुट्याइदिनुपर्छ।
बेहुली पक्ष
बेहुली घरका सबै सदस्यहरू
फुफूहरू, मामा र मामालीहरू
छुट्टिएका बडाबाबु र काकाहरू (वैकल्पिक रूपमा)
बेहुला पक्ष
बेहुला स्वयं
बेहुलाका बुबा, बडाबुबा, काका, मामा तथा अन्य नजिकका आफन्तहरू
लोहोरुङ परम्पराअनुसार विगतमा महिलाहरू जन्तीमा सहभागी हुने चलन थिएन। उनीहरू प्रायः बेहुली पक्षबाट लोकान्ति (अतिथि स्वागत पक्ष) मात्र हुने गर्थे।
तर अहिलेको समयमा समान हैसियत र लिङ्ग समानताको दृष्टिले यो परम्परा परिमार्जन गरिएको छ। त्यसैले, यदि नजिकका महिला आफन्तहरू जन्तीमा सहभागी हुन चाहन्छन् भने, उनीहरू पनि जन्तीका रूपमा सहभागी हुन सक्छन् र उनिहरू।
साइनो फेम्मॆ (साइनो फेर्ने) क्रम
मर्यादा–क्रम
“भिजेका चामल बेहुला पक्षमा हुन्छन्” भन्ने भनाइको अर्थ — बेहुला पक्षले कमलो, लचिलो र विनम्र व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने बुझिन्छ।
ढोग (नमन) गर्ने क्रममा पनि बेहुला पक्षका सदस्यहरू नै पहिले अगाडि बढ्नुपर्छ।
बेहुलाबाट सुरु
साइनो फेर्ने प्रक्रिया बेहुलाबाट सुरु हुन्छ।
बेहुलाले ससुरा र सासुलाई अगाडि बढेर दुई हातले भुइँसोहोरी ढोग गर्नुपर्छ।
ससुराले बेहुलालाई खुट्टामा ढोग गर्ने।
सासुले बेहुलालाई अलग्गै ढोग फर्काउने चलन रहिआएको छ।
सम्धी–सम्धिनी ढोग
साइनो फेर्ने बेला “खाली हात हुनु हुँदैन” भन्ने प्रचलित भनाइका आधारमा सामान्यतः २ बोतल रक्सी र १ रुपैयाँको सिक्का सालको पातमा राख्ने चलन छ। हालका वर्षहरूमा चिनो साटासाट गर्ने नयाँ परम्परा पनि देखिन थालेको छ।
कलियाहरूले ती राखिएका सामग्रीहरू एकातर्फ–अर्कातर्फ साटिदिने कार्य गर्नुपर्छ।
बेहुला पक्षका सम्धीले क्रमअनुसार सम्धी–सम्धिनीलाई भुइँसोहोरी तीन–तीन पटक ढोग गर्छन्।
सम्धी–सम्धिनीहरूले पनि त्यस्तै गरी ढोग फर्काउने परम्परा रहिआएको छ।
लोहोरुङ परम्पराअनुसार बेहुला पक्षकी सम्धिनी जन्तीमा सहभागी नहुने चलन रहन्थ्यो। तर बिहे सम्पन्न भएको केही दिनपछि, बेहुलाकी आमाले कोसेलीसहित बेहुलीको घरमा गई साइनो फेर्ने परम्परा प्रचलित छ।
तर सहर–बजार वा विदेशमा दुवै पक्षको एकै स्थानमा एकमुष्ट रूपमा विवाह सम्पन्न गरिने चलन पनि कतिपय स्थानमा देखिन्छ। तेस्तो अवस्थामा चारै जना सम्धी–सम्धिनीहरूले आपसमा ढोग–भेट गरेमा कुनै आपत्ति मानिँदैन।
अन्य आफन्त
त्यस पश्चात्, बेहुला पक्षबाट पनि बेहुला, सम्धी र अन्य आफन्तहरू क्रमसँगै ढोग गर्दै साइनो छुट्याउने (फेर्ने) प्रक्रिया सम्पन्न गर्छन्।
नोट: ठूले, २०७४ का अनुसार लोहोरुङ परम्पराअनुसार — जेठीसासु र ज्वाइँ, तथा जेठाजु र बुहारीबीच छुइछाइ (स्पर्श निषेध) रहने चलन छ। साथै, जेठाजुको छेउमा बस्दा बुहारीले अनिवार्य रूपमा शिरमा मजेत्रो वा पछ्यौरी बेरेको हुनुपर्छ।
आमन्त्रित पाहुनाहरूबाट टिका र शुभाशिष
पुरानो समयमा लोहोरुङ समुदायमा बेहुला–बेहुलीलाई मञ्चमा राखी आमन्त्रित पाहुनाबाट टिका, शुभाशिष र उपहार ग्रहण गर्ने परम्परा थिएन। केटा पक्षमा भने सघउनि र सांचेब दिने–लिने प्रचलन आजसम्म जीवित छ। तर, समयअनुसार परिवर्तन गर्न आवश्यक हुन्छ; नत्र समाजमा अनौठो देखिनु स्वाभाविक हो।
हाल भने गाउँघरदेखि स्वदेश वा विदेशसम्म बेहुला–बेहुलीलाई मञ्चमा राखी टिका, खादा, फूल र उपहार दिने परम्परा अनुकरण गरिएको छ। केही व्यक्तिहरूले भने निमन्त्रण कार्डमै “उपहार र खादा नल्याउन” भनेर उल्लेख गर्ने प्रचलन पनि सुरु भएको पाइन्छ।
टिका लगाउने क्रम
माइती र मामाली पक्षले बेहुला–बेहुलीलाई बोकेर मञ्चमा आसन ग्रहण गराउने।
सबैभन्दा पहिले बुबा–आमाबाट टिका र शुभाशिष् ग्रहण गराउने।
त्यसपछि घरपरिवारका सदस्य, मामा–मामाली तथा अन्य आमन्त्रित पाहुनाबाट टिका र शुभाशिष् ग्रहण गर्ने।
यदि बेहुलीलाई भोलिपल्ट अन्भाउने (पठाउने) कार्यक्रम रहेको छ भने, टिका लगाउने क्रम निरन्तर रूपमा सञ्चालन हुन्छ। तर त्यही दिन फर्किनुपर्ने अवस्था भएमा, समयको सीमालाई विचार गरेर कार्यक्रमलाई छोटकरीमा सम्पन्न गर्नुपर्छ।
आधुनिक समयमा बेहुला–बेहुलीले नाच्ने वा नृत्य प्रस्तुत गर्ने चलन पनि सुरू भएको छ, त्यसैले त्यही अवसरमा मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमसमेत आयोजना गरिने प्रचलन बढ्दो छ।
साङ्गीतिक कार्यक्रम
लोहोरुङ संस्कारअनुसार, परम्परागत मागी (आदर्श) विवाह दुई दिनमा सम्पन्न हुने चलन रहिआएको छ र गाउँ–घरमा अझै पनि यो परम्परा प्रचलित छ।
यदि बिहेवारी एक रात बिताउनुपर्ने प्रकारको हो भने, बेहुली पक्षबाट विभिन्न साङ्गीतिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिने प्रचलन रहँदै आएको थियो।
हाल भने यसको स्वरूप परिवर्तन भई, आधुनिक गीत–संगीत प्रस्तुत गर्ने वा छुट्टै डिस्को हल राखी कार्यक्रम आयोजना गर्ने चलन बढ्दो छ।
ऎॽलावॆँ (एकै दिन फर्किने) प्रकारका बिहेवारीमा माथि उल्लेखित सबै कार्यक्रम नहुन पनि सक्छन्। तर सहर–बजार क्षेत्रमा, ऎॽलावॆँ विवाह भए तापनि छुट्टै डिस्को हलमा मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम गर्ने उदाहरणहरू प्रायः देखिन्छन्।
यस बाहेक, बेहुली र बेहुला पक्षबीच स्लोकमार्फत जुहारी खेल्ने परम्परा पनि रहिआएको थियो। यसका लागि स्लोक गाउने गायकहरूलाई विशेष निमन्त्रणा गर्ने चलन समेत थियो। दुःखको विषय के थियो भने, ती अधिकांश स्लोकहरू हिन्दू धार्मिक कथाहरूमा आधारित हुने गर्थे।
प्रश्न–उत्तरका उदाहरण
बेहुली पक्ष:
तुलसीको लिङ्गो, नवै ठाउँ बाङ्गो,
नवै ठाउँमा चरिले लगायो गुँड।
इन–इन चरिको के हो नाम?
लाउँछौ कि अर्थ, कि छोड्छौ ठाउँ?
बेहुला पक्ष:
तुलसीको लिङ्गो, नवै ठाउँ बाङ्गो,
नवै ठाउँमा चरिले लगायो गुँड।
इन–इन चरिको भिङ्गुमा नाम,
लाउँछौ अर्थ, छोड्दैनौँ ठाउँ।
टाबाङ्क:ॽला (पाहुनाहरूको कोसेली बुझाउने)
यो कार्य एकै दिनमै फर्किने वा एक रात बसेर फर्किने जुनसुकै प्रकारको बिहेवारी भए पनि बेहुली अन्भाउनु अघि सम्पन्न गर्नुपर्छ।
‘टाबाङ्’ को अर्थ पाहुना, ‘कक्’ को अर्थ सामान, ‘क:ॽला’ को अर्थ सरसामान अथवा सामानहरू भन्ने बुझिन्छ। त्यसकारण, टाबाङ्क:ॽला को अर्थ पाहुनाहरूको सरसामान वा कोसेली बुझिन्छ।
पूजाको क्रममा धनु–काँडले चढाइएको भोग सोफाक्मा (भुनि सुँगुर) बँदेलको प्रतीक मानिन्छ भने, हॆङ्खॽवामा चढाइएका भाले–पोथी कुखुराहरू दाँफे र मुनालका प्रतीक हुन्छन्।
कथा अनुसार, उनीहरूले सिकार खेल्दै हिमालसम्म गएर फर्किँदा, बेहुलीको चा:वाको वाइरुङ्लाङ्पि (मियोको फेदमा), सिकार खेल्दा बँदेल, डाँफे र मुनाललाई बाण लागेको, र घारी–घुरीमा खोज्दा रात परेपछि सिकार नभेटिएको प्रसंग हुन्छ।
अतः तेही हराएका सिकार र भारीहरू नै बेहुली पक्षले भेट्टाएका र टाबाङ्क:ॽला (पाहुनाहरूको सरसामान वा कोसेली) बुझाइएको मानिन्छ।
टाबाङ्कःॽलाको सामाग्रीः
टङ्पा (जोडी लाने)। सारुवा/जाँड केही मात्रामा। रक्सी (जोडी, कठुवा वा बोतल)।
जनशक्तिः
कङ्बि, खिडि – बेहुली र बेहुला पक्षका कलियाहरू।
पासिङ्डेसिङ् – दुवै पक्षका बुढापाका (मुख्य वक्ताहरू)।
बेहुली पक्षका सहयोगीहरू – (सामान बोक्नेहरू)।
संगीतिक कर्मि – (बेहुली पक्षबाट एक जना)।
बेहुली पक्षका टोली जन्तीहरू बस्ने डेरामा एक जना संगीतिक कर्मि लिएर संगीत बजाउँदै जानुपर्छ।
खिडि (बेहुला पक्षका किलिया) ले बस्ने व्यवस्था मिलाउनु पर्छ।
दुवै पक्षका मानिसहरू आमने–सामने बसेर कार्यक्रम सम्पन्न हुन्छ।
टाबाङ्कःॽला संम्वादः लोहोरुङ भाषामा
बेहुली पक्षः
बेहुला पक्षः
कुटुम्बाचि रे आकुबिग सिगिक् नुङ् टागाक् नुङ्
किःसायिक्पा नुङ् टाआमि हाङ्कॆ सिकारा रे लिःसामि
हा हाऽऽ हु हुऽऽ रे काःसामि, काःमानुङ् कङ्कॆग खेमुम्का
आन्नाग आक्खा̤ सोफाक्मा चिःॽवा खेवाः योक्मर घाःरिघुःरि ठिनानि होला, याग्टाखारानि होला, सागे सिःसानि होला ? वाइमॆ सिःसानि होला ?
आक्कम् लागि काङ्कॆग इघा मिःक्मु डिबुचाःवा रे पिःडाचिम्
आन्नामि साया पःग्पिडाचिमॆ कुटुमबाचि काःमानुङ्
टाबाङ्कःॽला संम्वादः नेपाली भाषामा
बेहुली पक्षः
सामग्री अगाडि राखिदिने।
बेहुला पक्षः
बुबा–आमा, के भन्नु मन छ? के लिएर आउनु भएको हो, बाबा?
के देखाउनु भएको हो, बाबा!!
बेहुली पक्षः
डाँफे र मुनाल भेट्टायौँ, टिप्यौँ। यी कसका हुन् भनेर गाउँघरमा सोधखोज गर्दा
कुटुम्बहरू त्यहाँ त धनु–काँड, हात्कोसुरक्ष सहित,
सिकारी कुकुरसंग आएर सिकार खेल्दै थियो
तपाईंहरूको हो कि हैन ? यि सिकारहरू भनेर
साँची प्रमाण यहाँ देखाउन हामीले ल्याएका राखेका हौँ।
कृपया जाँचिदिनु तपाईंहरूको हो हैन ? बाबा !!
बेहुला पक्षः
बाबा !! बुबा–आमा, हामी त हिजो ...चा:वाको (बेहुलाको)
मियोको फेदमा पाःरुहा:ङ्लाई पूजा गरेर हामीत
लावा–लस्कारसहित, धनु-वाण हातकोसुरक्षसंग
तितेपाती–घारी, उनीउ–घारी हुँदै हामी त कालिज र लुइचे खेदाउँदै,
डाँफे, मुनाल, तित्र, मुजुर खेदाउँदै हामी त माथि हिमालसम्म पुग्यौँ,
हिमालमा पुगेर झाराल, घोराल पनि खेदायौँ। मृग खेदाउँदै हामी फर्कियौँ।
कालिज र लुइचेलाई पनि तितेपाती–घारीमा कुटेका थियौँ।
लावा–लस्कारसंग खोज्दै हिँड्यौँ, तर भेटिएन र छोड्यौँ, अँध्यारो भयो बाबा!!
बुबा–आमाको काखमा आएछ हाम्रो सिकार धन्यबाद !!!!!
ए ! यो त बँदेलको रहेछ !
यो त कालिज र लुइचेको रहेछ, ल्याइदिनु भएकोमा खुशी लाग्यो !!!!!
बुबा–आमा, हाम्रो सिकार देखाउनु भयो।
तर यी अरूचाहिँ के हुन् त ? बाबा!!
बेहुली पक्षः
बाबा !! कुटुम्बहरू, तपाईंहरू त खुङ्खार सिकारी हुनुहुँदो रहेछ।
तपाईंहरू त त्यो बँदेल, कालिज, लुइचे खोज्दा घारी–घुरी छिर्नु भएको होला।
थाक्नु भयो होला, भोक लाग्यो होला, तिर्खा लाग्यो होला।
त्यसैका लागि हामीले यी केही जाँड–पानी ल्याएका छौँ, बाबा !!
तपाईहरूको शिर उठैदिएको कुटुम्बाहरू भनेर बाबा!!
जाँड-पानी प्यास मेटाउन दिएको बाबा!!
यसरी टाबाङ्क:क्ला संवाद सम्पन्न हुन्छ।
जन्तीहरूले ती कोसेलीहरू ग्रहण गर्छन्।
स्रोत: ठूले २०७४, नरेन्द्र, रत्न बहादुर, डेवान् युम्पाङ्, दिल बहादुर, बिर बहादुर, डल बहादुर, जिवन, मतिलाल, नविन कुमार, हस्त बहादुर र चित्र बहादुर
बेहुली माग्ने र बेहुली अन्भिने (बेहुली पठाउने)
बेहुली माग्ने कार्यक्रम विवाहको स्वरूप र प्रकृति अनुसार फरक–फरक रूपमा सम्पन्न गरिन्छ।
यदि टाढा ठाउँमा जानुपर्ने भए, जन्ती र लोकन्तीहरूलाई भोजनको व्यवस्था गरेर मात्र बेहुली अन्भाउने प्रचलन रहेको छ ।
भोजन गराएपछि र टाबाङ्कःॽला कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि, बेहुला जन्तीहरू डेराबाट संगीतकर्मीहरूलाई अघि लगाएर बाजागाजाको विशेष धुन बजाउँदै बेहुलीको घरको आँगनमा बेहुली माग्न जाने परम्परा रहिआएको छ। पञ्चे बाजा वा नौमती बाजामा बजाइने “बेहुली माग्ने धुन” अन्य धुनहरूभन्दा फरक हुने गर्दछ।
त्यस विशेष धुनका साथ बेहुलालाई बेहुली पक्षबाट प्रदान गरिएको कपडामा सजाई घरको आँगनमा बसालिन्थ्यो। उक्त धुन बज्न थालेपछि जन्तीहरूले बेहुली माग्ने औपचारिक कार्यक्रम प्रारम्भ भएको संकेतका रूपमा त्यसलाई बुझ्ने गर्दथे।
बेहुली पक्षका लागि बेहुली अन्भाउने क्षण एकै साथ खुशी र दुःख दुबै भावनाले भरिएको हुन्छ। खुशी यस कारण कि — “छोरीको नयाँ जीवन–यात्रा सुरु हुँदैछ।” दुःख यस अर्थमा कि — “परिवारको एक सदस्य अब सधैंका लागि पराइ घरतर्फ प्रस्थान गर्दैछ।”
पुराना समयमा यो अवसरमा कतिपय ठाउँहरूमा निकै रुवाबासी चल्ने गरेको पनि पाइन्थ्यो।
यस अवसरमा बेहुलीले बेहुला पक्षबाट सुम्पिएका सिङ्गारका लुगा–फाटा र गहनाले चिटिक्कसँग सजिनु आवश्यक मानिन्छ।
तयारी
दियो, कलश, दहीमा मोलेको टीका, फूल तथा दियो छोप्नका लागि दुलो पारिएको टपरा तयार राखिएको हुनुपर्छ।
यसका लागि दुई जना कन्या (अविवाहित केटी) आवश्यक पर्दछन्।
कचौरामा दही र मजेत्रो तयार पारिएको हुनुपर्छ।
बेहुलीसँग जाने फुपू, डाङ्कुटिङ्मा (लोकान्ति), माइती, मामाली तथा बेहुलीसँग बस्ने साथी (यदि बस्ने हो भने) — सबैलाई जानु अघि सूचित गर्नुपर्छ।
प्राचीन समयमा बेहुलीसँग अनिवार्य रूपमा एक जना साथी बस्ने परम्परा रहन्थ्यो।
बेहुलीका फेरुवा (फेर्ने) कपडाहरूको हाते झोला राम्रोसँग तयारी गर्नुपर्छ।
बेहुली पठाउने सवारी साधन — डोली, घोडा, कार, जिप वा बस — जस्तै जुन माध्यम प्रयोग गरिने हो, त्यो तयारी अवस्थामा हुनुपर्छ।
यदि डोली प्रयोग गरिने हो भने, त्यसलाई मेहेको दायाँ र बायाँ सजाउनुपर्छ।
'एक माना चामल' सेतो कपडामा पोका पारेर तयार गर्नुपर्छ।
लोहोरुङ संस्कारअनुसार, यो चामलको पोका बेहुलीको डोलीमा बाँधेर पठाउने परम्परा रहिआएको छ, यद्यपि आधुनिक समयमा यो चलन धेरैले स्विकार गरेको पाइदैन।
बेहुली अन्भाउने क्रम
घरबाट अन्भ्याउँदा बेहुलालाई माइतीहरूले बोकेर, लोकान्तिसहित घरभित्र लैजाने प्रचलन छ। त्यसपछि बेहुला बेहुलीलाई राडीमा (मण्डप वा विशेष स्थानमा) बसालिन्छ र त्यसकै छेउमा लोकान्तिहरूलाई पनि राखिन्छ।
यदि यो कार्य पार्टी प्यालेस वा होटलमा भइरहेको छ भने, मञ्चमै सोही तरिकाले बसालिन्छ।
बुबा–आमा तथा मामालीहरूले बेहुलीलाई टिका लगाई आशीर्वाद दिने चलन रहिआएको छ। आमाले बेहुलीलाई दहीको सगुन खुवाउने तथा त्यस क्रममा “कसैको आँखा नलागोस्” भनेर आमा–छोरीलाई मजेत्रोले छोप्ने परम्परा छ।
यस क्रममा, कलश बोकेकी कन्या अगाडि–अगाडि कलशबाट पानी चुहाउँदै अघि बढ्छे भने दियो बोकेकी कन्या दियो निभ्न नदिई त्यसलाई सुरक्षित राख्दै पछिपछि अघि सर्छे।
बेहुलीलाई मामाले बोकेर दियो बोकेको कन्याको पछाडि हिँड्ने गर्दछन् र माइतीले बेहुलालाई बोकेर पछ्याउँदछन्। त्यसबेला बेहुलीको दायाँ हातमा फूल मिसाइएको अक्षता हुनुपर्छ।
डोली वा सवारीमा चढाउने विधि
बेहुला बेहुलीलाई डोली वा सवारी साधनमा पुर्याएपछि, घडी घुम्ने दिशामा तीन फन्को घुमाइन्छ।
फन्को लगाउँदा बेहुलीले हातमा भएको फूल मिसाएको अक्षताले डोली वा सवारी साधनको पूजा गर्ने प्रचलन छ।
तीन फन्का पुरा भएपछि, बेहुलीले सो सवारी साधनलाई ढोग गरेर मात्र त्यसमा चढेर प्रस्थान गर्छिन्।
बेहुली पक्षबाट फुपू, माइती, मामा र लोकान्तिहरू अन्भाउँदा जाने परम्परा रहिआएको छ। बेहुली पक्षबाट जाने फुपू, माइती, मामा र लोकान्तिहरूलाई फर्काउने सम्पूर्ण व्यवस्था बेहुला पक्षको खिडि (कलिया) ले मिलाउनुपर्छ।
सगुन
बेहुली लिएर फर्कँदा पनि, जन्ती जाँदा जस्तै बाटोको बीचमा आफ्ना नजिकका चेलीहरूले सगुन राखिदिने चलन रहन्छ। तर, यदि जन्ती जानुपर्ने वा बेहुली लिएर आउनुपर्ने स्थान धेरै नजिक परेमा सगुन राखिँदैन।
यदि राखियो भने, त्यसको प्रक्रिया माथि वर्णन गरिएझैँ समान रहन्छ।
बेहुली, लोकन्तिहरू र माइती-मामालीको स्वागत
सर्वप्रथम, बेहुला-बेहुली, लोकन्तिहरू र माइती-मामालीहरूको स्वागत भतेरमा गरिन्छ। लोहोरुङ संस्कारअनुसार, बेहुलीलाई लिएर सिधै भोज लगाएको भतेरमा जानु पर्छ। त्यहाँ बेहुला पक्षका छोरीचेलीहरूले आफ्नो सक्दो सीप प्रयोग गरी विभिन्न आकारका सालका पातले बारानि (थाल/प्लेट) तयार पार्छन् र ती बारानिमा बेहुला–बेहुली तथा बेहुली पक्षबाट आएका लोकन्ति, माइती र मामालीलाई भोजन ग्रहण गराइन्छ।
बारानि तयार पार्नु केवल खानेकुरा खाने व्यवहारिक कार्य मात्र होइन; यो छोरीचेलीहरूबीच कसको सीप उत्कृष्ट छ भन्ने प्रतिस्पर्धा र गाउँ–गाउँको सीप–कला प्रदर्शन गर्ने माध्यम पनि हो।
तर, सहर बजारमा होटेल पार्टी प्यालेस र क्याटरिङ व्यवसायहरू व्यापक रूपमा खुलेका कारण आधुनिक पुस्ताका धेरै छोरीचेलीहरूले "बारानि" के हो भन्ने नामसमेत नसुन्नेको हुन सक्छ।
बेहुली घरभित्र्याउने
जनशक्ति
बेहुलाको आमा र एक जना जेठानी वा देउरानी (जोडी)
बेहुलीका जेठानी वा देउरानीहरू (जोडी)
दुई जना कन्या केटी
सामग्री
काँसको थालमा चामल र हरियो पातमाथि बलेको दियो, साथै एउटा सिक्का। दियो निभ्न नदिन टपरीलाई दुलो पारि छोप्ने।
फूलसहित पानी भरिएको कलश ।
दहीमा मुछेको टिका र फूल छेउमै राख्ने।
पर्छाउने अक्षता घर–गाउँले र आमन्त्रित पाहुनाहरूलाई दिने व्यवस्था।
आँगनमा मेहेको छेउमा गुन्द्री ओछ्याएर त्यसको बीचमा राडी बिछ्याइएको हुनु पर्छ।
भित्र्याउने क्रमः
भोजनपछि भतेरबाट बेहुला–बेहुली र लोकान्तिहरूलाई संगीतको धुनसहित घरको आँगनमा ल्याइन्छ। त्यसपछि राडी माथि बेहुला–बेहुलीलाई उभ्याइन्छ र माइती, मामाली तथा लोकान्तिहरूलाई वरिपरि उभ्याइन्छ।
दुई जना कन्याकेटीहरूले कलश लिएर अगाडि पानी चुहाउँदै र दियो लिने पछिपछि घडी घुम्ने दिशामा तीन फन्को बेहुला–बेहुलीको वरिपरि घुम्छन्। त्यसपछि कन्याकेटीहरूले बेहुला–बेहुलीलाई टीका लगाइदिन्छन्।
त्यसपछि जेठानी र देउरानीहरूले पालैपालो टीका लगाइदिन्छन्। जुनियर (कनिष्ठ) जेठानी वा देउरानीले टीका लगाइसकेपछि सबै घर-गाउँलेहरूले अक्षताले पर्छाउँछन्।
कलश र दियोलिने अगाडि, जुनियर कनिष्ठ जेठानी वा देउरानीले घरको भर्याङ हुँदै मुलढोकातर्फ तान्दै लैजान्छिन्।
यदि घरमा लिस्नो, भर्याङ वा सीढी भएको संरचना छ भने, बेहुलीले त्यसमा ढोग्ने परम्परा रहेको पाइन्छ। त्यसपछि जेठानीले बेहुलीलाई तान्दै मूलढोकासम्म पुर्याउने चलन रहिआएको छ।
मुलढोकामा आमा, बडिआमा वा काकीले जोडी भएर टीका लगाइदिन्छन्। त्यसपछि आमाले बेहुलीलाई तानेर सिधै ढुकुटी (धानको भकारी) छुन लगाइन्छ (धानको भकरी फोटो प्रिष्ठमा हेर्ने)। तर सहर बजार वा आधुनिक जीवनशैलीमा खेतीपाती नगर्नेहरूको संख्या बढ्दै गएको कारण सबै घरमा ढुकुटी(धानको भकारी) नहुन पनि सक्छ। त्यस अवस्थामा बैठक कोठा वा माङ्सुक् (कुलपूजा) कोठा नभए चुलोमा लगेर छुन लगाइन्छ।
त्यसपछि चुलोको सामुन्ने वा बैठक कोठामा राडीमा बेहुला–बेहुलीलाई बसाइन्छ र हॆङ्खॽवा (अनुष्ठान) का लागि तयारी गरिन्छ। माइती–मावलीहरूलाई घरभित्र वा हॆङ्खॽवा देखिने ठाउँमा राखिँदैन, किनकि उनीहरूले हॆङ्खॽवा हेर्नु हुँदैन र त्यहाँ चढाइएका कुखुराको मासु पनि खानु हुँदैन भन्ने परम्परागत मान्यता रहेको छ। यदि कुनै कारणबस हॆङ्खॽवा पहिलेनै सम्पन्न गरिएको भए पुनः गर्नु पर्दैन।
बेहुला पक्षको हॆङ्खॽवा
माइती पक्षले घरबाहिर हॆङ्खॽवा गरी बेहुलीलाई आफ्नो कुलबाट औपचारिक रूपमा अलग पारेर पठाउँछ। त्यसपछि बेहुला पक्षले बेहुलीलाई आफ्नो कुलमा समावेश गर्नका लागि घरभित्र — प्रायः सुप्टुलुङ् (चुलो) को छेउमा वा बैठक कोठामा — हॆङ्खॽवा गर्नुपर्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) ले गर्ने पेल्लाम् (मुन्धुम्) हरू — जस्तै चा:वा र सामॆक् बाखान्ने शैली फरक–फरक भए पनि, प्रयोग हुने सामग्री र विधि भने दुवै पक्षमा समान हुन्छ। त्यसैले सामग्री र प्रक्रिया हेर्नका लागि बेहुली पक्षको हॆङ्खॽवामा उल्लेख गरिएको नियम नै मानिन्छ।
बेहुला पट्टीको हॆङ्खॽवा पुजारीको पेल्लाम्/मुन्धुम्:
टिलावावामि टारावावामि साम्टावावामि
जब हिँ:वा (भोग) पातमा चुहिन्छ, फॆगुवाङ् (कजारी) ले उच्च स्वरमा कराउँदै भन्छन् — “लगन भयो!” वा "हॆङ्खॽवा लिसायो" भन्दछन बेहुला, बेहुली र लोकान्ति सबैजना उठ्नुपर्छ।
पोथीलाई हिँ:वा (भोग) दिने क्रममा पनि फॆगुवाङ् (कजारी) ले माथि जस्तै उच्च स्वरमा कराउँदै भन्छन् — “लगन भयो!” वा "हॆङ्खॽवा लिसायो" माथि जस्तै बेहुला, बेहुली र लोकान्ति सबैजना उठ्नुपर्छ।
हा होऽऽ टेल्लाडाम्पा, काँ:सडाम्पा
लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाम्सु, आङ्बोहा:ङ्मिसु
फॆकुरिम्सु, फॆक्टाङ्गिम्सु, लावा इःगु पुँवाँ इःगु
फॆक्टाङ्गिऎग फॆकुरिमिसु फॆक्टाङ्गिम्सु
हिँवा (भोग) लाई माइती पक्षले घरबाहिर, कोठेबारी वा चोखो ठाउँमा सेलाउँछ भने, बेहुला पक्षले त्यसलाई आफ्नो माङ्सुक् (कुलथान) मा भालेको दायाँ कोठमा र पोथिको बायाँ कोठमा चढाउँछ।
फॆगुवाङ् (कजारी)ले दुवै लिङ्मा (चिन्डो) को जाँड बटुकमा सारेर याटाङ्पा (पुजारी)लाई दिन्छ। याटाङ्पा (पुजारी)ले केही पेल्लाम्/मुन्धुम् जपी बेहुलालाई पिउन दिन्छन्, त्यसपछि सोही जुठो बेहुलीलाई पनि पिउन दिन्छन्। यसपछि टङ्पा साटासाट गरी पिउछन्।
बेहुली पक्षको हॆङ्खॽवामा चढाइने कुखुराको मासु टाबाङ्क:ॽला बुझाउँदा जन्तीहरूलाई दिइन्छ। त्यस्तै, बेहुला पक्षको हॆङ्खॽवाको कुखुराको मासु पनि प्रसादस्वरूप टङ्पा वा अन्य कुनै पेय पदार्थसँग माइतीहरूलाई बाहेक, लोकान्तिहरूलाई वितरण गर्नुपर्छ। अन्य घर-गाउँलेहरूले पनि प्रसाद स्वरुप ग्रहण गर्न सकिन्छ।
पहिलेका समयमा छोरीचेलीहरू कुन गाउँबाट बढी सङ्ख्यामा लोकन्ती आएका छन् भन्ने कुरालाई प्रतिष्ठा र गौरवको विषयका रूपमा लिने गरिन्थ्यो। यसलाई गाउँहरूबीचको एक प्रकारको स्वस्थ प्रतिस्पर्धाका रूपमा समेत हेरिन्थ्यो। यस अवसरमा गाउँघरका छोरीचेलीहरूले एक दिनका लागि आफन्त वा छिमेकीहरूबाट गहना सापटी लिएर झकिझकाउ रूपमा सिँगारिएर लोकन्तीमा सहभागी हुने चलन थियो। यही अवसरलाई उपयोग गरी युवायुवतीहरूले एकअर्कालाई चिन्ने तथा केटाहरूले भावी जीवनसाथी रोज्ने र अभिभावकहरूले सम्भावित बुहारीको छनोट गर्ने परम्परा पनि प्रचलित थियो। तर वर्तमान समयमा शिक्षा, रोजगारी तथा सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट हुने नियमित भेटघाट र अन्तरक्रियाका कारण यस्ता परम्परागत अभ्यासहरू क्रमशः लोप हुँदै गएको देखिन्छ।
नोट: बेहुली र घरपरिवारबीच तुरुन्तै बोलचाल गर्नुपर्ने भएकाले, आमा–बुबा र परिवारका अन्य सदस्यहरूलाई ढोग–भेट गरी साइनो (नाता–सम्बन्ध) परिचय गराउनु आवश्यक हुन्छ।
माइती, मामाली र लोकान्तिहरूलाई बिदाइ
लोकान्ति, फुपू, माइती र मामालीहरूलाई बिदाइ गर्ने कार्य परिस्थिति अनुसार फरक–फरक हुन सक्छ।
यदि सबैजना एकै दिन फर्कनुपर्ने अवस्था छ भने बिदाइ कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिँदै अघि सार्नु उपयुक्त हुन्छ।
समय बेलुकी भइसकेको खण्डमा अन्य कार्यक्रम स्थगित गरेर यो कार्य सम्पन्न गर्नुपर्छ। तर, भोलिपल्ट मात्र फर्कनुपर्ने अवस्था भएमा, फर्किने दिन बिदाइको कार्यक्रम सम्पन्न गरिन्छ।
बिदाइका सामग्री
हरियो पातमा बेरिएको पैसा लोकान्ति, फुपू, माइती र मामालीहरूको संख्याअनुसार अलग–अलग पोका पार्नुपर्छ।
वैकल्पिक रूपमा, चिठ्ठीका खाम पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
सबैलाई एक–एक पोका वा खाम दिनुपर्छ।
बिदाइको विधि
बेहुला–बेहुलीलाई घरको आँगनमा वा खुला स्थानमा उभ्याइन्छ।
सबैले आफ्नो साइनोअनुसार बेहुलीलाई पैसाको पोका वा खाम दिँदै ढोग गर्छन् र बेहुलासँग ढोग गरेर बिदा लिन्छन्।
यस समयमा हुने रुवाबासीका कारण वातावरण भावुक बन्ने गर्दथ्यो।
पुरानो र नयाँ चलन
पहिलाको परम्पराअनुसार, नयाँ र अपरिचित परिवेशमा बेहुलीले एक्लोपन महसुस नगरोस् भन्ने उद्देश्यले बेहुलीसँग सामान्यतया बहिनी पर्ने एक जना साथीलाई त्यहीँ छोडी अन्य सबै घर फर्किने चलन थियो। तर अहिले, सुहागरात मनाउने संस्कृतिको प्रभावले यो चलन प्रायः हराइसकेको छ।
सहर क्षेत्रमा बेहुला पक्षका कलियाले माइती र मामालीहरूलाई घरसम्म पुर्याउने सवारी साधनको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
सङ्गीतिक कर्मीको बिदाइ
सङ्गीतिक कर्मीहरूलाई नाङ्लोमा तोकिएको परिश्रमिक फूल र अक्षता सहित दिनु पर्ने चलन थियो। विवाहमा काटिएका सुँगुर वा राँगाका केही अङ्गहरू पनि नाङ्लोको छेउमा राखिदिने परम्परा रहँदै आएको थियो। पारिश्रमिक दाम ग्रहण गरेपछि मेघियारले नाङ्लोमा रहेका फूल र अक्षताद्वारा बेहुला–बेहुलीलाई आशीर्वाद दिने परम्परा थियो।
परापूर्वकालमा शिल्पीहरूले गाउँघरमा जजमान बनाउँदै कपडा सिलाउने चलन रहेको पाइन्छ। त्यसको पारिश्रमिकस्वरूप मंसिर महिनामा दाइँ गर्दा हलगोरु वा परिवारको जनसंख्याअनुसार धानको मुरी–पाथी (बाली) दिने परम्परा थियो। जुन शिल्पीलाई यसरी मुरी–पाथी (बाली) भरिन्थ्यो, उसैले विवाह समारोहमा मेघियारको भूमिका निर्वाह गर्ने प्रचलन रहेको थियो।
बेहुला वा बेहुलीका बुबाको इच्छा अनुसार मेघियारले पञ्चेबाजा वा नौमती बाजाको व्यवस्था गर्नुपर्थ्यो। आफैंले व्यवस्था गरेका आफ्ना टोलीलाई पारिश्रमिक बाँड्ने चलन थियो। सुरुमा बेहुला वा बेहुलीका बुबाले फेट्टामा फूलसहित सिउरिदिएको दाम भने उनीहरूले आफैंले सुरक्षित राख्थे।
हालको अवस्था भने माथि वर्णन गरेझैँ छैन; पञ्चेबाजाको प्रयोग लगभग लोप भइसकेको छ। यसरी सङ्गीतिक कर्मीहरूले बिदावारी लिने परम्परा रहँदै आएको थियो।
बेहुला पक्षको खिडि (कलिया)लाई बुझाउने
बेहुली घरभित्र प्रवेश गरेपछि, विवाहको मगनीदेखि अन्तिम कोसेली (साङ्चामे रीत) सम्म महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको कलियालाई पेल्लाम्/मुन्धुम्को साथ सम्मानपूर्वक दिनुपर्ने वस्तुहरू नाङ्लोमा बुझाउने चलनलाई “कलिया बुझाउने” भनिन्छ।
जनशक्ति :
बेहुलाका बुबा, बाङ्गापा (कलिया), पासिङ्डेसिङ् (बुढापाकाहरू)
सामग्री उचाल्ने सहयोगी
कलिया बुझाउने सामाग्री:
सुँगुर वा राँगाको टाउको — यसको मुखमा हरियो पातले केही फूलसहित बेरेर बाँधिदिने।
(सहर बजार वा विदेशमा टाउको उपलब्ध नहुने अवस्था भए, विकल्पका रूपमा अन्य वस्तु (मासु) प्रयोग गर्न सकिन्छ।)
रक्सी — १ बोतल, हरियो पातले ढाक्ने र फूल बाँधिदिने।
५ रुपैयाँ — हरियो पातमा बेरिएको वा चिठ्ठीको खाममा राखिएको।
सबै सामग्री नाङ्लो वा ठूलो थालमा राख्ने।
बेहुला पक्षका कलिया बुझाउने संवाद (लोहोरुङ भाषामा):
बेहुला पक्षका कलियाको घरमा जानुपर्छ र नाङ्लो वा ठूलो थालमा माथि उल्लेखित सामग्रीहरू अगाडि राखिदिनुपर्छ। सबै वरिपरी बस्नु पर्छ।
बाङ्गापा (कलिया)
मान्ठाल इग ? बाबा हजुर ! ! ! !
पासिङ्डेसिङ्:
लोःमिम्पा लॆःटॆराइछ, टावामा खॆवामा टसु–टङ्टॆटुनॆराइछ
यसु–यक्टॆटुनॆराइछ, टावामा खॆवामा लाःटॆपिट्टाचिमॆराइछ
लोःमारक्गटा आनाग साभारुम् पान्चारुम् इष्टा मिट्राऎग एइ बाङ्गापा ! ! ! एइ खिडि ! आइग गरक्ऎ माखेःटु, हाॽलो खारानॆ ? हाम्पिर माःखारानॆ ?
पासिङ्डेसिङ्:
पासिङ्डेसिङ्:
डाङ्पामि आपा पिप्पिमा साङ्चेप्
बेहुला पक्षको कलिया बुझाउने संवाद (नेपालीमा)
बेहुला पक्षका कलियाको घरमा जानुपर्छ र नाङ्लो वा ठूलो थालमा आवश्यक सामग्रीहरू अगाडि राखिदिनुपर्छ। सबैजना वरिपरि बस्नु पर्छ।
कलिया :
बाबा हजुर! म त गाउँको मुखिया पनि होइन, अध्यक्ष पनि होइन।
म त्यस्तो जान्ने–बुझ्ने मानिस पनि होइन।
किन यसलाई फूल लगाइदिनुभयो? नाक–मुख पनि बाँधिदिनुभयो।
के यसले ठूलो गल्ती वा अनर्थ गरेछ कि के हो?
म त केही पनि जान्दिनँ, कारबाही पनि गर्न सक्दिनँ।
किन हो यो, बाबा हजुर?
बुढापाका :
नौ महिनासम्म आमाको गर्भमा बस्यो, दश महिनामा जन्मियो।
हुर्क्यो, बढ्यो, अनि बुबाआमाले भन्नुभयो—
“अब यसको हातखुट्टा बाँधिदिऊँ (कर्म चलाइदिऊँ)।”
कुटुम्बहरूको छोरी खोजिदिऊँ भनेर तपाईंलाई कलिया बनाएछन्।
कलिया भनेको, यता–उता गरेर मिलाउने, हेर्ने र सघाउने व्यक्ति हो।
तपाईंले कुटुम्बहरूको छोरी खोज्नुभयो, मिलाउनुभयो, ल्याउनुभयो।
तर बुबाआमाले मात्र हेर्न सक्दैनन्, त्यसैले
“हेरिदेऊ, सघाइदेऊ — तपाईं कलिया हुनु” भनेर भनेका रहेछन्।
त्यसैले पञ्चभलाद्मी र इष्टमित्रहरूले
“ए, कलिया! यो कुरा कहाँ पुग्यो? कहाँ हरायो?” भनेर हकारे पनि होलान्,
गाली गरे पनि होलान्, खान–पिउन पाउनुभएन होला।
भोक–तिर्खा सहेर पनि तपाईंले कुटुम्बहरूको छोरी ल्याउनुभयो।
त्यसैले, तपाईंलाई भोक र तिर्खा लाग्यो होला भनेर
यो सुँगुर वा राँगाको टाउकोबाट शिर उठाइएको मासु–मांस,
त्यसैसँगै यो जाँड–पानी कोसेली दिइएको हो, बाबा!
कलिया :
बाबा! यो त नचाहिँने पनि थियो, के गर्ने अब!
कुटुम्बहरूको छोरी त मागेर ल्याएँ,
बा, कहीँ गठेरी पो ल्याएँ कि?
मुख नआउने पो ल्याएँ कि?
“यस्तो ल्यायौ, त्यस्तो ल्यायौ” भन्ने पो हुने हो कि, बाबा!
बुढापाका :
बाबा! त्यस्तो हुँदैन।
तपाईंले राम्री, ३२ लक्षण भएकी छोरी ल्याउनुभएको छ।
हामी सबैलाई खुशी लाग्यो। धन्यवाद!
कुटुम्बहरूको छोरी खोज्न र लिन जाँदा बाटोमा—
बा, जुत्ता फाट्यो कि?
बा, खुट्टामा ठेस लाग्यो कि?
बा, लुगा च्यातियो कि?
तितेपाती, उनिउघरिमा, काँडाघारीमा अल्झिएर लुगा च्यातियो कि?
त्यसैले—
जुत्ता फाट्यो भने नयाँ किन्ने,
खुट्टामा ठेस लागे उपचार गर्ने,
लुगा च्यातियो भने नयाँ लुगा किन्ने।
त्यो आशायले यहाँ पाँच रुपैयाँ दाम दिइएको हो।
(भन्दै पाँच रुपैयाँ राखिदिन्छन्।)
धन्यवाद!
कलिया :
बाबा! धाउन त धाएँ,
तर जुत्ता पनि फाटेन, लुगा पनि च्यातिएन,
खुट्टामा ठेस पनि लागेन, उपचार पनि गर्नु परेन।
यो मेरो तर्फबाट "सांचेप" स्वरूपमा बुझिदिनुहोस्
बुढापाका :
धन्यवाद!
यो बेहुलाको बुबालाई दिने हो।
हामीलाई खुशी लाग्यो, खुशी लाग्यो!
बेहुली पक्षको कङ्बि (कलिया)लाई बुझाउने:
बेहुली अन्भाएपछि (बेहुलीको बिदाइ पछि) कङ्बि अर्थात् बेहुली पक्षको कलियाको घरमा जाने सामग्री, जनशक्ति, नाङ्लो वा ठूलो थालमा सामग्रीहरू अगाडि राख्ने र त्यसका संवादहरू पनि माथि उल्लिखित परम्परागत ढाँचामा नै गरिन्छ।
केही भिन्नताका उदाहरणहरू:
कलिया :
यो किन बोकेर ल्याउनु भएको हो? के हो यो?
मुख पनि बाँधिदिनु भएको छ, फूल पनि लगाइदिनु भएको छ —
यसले के काम् बिगारेको होला?
बुढापाका :
मुख पनि बाँधिदिनु भएको छ, फूल पनि लगाइदिनु भएको छ भनेर सोध्नुभयो तपाईंले।
‘यसले के काम् बिगार बिगारेको होला?’ भनेर भन्नुभयो।
हो, यसले धेरै काम् बिगार गरेको छ —
हाम्रो एउटी छोरीलाई कतै उधिनेर (अर्कै ठाउँमा) पठाएको छ, हैन र?
त्यसैले ‘अबचाहिँ नउधिन्नू’ भनेर मुख बाँधिदिएको हो, बाबा!
(मनोरञ्जनात्मक् शब्दको प्रयोग)
बुढापाका :
जुत्ता–चप्पल किन्नका लागि र उपचार खर्च बापत — रू. ५, कलिया ज्युलाई।
कलिया :
जुत्ता–चप्पल लुगा–फाटा फाटेको छैन, चोट–पटक लागेको छैन,
त्यसैले यो चाहिँ अहिलेको ‘गर्दुवा’ हो भनेर लेखिदिनु।
कलियाको तर्फबाट — 'गर्दुवा'!
बेहुला पक्षतर्फ भने - कलियाको तर्फबाट "साङ्चेप" भनियो।
टिप्पणी: दुवै पक्षका कलियाहरूलाई बुझाउँदा वा शिर उठाउँदा बुढापाकाहरूले तिनीहरूको विशेष कार्यहरूको वर्णन गर्ने भएकाले, बोली, शब्दप्रयोग र संवादको शैलीमा केही भिन्नता सुन्न सकिन्छ।
भान्सेहरूलाई बुझाउने वा बिदाइ गर्ने परम्परा
विवाह वा कुनै पनि सामाजिक–सांस्कृतिक कार्यमा आफैं भोज–भतेर गर्ने चलन परापूर्वकालदेखि नै प्रचलित रहिआएको परम्परा हो। गाउँघरमा यो परम्परा अझै पनि यथावत् रूपमै कायम छ।
घरमुली र परिवारका सदस्यहरूले मात्र सम्पूर्ण काम सम्पन्न गर्न कठिन हुने भएकाले, मूल भान्से र ‘डिबुटाङ्मा’ (मुख्य पेय पदार्थको जिम्मेवार महिला) को जिम्मेवारी विशेष व्यक्तिलाई दिइन्छ।
मूल भान्सेको भूमिका
मूल भान्सेले अतिथिहरू कहाँ–कहाँबाट आएका छन् भन्ने जानकारी राख्ने, भान्सामा पाकेको भोजनको मात्रा पर्याप्त छ कि छैन भन्ने हेर्ने, फेरि पकाउनुपर्ने हो कि होइन भन्ने निर्णय गर्नेजस्ता जिम्मेवारी वहन गर्छन्।
डिबुटाङ्माको भूमिका
‘डिबुटाङ्मा’ ले भने पेय पदार्थ — जस्तै जाँड, रक्सी आदिको पुग–अपुग व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी लिन्छिन्।
आधुनिक परिवेशमा
सहर बजार वा विदेशमा यस्ता जिम्मेवारीहरू प्रायः होटेल, पार्टी प्यालेस वा क्याटरिङ संघसँगको सहमतिअनुसार निर्धारण गरिन्छ। यद्यपि, गाउँघरको जस्तै शहर वा विदेशमा पनि एक/एक जना पर्यवेक्षक (supervisor) अनिवार्य रूपमा राखिन्छ। फरक यति मात्र हो कि गाउँघरमा ‘डिबुटाङ्मा’ प्रायः महिला हुने गरेकी हुन्छिन्, तर शहर वा विदेशमा प्रायः पुरुषलाई यो जिम्मेवारी दिइन्छ।
कार्य सम्पन्नपश्चात् बिदाइ
शुभकार्य वा कुनै पनि कार्यक्रम सफलतापूर्वक सम्पन्न भएपछि, मूल भान्से, डिबुटाङ्मा र अन्य भान्सेहरूले आफ्नो कार्य सम्पन्न भएको जानकारी घरमुलीलाई दिन्छन्। त्यसपछि घरमुलीले सबैलाई सम्मानपूर्वक धन्यवाद दिँदै बिदाइ गर्छन्। यसै प्रक्रियालाई भान्सेहरूलाई बुझाउने वा बिदाइ गर्ने चलन भनिन्छ।
भान्सेहरूको अन्तिम कार्य
मूल भान्सेले पहुनाहरू र घरका सदस्यहरूले भोजन सकेपछि मात्र भतेर उठाउनुपर्छ। बाँकी खाना र सफा गरिएका भाँडाबर्तन घरमा भित्र्याइन्छ।
सहर बजारमा भएको भोजको हकमा भने, खानपान र पेय पदार्थका जिम्मेवार व्यक्तिहरूसँग हिसाब–किताब मिलाउने कार्य पनि गर्नुपर्छ।
भान्सेहरू बेहुला वा बेहुली घर आगमन
भाँडाबर्तन लिएर — डाडु, पनेउ, गाग्री, थाल आदि — बजाउँदै, संगीतको धुनमा रमाउँदै घरसम्म पुर्याइन्छ।
घर पुगेपछि भित्र चुलो वरिपरि तीन फन्का लगाएर नाच्ने परम्परा पनि प्रचलित छ।
भाँडाबर्तन बजाउने बेला गाइने शब्दहरू
भाँडाबर्तन बजाउँदै, डाडु, पनेउ, गाग्री, थाल आदिबाट निकालिने धुनसँगै परम्परागत रूपमा गाइने गीत वा शब्दहरू यस प्रकारका हुन्छन् —
गीतका उदाहरणहरू:
डाङपा (बेहुला) पक्ष: लोहोरुङ भाषामा
लाम्मावा चा:वाबिऎ (बेहुलाको चाःवा)
चिक्साबामि (बेहुलाको सामॆक्)
आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि, खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
सुनालि ढोःकाबा, रुपालि ढोःकाबा
टावामा भॆनायो, खॆवामा भॆनायो
चासुम् खिन्टॆटु, खॆसुम् खिन्टॆटु
चारावा लाःटॆटु, खॆल्लावा लाःटॆटु
हिच्चिरि लुङ्पि, सुम्चिरि लुङ्पि, रिच्चिरि लुङ्पि
डिङ्चिरी लुङ्पि, सुप्टुलुङ्पि, टावामा खॆवामा टङ्टाआयो
खामाहाङ्पि, यिमाहाङ्पि, टावामा खॆवामा टङ्टाआयो
बेहुला (डाङ्पा) पक्ष नेपाली भाषामा
लाम्मावा चाःवाको (बेहुलाको चाःवा)
चिक्साबाको (बेहुलाको सामॆक्)
आङ्लाघरमा, सुराघरमा, खाट्टिघरमा, मिट्टिघरमा
सुनालि ढोकाबाट, रुपालि ढोःकाबाट
धन बोकेर ल्यायो है, सम्पत्ति बोकेर ल्यायो है,
अन्न–पानीको साह ल्यायो है।
दुइ ढुङ्गा, तिन ढुङ्गा, चार ढुङ्गा
बिछ्याएको ढुङ्गा, तिन् चुलोमा टावामा खॆवामा मिल्यो है
डाङमा पक्ष लोहोरुङ भाषामा
मिन्चिॽवा चा:वाबिऎ (बेहुलीको बाबुका चाःवा)
युङ्खाबामि (बेहुलीको बाबुको सामॆक्)
आङ्लाखिम्पा, सुराखिम्पा, खाटिखिम्पा, मिटिखिम्पा
सुनालि ढोःकाबा, रुपालि ढोःकाबा
चारावासु मालाःखॆटिट्टु, खॆल्लावासु मालाःखॆटिट्टु
चासुम्सु मालाःखॆटिट्टु, खेसुम्सु मालाःखॆटिट्टु
चारावासु चुःढाङ्, खॆल्लावासु चुःढाङ्
चासुम्सु चुःढाङ्, खॆसुम्सु चुःढाङ्
बेहुली पक्ष: नेपाली भाषमा
मिन्चिॽवा चाःवाको (बेहुलीको बाबुको चाःवा)
युङ्खाबाको (बेहुलीको बाबुको सामॆक्)
आङ्लाघरबाट, सुराघरबाट, खाटिघरबाट, मिटिघरबाट,
सुनालि ढोकाबाट, रुपालि ढोकाबाट।
अन्न–पानीको साह पनि लगेको छैन,
धन–सम्पत्ति पनि लगेको छैन।
अन्न–पानीको साह पनि छदैछ,
धन–सम्पत्ति पनि छदैछ।
नोट: लोहोरुङ संस्कार र परम्परा अनुसार भान्सेहरूले यसरी पेल्लाम्/मुन्धुम् फलाकेर "बेहुलीको घरलाई थिचेर ल्याउने" (भरिभराउ पार्ने) भन्छन्।
यसरी भान्सेहरूको छोटो सङ्गीतिक कार्यक्रमपछि, घरपटी र भान्से दुवै पक्षमा विभाजित भएर भित्र वा बाहिर आमने–सामने बस्नुपर्छ।
भान्सेहरूको तर्फबाट
१ टपरी भुटेको सिकार (पातले ढाकिएको)
१ सोराई सरुवा (जाँड), पेय पदार्थ वा बियर (सरुवा नपाउने ठाउँमा)
१ बोतल वा कठुवा रक्सी
घरपटीको तर्फबाट
५ रुपैयाँ (पातमा बेरेको वा चिठ्ठीको खामभित्र)
१ सोराई सरुवा (जाँड), पेय पदार्थ वा बियर (सरुवा नपाउने ठाउँमा)
१ टपरी भुटेको सिकार (पातले ढाकिएको)
१ बोतल वा कठुवा रक्सी
घरपटी/बाङ्गापा र भान्से बिचको सम्बादः लोहोरुङ भाषामा
दुवै पक्षले सामाग्रीहरू अगाडी रख्ने
घरपटी/बाङ्गापाः
भान्से
काङ्काग आसेन्ग, माङ्टाङ्पा माङ्टाङ्माऎग
काम् टुम्मि पासा, ठुक्पा पासामि लाङ् हुक् ठुप्पिकुङ्
लाङ् हुक् रे ठुप्पिॽमा, काःमानुङ् काःसाचि
भान्से
काङ्का साक्सु हिःबिङ्का वाइॽमासु हिःबिङ्का
लाङ् हुक्सुङ्क माहिॽफॆटिट्टुम्का सिधा इम्मा पाप्नि
इग चाइँ "साङ्चेब्" डेङ्किङ्का, बेहुली पक्ष हो भने गर्डुवा
घरपटी/कलिया र भान्से बिचको सम्बादः लेपाली भाषामा
घरपटी/कलियाः
किन यो मासु माङ्सा बोकेर आउनु भएको हो भनेर सोध्यौँ ।
भान्सेः
हात जोड्दै, ढोग्दै, हामीलाई हिज त घरका बुबा-आमाले—
“मेरो जेठा छोराको हातखुट्टा बाँधिदिनु (कर्म चलाइदिनु) पर्यो” भनेर भन्नुभयो।
मामा, मामाली, भान्जा–भान्जी, इष्टमित्र, दाजुभाइ सबैलाई भनिएको छ।
तर उनीहरूले मात्र सक्दैनन् भन्ने भएकोले, हामीलाई भाँडाकुँडा (भान्साको) जिम्मा दिनुभयो।
त्यो जिम्माअनुसार उहाँका इष्टमित्र, मामा–मावली तथा दाजुभाइ सबैलाई हामीले खान–पिनाको व्यवस्था पुर्यायौँ कि पुर्याएनौँ, भोक–तिर्खा मेटाइदियौँ कि दिएनौँ होला। अब बाँकी मूल्याङ्कन बुबा–आमाले नै गरिदिनुहोस्। भाँडाबर्तनहरू पनि हामीले हरायौँ कि के भयो—त्यो पनि जाँच गरीदिनुहोस्। हामी यति भन्न आएका हौँ, बाबा!
घरपटी (कलिया)
बाबा !!!
तपाईंहरूले दिनुभयो, हामीले सुन्द पनि, खायौं, पियौं भनेर फर्किए।
बाटोमा भेट हुँदा पनि, “हामीले खायौं, पियौं” भनेर फर्किए।
तपाईंहरूले दिनुभयो— पस्किने, भुट्ने, पकाउने, ती सबै सामानहरू पनि सुरक्षित छन्।
भाँचिएको छैन, कुच्चिएको छैन—सबै ठीकै छ।
सबै इष्टमित्रलाई सत्कार गर्न सहयोग गर्नुभयो,
हाम्रो इष्टमित्रलाई पनि दिनुभयो।
सामानहरू पनि हराएको छैन, भाँचिएको छैन।
तर, तपाईंहरूलाई त भोक लाग्यो कि? तिर्खा लाग्यो कि?
बा, हातखुट्टा त डढाउनुभयो कि? बाबा !!!!
यदि हातखुट्टा डढाउनुभयो भने,
“औषधि किन्ने” भनेर यो (पाँच रुपैयाँ) बाबा!!
भान्सेबाट
हामीले भोक पनि मेटायौं, तिर्खा पनि मेटायौं।
हात–खुट्टा पनि डढेन, त्यसैले औषधि किन्न पर्दैन।
यो चाहिँ सघाउनी (साङ्चेब) लगाउँछौं हाम्रो तर्फबाट, बेहुली पक्ष हो भने गर्डुवा ।
यसरी संवाद सम्पन्न भएपछि अगाडि राखिएका सौगातहरू एक–आपसमा बाँडेर खाने प्रचलन रहन्छ।
भान्से बुझाउने कार्यक्रम प्रायः रातिको अबेलामा आयोजना गरिन्छ। गाउँघरमा समय तोकिए पनि प्रायः कडाइका साथ पालन नहुने भएकाले यो कार्यक्रम प्रायः राति अबेलामै सम्पन्न हुन्छ।
तर, सहर, बजार तथा विदेशमा आयोजना हुने प्रीतिभोजहरू प्रायः दिउँसो करिब ३ बजेपछि मात्र सुरु हुन्छन्। त्यहाँ पनि कार्यक्रम अबेलासम्म चल्ने गर्दछ। अधिकांश अवस्थामा पार्टी प्यालेस वा होटेलमै खानपान र पेय पदार्थको व्यवस्था गरिन्छ। यद्यपि, माथि उल्लेख गरिएझैं, त्यस्तो अवस्थामा पनि दुई जनालाई (मूल भान्सेजस्तै) जिम्मेवारी दिनु उपयुक्त हुन्छ।
किनभने पार्टी प्यालेस वा होटेललाई कति जनाका लागि खानपान र पेय पदार्थ तयार गर्ने भन्ने जानकारी कम्तीमा एक हप्ता अघि नै संख्यात्मक रूपमा दिनु आवश्यक हुन्छ। तोकिएको संख्याभन्दा कम पाहुना आए पनि सोही संख्याको भुक्तानी गर्नुपर्छ, तर बढी आएमा अतिरिक्त प्लेट थप्नुपर्ने हुन्छ। यस्ता व्यवस्थाहरूको निगरानीका लागि मूल भान्सेजस्तै जिम्मेवारी एक जनालाई तोक्नु उपयुक्त हुन्छ।
घरका सदस्यहरू भने प्रायः अतिथि सत्कारमै व्यस्त रहन्छन्। अन्त्यमा, भोजनका प्लेट र पेय पदार्थको हिसाब–किताब तथा समग्र समीक्षा गर्नु राम्रो मानिन्छ।
बुबाआमाले माथिको संवाद नगरे पनि, रक्सीको बोतल राखी धन्यवाद ज्ञापन गर्नु उपयुक्त हुन्छ। कतिपयले विवाहपछि केही दिनभित्रै अतिरिक्त जमघट पनि आयोजना गर्ने गर्छन्। त्यस्तो अवस्थामा सहयोग गर्नेहरूलाई “धन्यवादस्वरूप गरिएको ग्यापन” भनेर बुझिनुपर्छ।
साङ्चेप् वा सघाउनी
साङ्चेप् र सघाउनिको मूल उद्देश्य उस्तै भए पनि, राम्ररी केलाउँदा ती दुबैमा केही भिन्नता पाइन्छ।
साङ्चेप् भन्नाले बेहुला पक्षलाई आर्थिक वा नगद सहयोग गर्ने परम्परालाई जनाउँछ। विवाहमा बेहुलाको घरआँगनको एक छेउमा टेबल–कुर्सी राखी एक–दुई जना बहिदारहरूलाई खाता–कलमसहित तोकिएको हुन्छ। उनीहरूको छेउमा डोको, थुन्चे वा अन्य भाँडोमा माङ्प्राङ्टेम्मा (पाःरुहाःङ् पूजा) गर्दा मारिएको ठूलो सुँगुरको मासु दुनामा प्याक गरेर राखिन्छ। त्यसैगरी विवाहमा बाँसका टङ्पा र पिप्पा धेरै काटिन्छन्, जसमा कोदोको जाँड भरिएको हुन्छ।
आमन्त्रित पाहुनाहरू वा घरगाउँलेहरू, जसले साङ्चेप् दिन चाहन्छन् (वा पहिले दिएको साङ्चेप् फिर्ता गर्ने इच्छा राख्छन्), उनीहरू उक्त टेबलमा आइपुग्छन् र बहिखातामा आफ्नो नाम तथा रकम लेखाई भुक्तानी गर्छन्। त्यसबेला बहिदारहरूले उनीहरूलाई एक दुना मासु र एउटा टङ्पा टक्र्याउँछन्।
हाल भने, केही स्थानहरूमा बेहुली पक्षबाट पनि टीका लगाएर आशीर्वाद दिने क्रममा बेहुला–बेहुलीको छेउमा बहिखाता राखी टीका लगाउँदा दिइने नगद सङ्कलन गर्ने चलन देखिन थालेको छ। यद्यपि, यो चलन परम्परागत रूपमा गरिने साङ्चेप् जस्तो भने हुँदैन।
सघाउनी भन्नाले बेहुला वा बेहुली पक्षलाई जिन्सी सामग्रीका रूपमा सहयोग प्रदान गर्नु बुझिन्छ। उदाहरणका लागि—मुरी धान, पाथी चामल, ठूलो सुँगुर, राँगा, एक घ्याम्पा जाँड आदि।
लोहारुङ समुदायको परम्पराअनुसार छोरीको विवाहमा अन्य जातिहरूमा जस्तै भाँडाबर्तन वा दाइजो दिने चलन भने नभएको पाइन्छ। तर सहर–बजार वा विदेशमा भने यस्तो प्रचलन केही हदसम्म अनुकरण गरिएको देखिन्छ। त्यहाँ चिठीको खामभित्र नगद राखी दक्षिणा वा पुरस्कारका रूपमा दिने चलन पनि देखिन्छ।
डुरानः
विवाह गरेर गएकी छोरी पहिलो पटक ज्वाइँसँग माइतघर फर्केर आउनुलाई डुरान फर्किनु भनिन्छ।
लोहारुङ परम्पराअनुसार, विवाह सम्पन्न भएको सातौँ दिनमै डुरान फर्किनुपर्ने चलन छ। तर दुई महिने (दोमास), शुभ दिन–बार नजुरेमा वा विदेश यात्राको कारण समय नमिलेमा यसलाई लचिलो रूपमा लिने परम्परा पनि पाइन्छ।
यदि मसान्तको दिन लगन परेको खण्डमा कि “विवाह रद्द गर्नुपर्छ” वा “बेहुलीलाई हुलेर राति १२ बज्नुभन्दा अघि नै डुरान् फर्किनुपर्छ” भन्ने मान्यता रहेको छ। यसको अर्थ, मध्यरात नाघ्न नपाई बेहुलीले माइतघर पुगिसक्नुपर्छ भन्ने विश्वास हो।
विदेशमा भने विवाह सम्पन्न भएको केही मिनेट वा घण्टामै बेहुली घरमै नपुगी बाटैबाट माइत फर्केको — अर्थात् डुरान फर्किएको — उदाहरणहरू समेत सुनिएको छ।
त्यस्तै, यदि लगन शनिबार परेको खण्डमा “आमा–छोरी शनिबार छुट्टिनु हुँदैन” भन्ने विश्वासका कारण सातौँ दिन पर्खिनु नपरी २–३ दिनमै डुरान फर्काउने प्रचलन रहिआएको छ। त्यसको खास कारण 'आमा–छोरी छुट्टिएको शनिबार नाघ्नु नहुने हो।
डुरान फर्किँदा छोरी–ज्वाइँलाई एक–दुई दिनसम्म माइतमा राखिन्छ। त्यसपछि ज्वाइँलाई मात्र बिदा गरेर पठाउने चलन रहिआएको छ, यद्यपि यो अनिवार्य भने होइन।
सोरको साईतः
डुरान फर्किँदा माइतीमा छाडिएकी श्रीमतीलाई १६ दिनमै घर फर्काउनुलाई ‘१६ को साइत’ भनिन्छ। तर यो अनिवार्य भने होइन। समय र विशेष आवश्यकताअनुसार यसलाई लचिलो बनाउन सकिन्छ।
पहिलो श्रावण महिनामा सासु–बुहारीहरूले पानी बार्ने, अर्थात् सँगै नबस्ने चलन पनि कतिपय ठाउँमा छ, तर यो हिन्दू परम्परा हो।"
विवाह पछिको पहिलो दशैं:
विवाह गरिएको पहिलो दशैंमा टिकाको दिन वा भोलिपल्ट, पहिले कोसेली लगाइएका सबै घरमा फेरि पहिलेझैँ कोसेली बोकी नयाँ बेहुला-बेहुली सबैको घरमा गएर टिका लगाउने चलन रहँदै आएको थियो। तर अहिले दशैंको बहिष्कारको कारण एका-दुइ बाहेक यो परम्परा प्रायः बन्द भएको देखिन्छ।
यसबारे संस्कृतिविद् र इतिहासविद् डा. जगमान गुरुङले बडा दशैं, रातो टिका र दशैं बाहिष्कारबारे नागरिक ओनलाइन टिभीको अन्तरवार्तामा यसो भन्नुहुन्छ:
"दशैं भनेको शक्ति पूजा हो। शक्ति पूजा भनेको प्रकृतिको पूजा हो। हिन्दू शासकहरूले दशैंलाई हिन्दू परम्परा अनुसार भित्राए र शासकीय स्वरूप दिए। तर सबै राई, लिम्बु, गुरुङ, मगरहरूले कुल पूजा गर्छन्, गाउँठाउँको सिमे, भुमे, आफ्ना हातहतियार—ढाल, खुँढा, कृषिऔजार—कुटो, कोदालो, तान बुन्ने औजारहरूको पूजा गरेरै ल्याएका थिए। दशैंमा हिन्दूहरूले त्यही हातहतियारलाई नै पूजा गर्छन्।
बेसार घरमै पाइन्छ र बेसारले मोलेर टिका लगाउने चलान पनि छ। रङ्गको अभावमा बाहुनको पनि सेतो टिका थियो र सबैको सेतो टिका थियो। राई, लिम्बु, गुरुङ, मगर प्रकृतिपूजक हुन्; चाहे कुलदेवताको पूजा गर, वा वायुको पूजा गर, गण्डकीमा नागको पूजा गर्दा मगर–गुरुङहरूले कुखुराको भालेले पूजा गर्थे। नेवारहरू गणेशको पूजा गर्दछन् र राँगोले पूजा गर्छन्। जुनै जनावर—भेडा, बोकाको बलि, वा कुखुराको बलि—दिएर, थालमा भोग दिएपछि थालमा रगत चुहाएर त्यसमा अक्षता मुछेर टिका लगाउने जात हाम्रो हो।
अक्षता र रगतको टिका लगाउने परम्परा अहिले सम्म छ। बाहुनहरूले हाम्रो रातो रगतको टिकाको अङ्गिकार गरेका हुन्। त्यसैले रातो टिका हिन्दूको हो भन्न पाइँछ?। रातो टिका हाम्रो पोता, बाहुनको होइन।" डा. जगमान गुरुङज्यूले त्यसरी भन्नुहुँदा, लोहारुङ समुदायमा ठाब्नम्टाङ्मा (जङ्गली) वा भूमे पूजा वर्षमा प्रायः दुईपटक गर्ने परम्परा रहेको पाइन्छ।
पहिलोपटक धानको बिउ राख्दा र दोस्रोपटक धान पाकेपछि पहिलो मुठ्ठी काट्दा यो पूजा गरिन्छ। त्यस समयमा टपरामा राखिएको अक्षतामा कुखुराको रगत थापी, बुबाले टिका लगाइदिनुहुन्थ्यो — यो सत्य थियो।
साङ्चामॆ वा माइतालु
यो रीत सम्पन्न गर्ने अवसरमा मात्र लोहारुङ परम्परा अनुसार थाल, बटुको, गाग्रो, खर्खन्डा, गाई र भैंसी जस्ता दाइजोका सामग्री दिने चलन रहन्छ।
माइती, मामाली र फुपुहरूले छोरी–ज्वाइँबाट जायजन्म भएर घरजम स्थिर भएको अनुभव गरेपछि मात्र दाइजो प्रदान गर्ने प्रचलन रहन्छ। तर, दाइजो दिने वा नदिने निर्णय माइती, मामाली र फुपुहरूमै निर्भर हुन्छ।
माइतालु जानु वा लैजाने सोच बनेमा “आउँदैछु” भनेर माइती पक्षलाई अघिबाटै खबर गर्नु उपयुक्त मानिन्छ। सुरुमा जसलाई र जस्तो कोसेली (बाङ्गापा) लगिएको थियो, त्यस्तै प्रकारको कोसेली तयारी गरी लैजानुपर्छ। (यस सम्बन्धमा माथिको बाङ्गापा कोसेली सम्बन्धी अनुच्छेद हेर्न सकिन्छ।)
चोरी विवाह विधि विस्तृत रूपमा
आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा, किराती समुदायभित्र आफ्नै भाषाअनुसार खाक्चिरिक्पा, खक्चुलुप्पा, खाक्चल्व, याचुकुक्पा, रछाकुले, हेच्छाकुवा लोङ्माले, खाक्कुलुक्पा, काक्चिरिक्पा, टावामा (हङरायो), खॆवामा (धनेष), तोमा खेमा, ग्रम्म्या लास्म्या, जाउमा ख्लिउमा, खेवा, दावा, चिनावा आदि विभिन्न पुर्खाका नामहरू प्रचलनमा छन्। यद्यपि नाम फरक–फरक भए पनि ती सबैका कथ्यहरूको सार एउटै छ।
यी सबैलाई किरात समुदायका अग्रज पुर्खा मानिन्छ। उनीहरूले नै किरातीहरूलाई पाषाण युगदेखि कृषि युग हुँदै वर्तमानसम्मका संस्कार, संस्कृति, रीतिरिवाज र धर्म बसालिदिएको विश्वास गरिन्छ (राई २०७१ र परिशिष्ट १ हेर्नु)।
लोहारुङ समुदायको खाक्चिरिक्पा सम्बन्धी कथ्यअनुसार, नागकन्यालाई च्याप्पा पाखुरामा समातेर गृहस्थ जीवन सुरू गरिएको उल्लेख पाइन्छ। यही विश्वासका आधारमा अघिल्ला दुई–तीन दशकअघिसम्म लोहारुङ समुदायमा हाटबजार, मेलापात वा यात्राका क्रममा भेटिएका कुटुम्बकी छोरी–चेलीलाई च्याप्पा समातेर ल्याउने वा लग्ने चलन थियो। लेखक — “मेरो आफ्नै जन्मदिने आमालाई बुबाले त्यसरी नै ल्याउनुभएको थियो रे।” त्यस्तै, नजिकका दाजुहरूले पनि भाउजुहरूलाई त्यसरी नै ल्याएका थिए ।
तर हाल राज्यको ऐन–कानूनको प्रभाव र सामाजिक सचेतनाको वृद्धिसँगै उक्त परम्परा पूर्ण रूपमा समाप्त भइसकेको छ। अहिलेका सन्दर्भमा, फकाएर ल्याउने, प्रेमविवाह गर्ने, वा केटा–केटी दुवै मिलेर भागेर विवाह गर्ने परम्परालाई “चोरी विवाह” को श्रेणीमा राखिन्छ।
मागी विवाह र चोरी विवाहविधिबीचको फरक
मागी विवाह र चोरी विवाहविधि बीच स्पष्ट भिन्नता पाइन्छ। मागी विवाहमा बेहुलाको घरबाट बेहुलीको घरमा विधिपूर्वक माग्न जाने गरिन्छ। त्यसपछि दिन–तारीख तोकी, लगन जुराएर, जन्ती पठाई बेहुलीलाई विधिवत लिएर आउँछन्। यस प्रक्रियामा ‘डिनाबाःरा ङाःक्मॆ’ अर्थात् दिन–बार माग्ने चलन पनि हुन्छ।
तर चोरी विवाहविधिमा भने परिस्थिति भिन्न हुन्छ। केटीलाई पहिल्यै तानेर, फकाएर, प्रेम गरेर वा भागेर ल्याइसकिएको हुन्छ। त्यसपछि मात्र दुवै पक्षबीच कुरा मिलाई बेहुला पक्षले ‘यो दिन लगन छ, हामी रीत बुझाउँछौं, कृपया बेहुलाको घरमा आउनु होला’ भन्ने जानकारी दिइन्छ।
लगनको दिनमा बेहुली पक्षका आमाबुबा, माइती, मामाली, फुपू तथा आमन्त्रित पाहुनाहरू नर्सिङ्गा वा सनई जस्ता बाजागाजा बजाउने संगितकर्मीसहित आवश्यक सामग्री लिएर बेहुलाको घरमा पुग्छन्। त्यहाँ विधिअनुसार बाःग्डाटा (विवाहको औपचारिकता) सम्पन्न गरेर फर्किन्छन्।
चोरको सोर
केटीलाई तानेर, फकाएर, भागेर, भगाएर वा प्रेमसम्बन्धका कारण साथमा ल्याइएको वा उनी आफैँ गएकी अवस्थामा “चोरको सोर” जानुपर्ने चलन छ। यस्तो अवस्थामा, केटीलाई ल्याएको भोलिपल्टै केटाको घरबाट दुई बोतल रक्सी लिएर केटीको घरमा गई, “तपाईंहरूको छोरी अहिले हाम्रो साथमा छ” भनी जानकारी गराउने गरिन्छ। कहिलेकाहीँ केटी पक्षलाई पहिले नै जानकारी भएको अवस्थामा, चोरको सोर आउनु अगावै माइतीहरूले राजी–बिराजी (सहमति) सोध्न पुग्ने चलन पनि रहेको पाइन्छ।
राजी–बिराजी सोधनी
“चोरको सोर” आएपछि केटी पक्षबाट दुई जना माइती तुरुन्तै केटाको घरमा गई केटीको इच्छाबारे बुझ्छन्। उनीहरूले केटी आफ्नो इच्छाले आएकी हो वा होइन भन्ने कुरा सोधेर यकिन गर्ने प्रक्रियालाई राजी-बिराजी सोध्ने भनिन्छ ।
केटीले आफ्नो इच्छाले आएको र विवाहका लागि राजी भएको बताएमा उनलाई त्यहीँ केटाको घरमा नै छोड्ने चलन थियो। तर, केटी विवाहका लागि राजी नभएको अवस्थामा माइतीहरूले उनलाई तत्कालै आफ्नो घरमा फर्काएर लाने वा ल्याउने चलन थियो । विशेषगरी, केटाप्रति उनको रुचि नभएको वा उक्त कुटुम्बसँग वैवाहिक सम्बन्ध वा लाने कायम गर्न उनी इच्छुक नभएको अवस्थामा माइतीहरूले उनलाई फर्काएर ल्याउने चलन रहेको थियो।
रीतपूर्वक विवाह सम्पन्न नहुँदासम्म केटीलाई माइती आउन दिइँदैन। त्यसैले आधुनिक समयमा, दुवै पक्ष राजी–खुसी भएको अवस्थामा औपचारिक रूपमा केटा–केटीको आउने–जाने (आते–जाते) साइनो फेर्ने प्रचलन रहेको छ।
बाङ्गापा कोसेली लगाउने
माथि परम्परागत मागी वा (आदर्शा) विवाहमा जस्तै कोसेली लगाउनुपर्छ, तर पेल्लाम् / मुन्धुम् अनुसार केही फरक हुन सक्छ ।
‘डिःना-बाःरा ङाःक्मॆ' को सट्टा बेहुला पक्षबाट लगन जुरेपछि बेहुली पक्षलाई ‘यो दिन लगन जुरेको छ, रित दिन आउनुहोस्’ भनेर भन्नुपर्छ।”
चोरी विवाहविधिको फरक रीतहरूः
चोरी विवाहविधिमा केही परम्परागत रीतिहरू मागी वा आदर्श विवाहविधिमा जस्तै हुँदैनन्। ती रीतहरू यसप्रकार छन्—
बेहुली पक्षको दुवै पाःरुहाःङ् लाब्मॆ (पाःरुहाःङ् को पूजा) पनि गरिँदैन। किनभने बेहुलीको चा:वामा पाःरुहा:ङ् पूज्नु पर्ने तर बेहुली पक्ष बेहुलाको चाःवामा अन्तीम रीत बुझ्न पुगिसकेको हुन्छ।
जन्तीहरूले पाःरुहाःङ् पूजा नगर्ने भएकाले हा–हा चेःमे (हा–हा नाच) नाच्नु पर्ने हुँदैन। त्यसैले बेहुली पक्षले टाबाङ्क:क्ला (पाहुनाहरूलाई कोसेली बुझाउने) पनि गर्नुपर्दैन। त्यसैगरी, बेहुली पक्षको कलिया बुझाउने र भान्से बुझाउने रीतहरू पनि हुँदैनन्।
बेहुला पक्षको तयारी
बेहुली पक्षका आमा, बुबा, माइती, मावली र आमन्त्रित पाहुनाहरूका लागि डाङ्माडेःरा (अस्थायी बेहुलीको घर), डेरा, घर वा कटेरोको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
भान्साको छुट्टै प्रबन्ध पनि वरिपरि नजिककै ठाउँमा गर्न आवश्यक हुन्छ।
सहर–बजार वा विदेशमा विवाह सम्पन्न हुने अवस्थामा खानपानको व्यवस्था प्रायः होटेल, संघ (क्याटरिङ) मार्फत गरिन्छ। तेसैले खाना एउटै ठाउँमा भए पनि बस्ने डाङ्माडेरा अर्थात् अस्थायी बेहुलीको घर भने छुट्टै हुनुपर्छ।
अन्य बाँकी सामग्री र तयारी मागी विवाहमा हुने परम्परागत तयारीझैँ बेहुला पक्षले नै गर्नुपर्छ।
रीत बुझाउने वा बुझ्ने दिन (चोरी विवाह)
चोरी विवाहविधिको रीत बुझाउने वा बुझ्ने दिन प्रायः ऎॽलावॆँ (एक दिनको) हुन्छ। बेहुला पक्षले जन्ती पठाउनु अघि गर्ने तयारी मागी विवाहसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। यदि हॆङ्खॽवा पहिले नै सम्पन्न भइसकेको छ भने, त्यसलाई दोहोर्याउन पर्दैन।
निर्धारित दिनमा बेहुली पक्षका घरपरिवार, माइती, मावली, आमन्त्रित पाहुनाहरू र कम्तीमा एक जना संगीतकर्मी (सनई वा नर्सिङ्ग) सहित बेहुला पक्षको घरतर्फ जानुपर्छ।
त्यहाँ पुग्दा बेहुला पक्षले सबैको स्वागत गरी डाङ्माडेःरा (अस्थायी बेहुलीको घर) मा बस्ने व्यवस्था मिलाउँछ। त्यो अस्थायी घरलाई नै सो अवसरका लागि बेहुलीको घर मानिन्छ।
बेहुली पक्षले रीतका लागि आवश्यक सामग्री — जस्तै हॆङ्खॽवाका लागि कुखुराको भाले–पोथी, रक्सीका बोतलहरू, श्रिङ्गार सामग्री आदिको तयारी गर्न बिर्सन हुँदैन।
बेहुलाको घरबाट डेरामा बेहुली पक्षलाई “बाक्” (सुँगुर) र खाने–पिउने व्यवस्था बुझाइन्छ। माइती पक्षले त्यसको औपचारिक रूपमा “बुझ्ने” मात्र हो; तर सम्पूर्ण व्यवस्था भने बेहुला पक्षले नै गर्नुपर्छ।
“बाक्” (सुँगुर)को व्यवस्था, भान्साका सामग्री, खाने–पिउने सामग्री र भान्सेहरूको व्यवस्थापन सबैकुरा बेहुला पक्षकै जिम्मेवारीमा हुन्छ।
त्यसपछि डाङ्माडेःरा (अस्थायी बेहुलीको घर) मा जन्ति जाने, बेहुली पक्षले जन्तीहरूलाई टुम्लक्मॆ, पर्छाउने, बेहुला र भाञ्जालाई बोकेर डेरामा लैजाने, बाःग्डाटा दिने, हॆङ्खवा गर्ने, साइनो फेम्मॆ (साइनो फेर्ने), टिकोटालो गर्ने, बेहुली अन्भाउने संस्कार गर्ने, लोकन्ति माइती–मामाली पठाउने आदि सबै रीतहरू सोही डाङ्माडेःरा (अस्थायी बेहुलीको घर)बाट सम्पन्न गर्नुपर्छ।
अघिल्ला समयमा आर्थिक अवस्था कमजोर भएका अभिभावकहरूले आफ्ना छोरीहरूलाई “राजी–खुसी भए फकाएर लानु” भन्दै अनुमति दिने गर्थे, किनकि चोरी विवाहमा सम्पूर्ण आर्थिक भार बेहुला पक्षले नै व्यहोर्नुपर्छ।
तर, अहिले त्यो संस्कार लोप हुँदै गएको छ। आजकाल चोरी विवाहका रूपमा सुरु भएका सम्बन्धहरू पनि अन्ततः मागी विवाहकै शैलीमा सम्पन्न गरिने चलन बढ्दै गएको छ।
बेहुला पक्षले सारा खर्च व्यहोर्नु पर्ने र त्यसले बेहुली पक्षको इज्जत–प्रतिष्ठामा असर पार्न सक्ने भएकाले, अहिले बेहुली पक्षले यो संस्कारप्रति असहमति जनाउन थालेका छन्।
यसरी चोरी विवाहको सम्पूर्ण प्रक्रिया समाप्त हुन्छ।
मिश्रित विवाह विधि के हो?
मिश्रित विवाह विधि भन्नाले अन्तर्जातीय वा अन्तरधार्मिक व्यक्तिहरूबीच सम्पन्न हुने विवाह प्रक्रिया बुझिन्छ। उदाहरणका लागि, यदि बेहुली बौद्ध धर्मावलम्बी हुन् भने विवाहको प्रारम्भिक चरण बेहुलीको घरमा बौद्ध परम्पराअनुसार सम्पन्न गरिन्छ। त्यसपश्चात्, लोहोरुङ संस्कारअनुसार बेहुलीलाई बेहुलाको घरमा विधिपूर्वक भित्र्याइन्छ।
त्यसैगरी, यदि बेहुली लोहोरुङ समुदायकी हुन् भने लोहोरुङ परम्परा र रीतिअनुसार जन्ती बोलाई विवाह सम्पन्न गरिन्छ। त्यसपश्चात्, बेहुलीलाई बेहुलाको घरमा सम्बन्धित संस्कारअनुसार विधिपूर्वक भित्र्याइन्छ।”
करीब तीन–चार दशकअघि सम्म लोहोरुङ समुदायभित्रका मानिसहरूले आफ्नै क्षेत्र वा गाउँभित्रका लोहोरुङ परिवारसँग मात्र विवाह गर्ने प्रचलन थियो।
किरात समुदायभित्रका याम्फू, याक्खा, लिम्बू र मेवाहा:ङ् बाहेक अन्य जातिसँग पनि छोरी–चेली गैहालेमा बिहेको त परकै कुरो, रीत नै नदिने–नलिने चलन थियो । यदि कुनै लोहोरुङ युवक वा युवतीले गैर–किरातसँग विवाह गरे भने, परिवार र समाजबाट अलग (मुङ्लान्) भासिनुपर्ने अवस्था आउँथ्यो।
तर अहिले समयसँगै सामाजिक दृष्टिकोणमा परिवर्तन आएको छ। गाउँघरमै पनि अन्तर्जातीय र अन्तरधार्मिक विवाहलाई स्वीकृति दिन थालिएको देखिन्छ। यस्ता विवाहमा दुवै पक्षका आ-आफ्नै धार्मिक विश्वास र संस्कारअनुसार मिश्रित विवाह विधिबाट सम्पन्न गरिन्छ।
टिकोटालो विधि विस्तृत रूपमा
टिकोटालो विधिबाट विवाह सम्पन्न गर्नु पर्ने अवस्था आउनुमा पर्दा पछाडि केही कारण अवश्य हुन सक्छन्। यद्यपि, लोहोरुङ समुदायमा यो विधि प्रचलित एक सरल विवाह विधि हो। यस विधिबाट सम्पन्न हुने विवाहलाई पनि सामाजिक रूपमा मान्यता दिइन्छ। तर यसको विशेषता भनेको अन्य सम्पूर्ण खर्चिला तथा जटिल विवाह विधिहरूलाई सरल र सिधै रूपमा बाइपास गर्नु हो।
टिकोटालो विधि कसैले विजय दशमीको साइतमा, अन्य चाडहरूको अवसरमा वा कुनै उपयुक्त दिन तय गरेर सम्पन्न गरिन्छ। ‘टिकोटालो’ शब्दको अर्थ केवल टिका लगाइदिए पुग्छ भन्ने होइन, बरु बचन लिनु र दिने कार्य नै मुख्य विषय हो। माइती र मामालिले आजदेखि "एक दियौँ, दुई दियौँ, तीन दियौँ" भन्ने वचन दिनु नै मुख्य प्रक्रिया हो। सबै रीतहरू बाइपास गरे पनि उक्त कर्मलाई दुवै पक्षले भुल्नु हुँदैन। माथि परम्परागत मागी वा आदर्श विवाह विधिको बाःग्डाटाको अन्तिम्मा माइती मामालिले "एक दियौँ, दुई दियौँ, तीन दियौँ" भने जस्तै हो।
बहुविवाह
बहुविवाह राज्यको नियमअनुसार निषेध गरिएको छ। यदि कानुनी रुपमा बाटोखुले कुटुम्बाहरूसंग टिकोटालो मागे हुन्छ ।
विधवा विवाह र जारि विवाह
लोहोरुङ परम्पराअनुसार, हॆङ्खॽवा र बाःग्डाटा नै कोही नयाँ सदस्यलाई आफ्नो कुलमा भित्र्याउने र कुलबाट कुटुम्बाको कुलमा सारिपठाउने मुख्य आधारहरू हुन्।
विधवा विवाह र जारि विवाहमा केटा पक्षको हॆङ्खॽवा त आफ्नै घरमा हुने भएकाले त्यसमा समस्या पर्दैन। तर केटी पक्षको विधवा वा जारि विवाहका सन्दर्भमा भने स्थिति अलि जटिल हुन्छ।
पहिलो विवाहको समयमा नै माइती पक्षले छोरीलाई आफ्नो कुलबाट सारिसकेको भएकाले, पुनः माइतीको कुलमा फर्किन सम्भव हुँदैन। त्यसैले, “फेरि कसरी माइती पक्षले हॆङ्खॽवा गर्ने वा अर्को व्यक्तिलाई बाःग्डाटा दिने?” भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ।
यदि कानुनी रूपमा सम्बन्धविच्छेद (डिभोर्स) भएको छ भने, त्यस अवस्थामा उनलाई माइतीको कुलमा पुनः फर्किएको ठान्न सकिने सम्भावना हुन्छ।
तर व्यवहारमा, आज पनि समाजले धार्मिक दृष्टिले अपूर्ण ठानिएका यस्ता सम्बन्धहरूलाई सामाजिक सहमतिको आधारमा मात्र स्वीकार गर्नुपरेको अवस्था छ, किनकि यसका स्पष्ट वैकल्पिक संस्कारहरू प्रायः छैनन्।
अन्तिम र व्यावहारिक विकल्पका रूपमा नागरिक विवाह (Civil Marriage वा Court Marriage) नै सबैभन्दा उपयुक्त माध्यम देखिन्छ। त्यसबाहेक अन्य वैधानिक विकल्पहरू प्रायः छैनन्।
तर, विधवा विवाहका हकमा पूर्व–पतिको मृत्यु दर्ता प्रमाणपत्र, र जारि विवाहका हकमा कानूनी रूपमा सम्बन्ध–विच्छेदको फैसलाको कपी नभएसम्म वैधानिक विकल्पहरू पनि सम्भव हुँदैन।
नागरिक विवाह (Civil Marriage वा Court Marriage)
नागरिक विवाह (Civil Marriage) भन्नाले सरकारी निकाय — जस्तै जिल्ला प्रशासन कार्यालय, तोकिएको नगरपालिका/गाउँपालिका वा वडा कार्यालय — समक्ष कानूनी रूपमा दर्ता गरी सम्पन्न गरिने विवाह प्रक्रियालाई जनाउँछ।
त्यस्तै, Court Marriage भनेको न्यायालयमा, न्यायाधीश वा मजिस्ट्रेटको सामुन्ने कानूनी प्रक्रिया पूरा गरी गरिने विवाह हो। तर यस्ता विवाहहरूमा पनि विवाह गरिएका फोटो र साँचिहरू उपलब्ध गराउनु पर्छ। यी विवाहहरूमा धार्मिक संस्कार वा परम्परागत विधि आवश्यक पर्दैन।
बरु, कानूनी प्रक्रिया पूरा गरेपछि दुवै पक्ष वैवाहिक रूपमा मान्यता पाउँछन्, र त्यस विवाहलाई कसैले पनि कुल वा धर्मका आधारमा अस्वीकृत गर्न नपाउने व्यवस्था रहन्छ। यस्ता विवाहहरू विभिन्न कारणले हुने गर्छन्। यदि कुनै विशेष कारणले पारिवारिक सहमतिमा विवाह भएको हो भने, माथि उल्लेखित जुनसुकै विधिबाट पनि कुलमा भित्र्याउने वा सारिपठाउने संस्कार सम्पन्न गर्न सकिन्छ।
मृत्यु (सिखॆॽमॆ) संस्कार
मानव भएर जन्मिएपछि हाम्रा जन्मदाताहरूले कुनै न कुनै संस्कार दिएका हुन्छन्। यद्यपि, केही मानिसहरूले परिस्थितिका कारण संस्कार नपाउन पनि सक्छन्। तर जन्मिँदा बुबाआमाले दिएका संस्कारमा मात्र अडिग रहनुपर्छ भन्ने पनि छैन। मुख्य कुरा भनेको आफ्नै जीवनलाई कसरी सार्थक बनाउने हो भन्ने हो। कतिपय व्यक्तिहरूमा अज्ञानताका कारण वा विभिन्न कारणवश आस्थामा परिवर्तन भएको देखिन्छ।
अन्ततः जब कसैको मृत्यु हुन्छ, सबै प्रकारका आस्थावानहरूले प्रायः भन्छन्—‘ईश्वर/भगवान/अल्लाह/प्रभुले त्यत्तिनै लेखिदिनुभएको थियो' ‘हुनुपर्ने कुरा भयो’ आदि। तर यथार्थ के हो भने, ईश्वर, भगवान, अल्लाह वा प्रभुलाई कसैले प्रत्यक्ष देखेको छैन। निर्विवाद सत्य भनेको यो हो कि जन्मेपछि मृत्यु निश्चित हुन्छ, र यसबारे कसैलाई शंका छैन।
मृत्युलाई कुनै उमेरको सीमा हुँदैन। कोही सानै उमेरमा जान्छन्, कोही आधा जीवनमै बिदा हुन्छन्, भने कोहीले दीर्घायु पाउँछन्। हाम्रो शरीर असंख्य भौतिक तत्वहरूले बनेको हुन्छ—काट्दा काटिन्छ, च्यात्दा च्यातिन्छ, सड्छ, गल्छ र अन्ततः माटो, आगो वा पानीमा विलीन हुन्छ। यस्तो नाशवान शरीरलाई विशेष संस्कारबिनै अन्त्येष्टि गर्न पनि सकिन्छ।
तर जब मानव पाषाण युगबाट कृषि युगमा प्रवेश गर्यो, त्यहिंबाट एक–अर्कामाथि थिचोमिचो र हेलाहोचो सुरु भयो। अहिलेको युगमा यस्ता विकृतिहरूले अझ सीमा नाघिसकेका छन्। यही कारण आ–आफ्ना समूहहरू निर्माण भए, र ती समूहभित्र संस्कारहरूको विकास पनि भयो।
यी संस्कारहरू युगानुयुगदेखि हस्तान्तरण हुँदै आउँदा विभिन्न परिस्थितिजन्य बाध्यताका कारण समयानुकूल रूपमा परिमार्जन गर्दै ल्याउनुपरेको छ। किनभने मानिस भौतिक सुविधाको खोजीमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सर्दै जान्छ। जहाँ पुगे पनि मानव–निर्मित संस्कार पूरा गर्न आवश्यक जनशक्ति वा सामग्री उपलब्ध नहुन सक्छ, वा त्यहाँको कानुनअनुसार प्रतिबन्धित पनि हुन सक्छ। त्यसैले संस्कारमा परिमार्जन अनिवार्य बन्छ। त्यस्तो अवस्थामा वा त आस्था परिवर्तन गर्नुपर्छ, वा परिमार्जन गरेर संस्कार निभाउनुपर्छ।
यस अध्ययनमा मैले सात दशकको जीवनयात्रा पार गर्दै, लोहोरुङ समुदायमा रहेर गाउँघर, तराई, धरान, इटहरी, काठमाडौं र बेलायतसम्म भएका मृत्यु घटनाबाट संकलित अनुभवहरू प्रस्तुत गर्न खोजेको छु।
लोहोरुङ समुदायमा मृत्यु संस्कारका प्रकार
शिशु वा बाल मृत्यु – जन्मेपछि केही समयमै वा बाल्यावस्थामै पहिलो दाँत नसाटी हुने मृत्यु।
साधारण मृत्यु – सामान्य अवस्थामा, रोग वा उमेरका कारण हुने मृत्यु।
असाधारण मृत्यु (सुःखालाम् र माःमालाम्) – अप्रत्याशित, हिंसात्मक वा कुनै कारणवस आकस्मिक रूपमा हत्य, आत्महत्य, लडेर वा दुर्घटना भएर र सुतकेरी नचोखी हुने मृत्युहरू हुन्।
शिशु वा बाल मृत्यु संस्कार विस्तृत रूपमा
लोहोरुङ समुदायको विश्वासअनुसार, शिशु जन्मेपछि पहिलो दाँत नसाटिएसम्म उसलाई पूर्ण रूपमा मानवको रूपमा विकसित भएको मानिँदैन। त्यस्ता शिशुहरूलाई भगवानकै स्वरूपका रूपमा लिइने परम्परागत धारणा पाइन्छ। त्यसैले पहिलो दाँत नसाटीकनै शिशुको मृत्यु भएमा वयस्क सरहको मृत्यु संस्कार गरिँदैन।
लोहोरुङ समुदायमा शिशुको पहिलो दाँत साटिनु अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसैलाई बाल्यावस्था र वयस्क अवस्थाबीचको जीवन–सीमा निर्धारण गर्ने प्रमुख आधारका रूपमा लिइन्छ।
अन्त्येष्टिमा आवश्यक सामग्रीहरू:
शिशु वा बाल मृत्युको अन्त्येष्टि गर्न वयस्कको जस्तो धेरै सामग्री आवश्यक हुँदैन। सामान्यतया निम्न सामग्रीहरू प्रयोग गरिन्छः
सेतो कपडा
१ रुपैयाँको सिक्का (क्वेन)
धूप र माचिस वा लाइटर
फूलमाला तथा केही ताजा फूलहरू
खाल्डो खन्न प्रयोग हुने औजारहरू
अन्त्येष्टि प्रक्रिया
शिशुको शव सहर, बजार वा विदेशमा भएको अवस्थामा शववाहन वा एम्बुलेन्समार्फत समाधिस्थलसम्म पुर्याइन्छ।
गाउँघरमा भने शवलाई काखमै, मुनिबाट दुवै हातले उचालेर, समाधिस्थलसम्म लैजाने प्रचलन छ।
शवको आकारअनुसार खाल्डो (चिहान) खनिन्छ। प्रियजनहरूले केही सिक्का चिहानमा राख्ने चलन छ, जसको अर्थ “माटो किन्नु पर्छ” भन्ने प्रतीकात्मक विश्वाससँग जोडिएको हुन्छ। त्यसपछि शवलाई सावधानीपूर्वक समाधिस्थ गरिन्छ र आवश्यक माटोले ढाकी मिलाइन्छ।
पश्चात् फूलमालाले वरिपरिको स्थान सजाइन्छ, फूलहरू छरिन्छन्, धूप बालिन्छ र सहभागीहरू फर्कन्छन्।
गाउँघरमा भने त्यहाँको समुदायको परम्परागत विधि अपनाइन्छ।
विशेषता
शिशु मृत्युका सन्दर्भमा लोहोरुङ समुदायमा विशेष धार्मिक वा सामाजिक निषेधहरू लागू हुँदैनन्। दाजुभाइ वा अन्य आफन्तलाई जुठो (अशुद्धता) लाग्दैन, र खानपानमा पनि कुनै प्रतिबन्ध रहँदैन।
यस अवस्थामा कोहीले कपाल काट्नुपर्दैन, न त टाङ्टुपा (किरियापत्री) बस्नुपर्छ। किरिया गर्ने परम्परा पनि पालन गरिँदैन।
यसरी सरल तर सांस्कृतिक रूपमा सम्मानजनक विधिबाट शिशुको अन्त्येष्टि सम्पन्न गरिन्छ।
साधारण मृत्यु संस्कार विस्तृत रूपमा
सामान्यतया मानिसको पहिलो दाँत करिब ७ देखि ९ वर्षको उमेरमा साटिन्छ। लोहोरुङ समुदायमा संस्कारको दृष्टिले यही पहिलो दाँत साटिनु बाल्यावस्था र वयस्क अवस्थाबीचको सीमारेखा मानिन्छ। शिशुको पहिलो दाँत साटिनु अत्यन्तै महत्वपूर्ण घटना हो, जसले बाल्यावस्थाको अन्त्य र वयस्क जीवनको आरम्भ जनाउँछ।
पहिलो दाँत साटिनु स्वाभाविक रूपमा मानव अङ्गको विकास–परिवर्तन हो। त्यसपछि रोग, बुढ्यौली वा अन्य प्राकृतिक कारणले हुने मृत्युहरूलाई लोहोरुङ परम्परामा साधारण मृत्यु को श्रेणीमा राखिन्छ।
यस प्रकारका मृत व्यक्तिहरूको अन्त्येष्टि लोहोरुङ समुदायमा प्रचलित परम्परागत मृत्यु–संस्कारअनुसार गरिन्छ। साधारण मृत्युवरण गर्ने व्यक्तिको आत्माको अन्तिम संस्कार सिक्लाहिॽमा (अर्थात् मृत आत्मालाई बोलाउने तथा मार्गदर्शन गर्ने धार्मिक प्रक्रिया) अन्तर्गत सम्पन्न गरिन्छ।
नयाँ मृत आत्मालाई बोलाउदा भनिने पेल्लाम्/मुन्धुम्:
यसको अर्थ
नयाँ मृत आत्मा लाज मान्छ होला, सर्माउछ होला, हराउछ होला
“राम्ररी सम्हालेर लिएर आउनु”
भनेर पुराना पितृहरूलाई सम्बोधन गरिन्छ। किनभने मृत्यु भएपछि ऊ पहिलोपटक पितृहरूको साथमा, टेल्ला (पूजा थानमा) पितृ भएर आउँदैछ भन्ने विश्वास गरिएको हुन्छ।
बिदा दिँदा भनिने पेल्लाम्/मुन्धुम्:
यसको अर्थ
आजदेखि पूजा थानको वारिपारि भयौ, नदीको वारिपारि भयौ।
छोरा–छोरीहरूको माया नगर्नु,
पितृहरूको हारमा गएर बस्नु भनिन्छ।
किरात समुदायले यसलाई “सुप्टुलुङ्मा बास गर्नु” भनेर पनि भन्छन्, किनभने सुप्टुलुङ् (तीन चुल्हो) बुबा–आमाको प्रतीक हो भन्ने विश्वास गरिन्छ।
मृत्यु र छुइछाईको परम्परा
मृत्यु जुनसुकै स्थानमा पनिहुन सक्छ। तर वर्तमान समयको परिस्थितिमा हेर्दा अधिकांश मानिसहरूको मृत्यु अस्पतालमा हुने गरेको पाइन्छ। परम्परागत रूपमा लोहोरुङ जातिमा कसैको मृत्यु भएपछि शवलाई लोहोरुङ तथा किरात समूहभित्रका जातिबाहेक अन्य जातिले, साथै पशु–पक्षीले समेत छुन नहुने र छुएमा अपवित्र हुने भन्ने मान्यता रहँदै आएको छ। यदि छुन पुग्यो भने जागित्र हुने विश्वास राख्दछन।
पशु–पक्षीलाई शव छुन नदिनु सम्भव भए पनि अस्पतालमा भने परिस्थिति फरक हुन्छ। अन्तिम क्षणमा बचाउन सकिन्छ कि भनेर अन्य जातिका डाक्टर वा नर्सहरूले उपचार गर्ने प्रचलन हुन्छ। मृत्यु पुष्टि गर्न र मृत्यु प्रमाणपत्र बनाउन पनि चिकित्सकले शवलाई छुनैपर्छ। त्यसैले अस्पतालमा मृत्यु भएमा छुइछाई नगर्ने परम्परालाई पूर्ण रूपमा पालना गर्नु प्रायः असम्भव नै हुन्छ।
यसको विपरीत, घरमै मृत्यु भएको अवस्थामा भने छुइछाई नगर्ने परम्परा सहज रूपमा पालना गर्न सकिन्छ। यसरी हेर्दा, पुरानो परम्परा र वर्तमान यथार्थबीच केही अन्तर देखिन्छ। घरमा मृत्यु भएमा परम्परा पालन गर्न सकिन्छ, तर अस्पतालमा आधुनिक चिकित्सा सेवाका कारण त्यसलाई व्यवहारमा पूर्ण रूपमा सम्भव हुँदैन।
मृत्यु संस्कारका सामग्री
सिःचियङ्मा (बाँसको शववाहन)
गाउँघरमा र तराइ - एक घना मालिबाँस।
काठमाडौंमा - चाहिने किसिमको मालिबाँस पशुपति आर्यघाट वा विद्युत शवदाह गृहमा उपलब्ध हुन्छ। सहर बजारमा शववहनका लागि गाडी प्रयोग गरिने भएकाले सिःचियङ्मा (बाँसको शववाहन) केवल नमुना वा परम्पराको रूपमा मात्र प्रयोग हुन्छ।
विदेशमा - यो सामग्री उपलब्ध नहुने भएकाले यसको बदलामा बाकस रोज्नुपर्छ।
सहर बजारमा शववहन (गाडी) ब्यवस्था गर्नु पर्छ।
सेतो कपडा र पिताम्बर (कात्रो)
किरियापुत्रको संख्याअनुसार सेतो कपडा लिनुपर्छ (६ मिटर, १० मिटर वा आवश्यकताअनुसार माग्नुपर्छ)।
पिताम्बर लगाउने भए अलगै माग्नुपर्छ।
काठमाडौंमा – पशुपतिका आसपासका पसलहरूमा किरियापुत्रको संख्याअनुसार तयार सेटहरू बिक्रीका लागि राखिएका हुन्छन्। ती सेटभित्र कपडा, पिताम्बर, चापङ्, धूप, सलेदो, माचिस आदि सामग्रीहरू पनि समावेश हुन्छन्।
विदेशमा - शवका लागि छुट्टै कपडा आवश्यक पर्दैन। अस्पताल वा फ्युनरल डाइरेक्टर लाई नयाँ लुगा मात्र दिनुपर्छ।
यदि किरियापुत्र बस्ने हो भने सेतो कपडा किरियापुत्रको संख्याअनुसार लिनुपर्छ (६ मिटर, १० मिटर वा आवश्यकताअनुसार माग्नुपर्छ)।
अन्य सामाग्री
चापङ् (धान–भुटेको), धूप, सलेदो, माचिस — विदेशमा नेपाली/एशियन/हिन्दू स्टोरमा कच्चा धान पाइन्छ, त्यसलाई आफैंले भुट्नुपर्छ।
सिक्का/पैसा केही, तरवार वा खुकुरी हुनु आवश्यक हुन्छ।
लिङ्मा (चिन्डो) — मुख अलिकति भाँच्ने परम्परा हुन्छ। विदेशमा सम्भव नभएकाले पेपर कप वा अन्य डिस्पोजेबल सामग्री प्रयोग गर्न सकिन्छ।
ध्वजा — ध्वजाको लागि सानो बाँसको भाटाको टुक्रा नपाएमा काठ वा निगालो प्रयोग गर्न सकिन्छ। विदेशमा सानो सेतो कपडा तयार गर्नु पर्छ।
डिबु (कोदोको जाँड) — नपाइएमा कोदो, मार्चा र पानी प्रयोग गरेर बनाउन सकिन्छ, विदेशमा नेपाली/एशियन/हिन्दू स्टोरमा पाइन्छ।
एक माना चामल — सेतो कपडामा पोको पारेर शवसँग राख्ने।
पिप्पा (उल्टो बनाइएको) — पिप्पा बनाउँदा फेदतिर दुई प्वाल पार्ने र टुप्पातिर पिउने बनाउने। नपाइएमा कुनै पाइप/सिन्को प्रयोग गरेर काम चलाउन सकिन्छ।
तीनवटा दरो डन्डा — समाधि गर्ने हो भने आवश्यक पर्छ। विदेशमा फ्युनारल डाइरेक्टरले ब्यवस्था गरेको हुन्छ।
डोरी (बलियो) — २ वटा, करिब २०/२० फिट लामो (समाधि गर्ने हो भने आवश्यक पर्छ)। विदेशमा फ्युनारल डाइरेक्टरले ब्यवस्था गरेको हुन्छ।
दागबत्ती दिने लठ्ठी — करिब ६ फिट लामो, छोराहरूको संख्याअनुसार (समाधि गर्ने हो भने आवश्यक पर्छ)। काठमाडौको विद्युत शवदाह गृहमा बनिबनावट खरिद गर्न पाइन्छ।
चिचिङ् (काँडा) — जुनसुकै किसिमको भए पनि हुन्छ।
आगो फुक्ने व्यवस्था — गाउँघरमा सजिलो हुन्छ। सहर वा विदेशमा भने शवदाह गृह वा समाधि स्थल वरिपरि अथव खाजा भएको ठाउँमा तयारी गर्नुपर्छ। दाउरा नभए सलेदो, धूपको मुठ्ठा वा चाना–कपुर बालेर वैकल्पिक रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
तितेपातिको सानो मुठ्ठा — मलामीहरूलाई चोख्याउने। पानी राख्ने भाँडा अथवा मिनरल पानीको बोतल वैकल्पिक रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
खाजा–पानीको व्यवस्था — गाउँघरमा प्रत्येक घरबाट लिएर आउने वा कसैसंग पठाउने प्रचलन छ। सहर वा विदेशमा भने परिवार वा कुनै संघ–संस्थाबाट अग्रिम व्यवस्था गर्नुपर्छ।
मालामीहरूको उपस्थितिको अभिलेख राख्न हाजिरी–खाता तयार गर्नुपर्छ।
समाधि स्थल वा शवदाह गृहमा अन्त्यस्टिको लागि तयारीः
मृत्युपछि, चाहे घरमा होस् वा अस्पतालमा, सबैभन्दा पहिले मृतकलाई नयाँ लुगा लगाइन्छ।
घरमा हो भने घर भित्र मुख्य ढोकाको सिधा पर्ने गरी पानी वा गोबरले लोटाउने। करिब ६ फिट लामो सेतो कपडा बिछ्याउने। खुट्टा ढोकातिर पारेर सजाउने।
खुट्टाको दुई बुढी औलाहरू सिधा जोल्ठ्याएर बाँध्ने चलन छ जसमा शव सिधा हुनाको लागि हुन सक्छ। पाएमा मिस्रॆम्माको फूल खुट्टा र कानमा राख्ने। नभए सामान्य फूल प्रयोग गर्न सकिन्छ।
एक माना चामल सेतो कपडामा पोको पारेर शवसंग राख्ने। लिङ्मा (चिन्डो)को मुख फुटाएर जाँड हाल्ने। पिप्पा गाडीदिने र एक–दुई थोपा मुखमा लगाउने।
भुटेको धान (चापोङ, लाया) टापरामा राख्ने। सिक्का/पैसा पनि तेसैमा राख्ने।
तरवार वा खुकुरी टाउकोतिर राख्ने। चुच्चो भुइँतिरा र बिँड् (समाउने) माथि तिरा ठड्याउने।
सिन्के धुप वा धूप बाल्ने। सिक्का/पैसा निधारमा राख्ने। मृतकले मृत्यु नहुदै इच्छा प्रकट गरिएकोभए नलगाउने पनि परम्परा छ।
शववाहन (सिःचियङ्मा) निर्माण प्रक्रिया
घर–गाउँका मानिसहरू जम्मा भएपछि एक घना मालीबाँस काटेर ल्याइन्छ।
त्यो बाँसको एउटा भाटा प्रयोग गरी मृत शरीर नापेर सिःचियङ्मा (शववाहन) तयार गरिन्छ। त्यसैले बाँसको भाटा प्रयोग गरी जीवित मानिसहरूले आफ्नो शरीर ननाप्नु भन्छन्।
मालीबाँसको आँख्ला (गाँठो) नखिप्ने, ताकि बाँस नसुल्कोस् वा कमजोर नहोस् भन्ने मान्यता हुनसक्छ।
निर्माणका चरणहरू:
करिब ८–९ फिट लामो दुईवटा डल्लो बाँस बराबरी गरेर तयार गर्ने।
प्रत्येक बराबरीमा ३–३ वटा दुलो पार्ने।
करिब ३ फिटका तीनवटा भाटा बनाएर ती दुलोमा घुसाउने।
त्यसपछि शव नापेको भाट बराबरका तीनवटा भाटा माथि राख्ने र चोयाले बलियो गरी बाँधेर खट तयार हुन्छ।
खाटको माथिल्लो भागमा दुवै डल्लो बाँसमा ३–३ वटा दुलो पार्ने।
शव निकालेर त्यसको माथि सावधानीपूर्वक राख्ने।
चोयाले तीन ठाउँमा मजबुत रूपमा बाँध्ने।
यदि चोया पर्याप्त बलियो नभए कपडा च्यातेर डोरीको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
खटको माथिल्लो भागका दुलोहरूमा साना–साना भाटा ठड्याउने।
वरिपरि सेतो कपडाले घेरेर शवलाई सुरक्षित र परम्परागत ढंगले तयार पार्ने।
वरिपरि फूलका मालाले सजाउने।
एउटा भाटामा सेतो ध्वजा तयार गर्ने।
लावा खॆःक्मॆ (सातो फर्काउने)
मृत आत्माले त्यहाँ उपस्थित व्यक्तिहरू — विशेषगरी मनपर्ने परिवारका सदस्य वा केटा–केटीहरूको — सातो नलैजाओस् भन्ने विश्वासका आधारमा “सातो फर्काउने” विधि गरिन्छ।
यो कार्य याटाङ्पा वा जान्ने बुढापाका व्यक्तिले गर्नुपर्छ।
यस क्रममा बायाँ हातमा कुनै काँडायुक्त हरियो बोटको हाँगा समातेर, टाउकाबाट खुट्टातर्फ कोर्ने वा फलाक्ने शैलीमा चलाइन्छ।
कतिपय ठाउँमा मजेत्रो वा रुमाल प्रयोग गरी सातो थाप्ने परम्परा पनि रहेको पाइन्छ।
पेल्लाम्/मुन्धुम्: लोहोरुङ भाषामा
पेल्लाम्/मुन्धुम्: लेपाली भाषामा
थियौ, आज त दिनबार सकिएछ।
तिम्रो लागि घाम अस्ताएछ, मानो सकिएछ।
माटोले थिचेछ, ढुङ्गाले पनि थिचेछ।
मर्त्यलोकबाट तिम्रो चोला उठिसकेको छ।
सबैको बाटो एउटै हो भनेर मन सम्हालेर जानू।
मन नदुखाई, तन नदुखाई,
रिस नगरी, राग नगरी,
जाहान–परिवारप्रति पश्चात्ताप नगरी,
इष्ट–मित्रहरूप्रति पनि पश्चात्ताप नगरी,
पितृहरूको हारमा मिल्दोजुल्दो भएर मिलिजानु।
नदी वारि, नदी पारि भयौ।
आफूले साह धन–सम्पत्ति यहीँ फर्काएर राख
सपना र विपना यहीँ छोडिदेऊ।
परिवारको सातो यहीँ फर्काएर राख,
इष्ट–मित्रहरूको सातो पनि यहीँ फर्काएर राख।
ढोग गरिन्छ — नमस्कार!
शवयात्रा सम्बन्धी परम्परा
शवयात्रामा खुकुरी बोकेको व्यक्ति सबैभन्दा अगाडि हिँड्ने परम्परा रहँदै आएको छ।
काँध दिने परम्परा:
यदि छोराहरू भएमा शवलाई घरबाट निकाल्दा सबैभन्दा पहिले छोराहरूले काँध दिनुपर्छ।
तर पछिल्ला दिनहरूमा छोरीहरूले पनि काँध दिने चलन सुरु भएको देखिन्छ, जुन परिवारको इच्छाअनुसार हुन्छ।
यदि छोराछोरी नभए, दाजुभाइ वा भतिजाहरूले प्रारम्भिक रूपमा काँध दिने प्रथा रहँदै आएको छ।
शव बोक्ने नियम
शवयात्राको बाँकी यात्रामा सबै मलामीहरूले पालैपालो काँध दिने गर्छन्। शवलाई समाधि स्थल वा शवदाह गृहसम्म बीचमा नबिसाई लैजानुपर्छ भन्ने परम्परागत मान्यता छ। सहर-बजारमा हो भने शववाहन (गाडी)मा लगिन्छ।
समाधि स्थल वा शवदाह गृहमा पुगेपछि
काम गर्न सहज होस् भनेर शवलाई सावधानीपूर्वक राखिन्छ।
टाउकोतर्फ चिसोपन रहोस् भन्ने उद्देश्यले एउटा सेउला (हरियो पात वा बोटको हाँगा) गाडी दिनुपर्छ।
धूप बालिन्छ र आवश्यक सामग्रीहरू टाउकोतर्फ नै राखिन्छन्।
समय–समयमा चिण्डोको जाँड वा पिप्पा मुखमा चुहाइन्छ।
छोराहरूले, र यदि छोरा नभए छोरीमध्ये एकजनाले, परम्पराअनुसार नङ काट्ने विधि पूरा गर्छन्। त्यसपछि ती नङहरू पानीमा वा रुखको फेदतिर सेलाउने प्रचलन छ।
समाधि स्थल तयार गर्नेः
लोहोरुङहरूको क्षेत्रमा प्रायः सबैका आफ्ना समाधि स्थल वा दाहसंस्कार गर्ने ठाउँहरू हुन्छन्। हालका वर्षहरूमा कतिपय परिवारहरूले आफ्नै निजी जग्गामा पनि समाधि गर्न थालिसकेका छन्।
सङ्खुवासभाको खाँदबारी नगरपालिका–४, बाथलामा रेखुमाया लोहोरुङ र कर्मि कान्छी दाताज्युहरूले समाधि स्थलका लागि ८ रोपनी जग्गा दान गरी पुण्य कमाउनु भएका छन्। यस कार्यले जिल्ला अस्पतालमा मृत्यु भएका लोहोरुङ परिवारलाई अन्त्येष्टि गर्न सहजता प्रदान गरेको छ।
शवलाई नापेर करिब ४–५ फिट गहिरो खाडल खनिन्छ। त्यसपछि वरिपरि ढुंगाको गारो उठाइन्छ वा फल्याक्ले बारिन्छ। कफिन भएको अवस्थामा त्यसैलाई प्रयोग गरिन्छ।
खाडल तयार भएपछि अन्तिम व्यक्ति बाहिर निस्कँदा सेउलाले पाइला मेट्ने चलन छ। परापूर्वकालदेखि प्रचलित विश्वास अनुसार पाइला बाँकी रह्यो भने त्यहाँ सातो बस्छ र शवले थिच्छ भन्ने मान्यता छ। साथै, एउटा सिक्का वा पैसा राखी “यो समाधि स्थल किनिएको हो” भन्ने प्रतीकात्मक विश्वास व्यक्त गरिन्छ।
लगभग ६ फिट लामो लठ्ठी (भर्याङ जस्तो देखिने) बनाएर समाधिको कुनामा राखिन्छ। यसलाई “यदि कसैको सातो तल अड्किएको छ भने निस्कन सजिलो होस्” भन्ने विश्वासका साथ राखिन्छ।
श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने
यदि शव बाँसको वाहक (खट) मा ल्याइएको हो भने कुनै कार्य गरिँदैन। तर, शव बाकस (कफिन) मा ल्याइएको भए, त्यसको ढकनी खोलेर श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने, मौनधारण गर्ने र फूल चढाउने परम्परा प्रचलित छ।
समाधि गर्ने प्रक्रिया :
छोराहरू वा छोरीहरूले, र यदि ती नभए दाजुभाइहरूले अन्य व्यक्तिहरूको सहयोगमा शव उठाई घडिको उल्टो दिशाबाट तीन फन्को लगाएर समाधिको छेउमा राखिन्छ।
कफिन बाकस भएमा
खाडलमाथि तीनवटा दरो डन्डा तेर्स्याइन्छ र त्यसकै माथि कफिन बाकस राखिन्छ। बाकसको मुनिबाट लामो डोरीहरू खाडलको वारपार छिराइन्छ, र ती डोरीहरूको सहायताले बाकसलाई उचालेर थामिन्छ। त्यसपछि कसैले डन्डा तानेर निकाल्छ, र डोरीको सहायताले बिस्तारै बाकसलाई तल झारिन्छ।
कफिन बाकस खोलेर शवले लगाएका लुगाका बटनहरू वा तुनाका गाँठोहरू खोलिन्छन् वा आवश्यक परे काटिन्छन्, त्यसपछि बाकस पुनः बन्द गरिन्छ। खोल्नु र काट्नुको अर्थ कसैको सातो ति गाँठोहरूमा नबाँधिओस भनेर अर्थ्याउदछन।
कफिन नभए (सिःचियङ्मा प्रयोग भएमा)
शवलाई निकालेर दुई–तीन जना व्यक्ति तल खाडलमा छेउमा टेकेर उभिन्छन् र शवलाई बिस्तारै तल झारेर मिलाएर राखिन्छ र माथि जस्तै शवले लगाएका लुगाका बटनहरू वा तुनाका गाँठोहरू खोलिन्छन् वा आवश्यक परे काटिन्छन्।
लावा खॆःक्मॆ (सातो फर्काउने)
अन्त्यमा लावा खॆःक्मॆ अर्थात् सातो फर्काउने प्रक्रिया सम्पन्न गरिन्छ। यस अवसरमा पेल्लाम् वा मुन्धुम् अनुष्ठान गरिन्छ, जुन प्रक्रिया माथि घरमा गरिने विधि जस्तै हो।
दागबत्ती दिने प्रक्रिया:
छोरा वा छोरीहरूको संख्याअनुसार साना डन्डाहरूमा सलेदो वा धूप प्रयोग गरी दागबत्ती तयार गरिन्छ। दागबत्ती सल्काइएपछि बायाँ हातमा समातिन्छ। त्यसपछि घडीको उल्टो दिशामा घुम्दै शवको मुख, पेट र खुट्टातिर तीन फन्को मार्दै झोसिन्छ।
यदि बाकस (कफिन) बन्द नगरिएको भए, एक जनाले तल झरेर बाकस बन्द गरिदिने प्रचलन छ।
माटो दिने परम्परा :
छोरा वा छोरीहरूले बायाँ हातले तीनपटक माटो दिन्छन्।
त्यसपछि सबै मलामीहरूले पनि त्यही अनुसार माटो दिने चलन छ।
अन्त्यमा खाडललाई माटो र ढुङ्गाले पुरिन्छ।
माटोको चुली बनाएर टाउकोतिर र खुट्टातिर दुईवटा टाङ्लुङ् ढुङ्गा ठड्याइन्छ।
फूलहरू जति छन्, सबै सजाएर राखिन्छन् र त्यसपछि सबै मलामीहरू फर्किन्छन्।
अग्नि नाघ्ने–संस्कार
खाजा राखिएको ठाउँको केही अगाडि आगो बालिन्छ। त्यसपछि सबै मलामीहरूले आगो टेकेर वा नाघेर जान्छन्। परम्परागत मान्यता अनुसार, मृत आत्मा आगोसँग डराउँछ, र यदि कसैलाई पछ्याउँदै आएको भए पनि त्यही आगो पार गर्दा फर्कन्छ भन्ने विश्वास छ।
चोख्याउने परमपरा:
एउटा भाँडामा पानी राखिन्छ। त्यसमा तितेपाती डुबाएर सबै मलामीमाथि छर्किन्छ। यस प्रक्रियालाई चोख्याउने भनिन्छ।
फर्किने बेलामा मलामी (खाजा) जलपान :
गाउँघरमा प्रायः प्रत्येक घरबाट खाजा ल्याइन्छ। शहर, बजार वा विदेशमा भए, मृतकको परिवार वा सम्बन्धित संस्थाले खाजा–पानीको व्यवस्था गर्छ।
त्यही समयमा मलामीहरूको नाम, ठेगाना र सम्पर्क नम्बर टिपिन्छ, ताकि पछि मलामीलाई चोख्याउने वा सम्पर्क गर्न सजिलो होस्।
शवदाह गृह (Crematorium) वा खुला आगोमा शवदाहन:
किराती समुदायमा परम्परागत रूपमा आगोमा शवदाहन गर्ने प्रचलन थिएन। तर हिन्दूकरणको प्रभावले एक समयमा लोहोरुङ समुदायको मानसिकतालाई पनि असर गरेको पाइन्छ।
उदाहरणका लागि, राई पगरीहरूले परिवारमा कोही सिकिस्त बिरामी भएमा पण्डितलाई बोलाएर बैतार्नि गराउने, गाईदान गर्ने, मृत्यु भएमा खोलानदीमा लगेर शवलाई आगोले दाह गर्ने, गरुड पुराण सुन्ने र अस्तुलाई काँशीमा लगेर विसर्जन गर्ने परम्परा अपनाएका थिए। अझै पनि कतिपय गाउँघरमा यस्तो परम्परा यथावत देख्न सकिन्छ।
तर शहर, बजार वा कतिपय स्थानमा समाधि स्थलको अभावका कारण (मानसिकता मोडिएको नभई बाध्यताका कारण) शवदाह गृह (Crematorium) वा खुला आगोमा शवदाहन गर्नुपर्ने हुन्छ। उदाहरणका लागि, काठमाडौंलाई लिन सकिन्छ।
शवदाह गृह वा खुला आगोमा शवदाहन गर्ने प्रक्रिया :
यदि शवदाह गृह (Crematorium) वा खुला आगोमा शवदाहन गरिँदै छ भने, खाडलमा राख्ने सट्टा शवदाह गृहको टेबलमा वा दाउराको सोला माथि राखिन्छ। माटो दिनेको सट्टा आगोमा गर्दा आगोनै दिनु पर्छ। शवदाह गृहमा हो भने केहि गर्न पर्दैन।
काठमाडौ
शवदाह गृहमा हुने हो भने पुग्नेबित्तिकै लाइनमा बसेर नाम टिपाउनुपर्छ र मृत्यु प्रमाणपत्र चाहिन्छ। मृत्यु प्रमाणपत्र नभएमा चार जना साक्षीको परिचयपत्रसहित भए पुग्छ। तर मृत्यु प्रमाणपत्र भए पनि साक्षीको परिचयपत्रसहित दर्ता गर्नै पर्छ। अन्त्यमा खरानी चाहिन्छ कि भनेर सोध्छन्।
खुला आगोमा हुने हो भने दर्ता चलानीमा दर्ता गर्नुपर्छ र मृत्यु प्रमाणपत्र चहिन्छ। मृत्यु प्रमाणपत्र भएमा वा नभएमा माथि जस्तै हो। दर्ता चलानीले ठाउँ तोकि दिन्छ र एक जना कर्मचारी तोकिदिन्छ।
अन्य खोला-नदिमा
यदि शवलाई अन्य कुनै खोला वा नदीमा लैजानु परेमा, त्यहाँ साततल्ले चिताको व्यवस्था मलामीहरू वा त्यहाँका संघ–संस्थासँग सम्पर्क गरी गर्नुपर्छ। त्यसपछि अन्य सबै प्रक्रिया माथि वर्णन गरिएझैँ पालन गरिन्छ।
बाँकी प्रक्रिया — मौन धारण गर्ने, परिक्रमा गर्ने, दागबत्ती दिने, आगो बाल्ने, नाघ्ने–छुने, तितेपाती पानीमा डुबाएर चोख्याउने, नाम टिप्ने आदि पनि माथि वर्णन गरिएअनुसार नै हुन्छ।
टाङ्टुप्पा (किरियापुत्र)
किरियापुत्र भन्ने शब्दमा किरिया भनेको मृत्यु संस्कारपछि गरिने धार्मिक अनुष्ठान वा विधिलाई जनाउँछ, र पुत्र भनेको छोरा, सन्तान, वारिस वा उत्तराधिकारीलाई जनाउँछ।
लोहोरुङ भाषामा किरियापुत्रलाई टाङ्टुप्पा भनिन्छ।
परम्परागत रूपमा यो जिम्मेवारी पुत्रले लिने प्रचलन थियो। तर हालका दिनमा, छोरा नभएमा छोरीले बराबरी हैसियतमा, वा अन्य निकटतम परिवारका सदस्यहरूले पनि किरियापुत्रको भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने चलन विकसित भएको छ।
तर, केवल ती व्यक्तिहरूले मात्र टाङ्टुप्पा बस्न सक्छन्, जसका बुबा वा आमा जीवित छैनन्। जसका दुवै आमा–बुबा जीवित छन्, उनीहरूले बस्नु हुँदैन भन्ने मान्यता रहँदै आएको छ।
त्यसैगरी, श्रीमान–श्रीमतीले एकअर्काका निम्ति पनि टाङ्टुप्पा बस्ने चलन प्रचलित छ।
मुन्डन प्रक्रिया
मुन्डनका लागि बाटोमा पर्ने धारा, कुवा, खोला वा पानी भएको स्थानमा जानुपर्छ। यदि सहर, बजार वा विदेशमा त्यस्तो स्थान सम्भव नभएमा, जहाँ सम्भव छ त्यहीं प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ।
पुरुषका लागि — केश र आँखीभौंलाई छुरा वा ब्लेडको सहायताले खुरकिनुपर्छ। यो कार्य नजिकका ज्वाइँ वा भान्जाले गरिदिनु पर्छ (फोटो पृष्ठमा फोटो हेर्नु)। त्यसपछि नुहाएर सेतो कपडाको डोरी (कन्धनी) कम्मरमा बाँध्नुपर्छ र अर्को सेतो कपडाको टालोबाट धोती लगाउनुपर्छ। सानो कपडाको टालो टाउकोमा ओढिन्छ। तर, बुबा–आमाबाहेक अरूको किरियापुत्र बस्दा टाउकोमा टालो ओढ्नु नपर्ने मान्यता छ। जाडो मौसममा सेतो रेडिको बर्को ओढ्न सकिन्छ।
महिलाका लागि — लोहोरुङ समुदायमा केश काट्ने प्रचलन छैन। त्यसैले महिलाले नुहाएर सफा लुगा लगाएर केश खुला राख्ने चलन रहिआएको छ।
हातमा भाँच्न सकिने लठ्ठी लिनुपर्छ, जसको प्रयोग जनावरहरूलाई धपाउनका लागि गरिन्छ। उक्त लठ्ठी अन्तिम दिन नुहाउँदा टाउकोमाथि राखेर भाँच्नुपर्छ।
जनावर वा अन्य व्यक्तिले नछोउन् भनेर, अगाडि–पछाडि पहरा दिँदै घरमा ल्याइन्छ। नुहाएपछि कसैसँग छुइछाई गर्नु हुँदैन।
घरमा टाङ्टुप्पा (किरियापुत्र) बसाउने तयारी :
एउटा कुनामा अलग्गै परालको मुठ्ठा नभए राडी वा अन्य केही बस्ने सामग्री राखेर, त्यहाँ टाङ्टुप्पा (किरियापुत्र) लाई बसाइन्छ।
छेउमा थालमा चामल राखिन्छ, त्यस माथि हरियो पात राखेर दियो बालिन्छ।
भित्तामा तरवार वा खुकुरी उल्टो पारेर ठड्याइन्छ।
सिरावा युङ्मॆ (चिवाँ राख्ने)
सिरावा युङ्मॆ वा चिवाँ राख्ने प्रचलनको मुख्य उद्देश्य भनेको मृतकको मृत्यु कसरी भयो भन्ने जोखान हेर्नु हो। यो परम्परा लोहोरुङ समुदायमा विश्वास गरिँदै आएको सांस्कृतिक अभ्यास हो।
केराको गुभोका तीन टुक्रा — एक लामो, अर्को अलि छोटो, र तेस्रो अझै छोटो — चोट नपारी सावधानीपूर्वक काटिन्छ वा निकालिन्छ।
नाङ्लो वा त्यस्तै कुनै पात्रमा सेतो कपडा ओछ्याएर ती टुक्राहरू राखिन्छन्। ती टुक्रा राख्ने कार्य कुटुम्बका सदस्यहरूले गर्नुपर्छ।
राख्ने व्यक्तिले ती टुक्राहरूलाई नामकरण गर्छ — जस्तै साम्माङ्, काल, र बिकाल।
राख्ने व्यक्तिले दिएको नाम भुल्न नहुने मान्यता छ। यो परम्परा गाउँ–ठाउँ अनुसार फरक पर्न सक्छ; कतिपय ठाउँमा यसरी राख्ने प्रचलन पनि हुँदैन।
चिवाँका ती टुक्राहरू नाङ्लोमा राखिसकेपछि, चाल्नो वा त्यस्तै कुनै वस्तुले छोपिन्छ, र वरिपरि खरानीले रेखा कोरेर घेरा हालिन्छ।
पहिलो रात बितेपछि, अर्थात् भोलिपल्ट बिहान, नाङ्लोमा राखिएको चिवाँ उठाउने जिम्मा त्यसै व्यक्तिको हुन्छ जसले सुरुमा ती टुक्रा राखेको थियो।
उठाउँदा, ती तीनवटा टुक्रामध्ये कुनमा चोट लागेको छ भनी ध्यानपूर्वक हेर्नुपर्छ। त्यसपछि चोट परेको टुक्राको आधारमा व्याख्या गरिन्छः
यदि काल नाम दिइएको टुक्रामा चोट लागेको छ भने — “कालका कारण मृत्यु भएको हो” भन्ने अर्थ निकालिन्छ।
यदि साम्माङ् नाम दिइएको टुक्रामा चोट परेको छ भने — “साम्माङ् लिङ्माङ्का कारण मृत्यु भएको हो” भन्ने अर्थ लाग्छ।
यदि बिकाल नाम दिइएको टुक्रामा चोट लागेको छ भने — “बिकालका कारण मृत्यु भएको हो” भन्ने बुझिन्छ।
किरियापुत्रको बसाइ, खान–पान र बोली–चाली
किरियापुत्रले सुत्नु हुँदैन भन्ने परम्परागत मान्यता रहँदै आएको छ। रातभर साथी–भाइहरू आउँछन्, र उनीहरूले समय बिताउनका लागि तास खेल्ने वा अन्य हल्का गतिविधि गर्न सक्छन्।
तर, विदेशमा यो प्रचलन पालना गर्न कठिन हुन सक्छ, किनभने त्यहाँ राति ११ बजेपछि हल्ला गर्न प्रतिबन्ध हुने व्यवस्था हुन्छ।
दिउँसो, किरियापुत्रले एक छाक भात धारा वा कुवामा गएर नुहाउने र आफैं पकाएर खानुपर्छ। सामाग्री सहयोगिहरूले लगिदिन सक्छन। यदि सहर, बजार वा विदेशमा यस्तो स्थान उपलब्ध नभएमा, कोठेबारी वा छ्वाट् माथी सुरक्षित स्थानमा गएर पकाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
खानामा नुन नलगाएको सिन्किको तिहुन, वा घिउ र अदुवासँगको भात टपरामा खाने चलन छ।
खाने प्रक्रिया किरियापुत्रहरूको संख्या अनुसार हुन्छ। खाना पस्किँदा मृतकको भागका रूपमा छुट्टै केराको पातमा नभए कुनै पातमा एकभाग राखिन्छ।
पस्कँदा सबै भाँडामा रहेको भात पूरै पस्किनुपर्छ, बाँकी राख्नु हुँदैन। मृतकको भागलाई केही पर सारेर मात्र बाँकी किरियापुत्रहरूले खाना सुरु गर्ने चलन रहिआएको छ।
बेलुकी, किरियापुत्रहरूले मकैको जाँड, कालो चिया, भुटेको मकै र फलफूल सेवन गर्न सक्छन्। गाउँअनुसार केही भिन्न परम्परा पाइन्छन् — कतिपय ठाउँमा कोदोको जाँड खाने चलन पनि रहेको छ।
बोली–चालीका सन्दर्भमा, किरियापुत्रले किरात समुदायका जातिहरू बाहेक अन्य जातिसँग कुरा गर्नु हुँदैन भन्ने मान्यता छ। यदि बोल्नै परेमा, एकैपटक मात्र कुरा गर्न पाइने प्रचलन छ।
कति दिनमा शुद्ध्याइँ
यदि दिनबार अनुकूल भए, भने तीन दिनमै शुद्ध्याइँ गर्न सकिन्छ। तर, दिन अनुकूल नभएमा एकै रातमै पनि सम्पन्न गर्न सकिन्छ।
“दुई महिना हुनु हुँदैन” भन्ने भनाइको अर्थ — किरिया संस्कार एकैपटक दुई महिना पुग्ने गरी बस्न नहुने हो।
त्यसैले, यदि कार्तिक महिनामा किरिया सुरु भएको हो भने, त्यसलाई मंसिर महिनासम्म तान्न मिल्दैन।
दाहसंस्कार भएको दिनदेखि नै दिन गणना सुरु हुन्छ।
यदि कुनै कारणले शवलाई अस्पतालको शवगृहमा राखेर ढिलो गरी दाहसंस्कार गर्नुपरेमा, शुद्ध्याइँ एक रातमै वा तीन रातमै गर्ने विषयमा कुटुम्बबीच आपसी सल्लाह गरेर निर्णय गर्नुपर्छ।
छोराहरूले कुटुम्बका बुढापाकासँग सोध्नुपर्छ — “के गर्ने?” — र अन्तिम निर्णय बुढापाकाहरूले नै गर्नुपर्छ।
दाहसंस्कार भएको दिनदेखि नै दाजुभाइहरूले छाक बार्ने प्रचलन रहँदै आएको छ।
दाजुभाइले छाक बार्ने, जुठो बार्ने वा नुन बार्ने
छाक बार्ने वा नुन बार्ने भन्ने नियम कसैको बल, आदेश वा जबर्जस्तीले होइन, बरु आफ्नै आत्मविश्वास, आस्था र समाजभित्रको अनुशासन पालनका आधारमा गरिएको कर्म हो।
यदि कसैलाई “समाजभित्र बसेर बाँच्नै छ” भन्ने बोध छ भने मात्र उक्त नियम पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।
तर, स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्था वा आवश्यकता परेमा व्यक्तिगत विचारका आधारमा निर्णय गर्न सकिने मान्यता छ।
किरिया अवधिमा नुन, तेल, पिँडालु, लसुन, बेसार, प्याज, मासु र माछा खाने चलन छैन। माथि किरियापुत्रहरूको जस्तै कोरा भात सेवन गर्नु पर्छ।
त्यसैगरी, छोरा वा छोरीहरूले — आमा बितेमा दूध, बाबु बितेमा दही एक वर्षसम्म नखाने परम्परा प्रचलित छ।
तर, विवाह भइसकेका छोरीहरूमा यो नियम लागू हुँदैन।
अन्तिम संस्कार
गाउँघरमा, सानो सुँगुर कुटुम्बहरूले आफैं मारेर तयारी गर्ने चलन छ। तर, तराई, काठमाडौं तथा अन्य शहरी क्षेत्रमा कसैले मार्ने र धेरैले बजारबाटै खरिद गर्ने प्रचलन छ।
केराको, बेपारिको वा सालको पात — कुनै हरियो पात; टेल्ला डिङ्ठाम् (थान) बिछ्याउनको लागि तयार गर्नुपर्छ।
साग्बालि, टङ्पा (तोङ्बा) — २ वटा; नपाएमा स्टिलको तोङ्बा वा ग्लास प्रयोग गर्न सकिन्छ।
लोहोटा — २ वटा; नपाएमा ग्लास इत्यादि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
काँसे बटुको — २ वटा; नपाएमा कुनै कचौरा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
मिरिठाम् (माटोको घैला) — १ वटा; नपाएमा स्टिलको घैला वा जग प्रयोग गर्न सकिन्छ।
सुक्बि (अदुवा) — १ पाना।
होप्ठिवा (रक्सी) — एक बोतल; चलनी भए पनि हुन्छ।
चख डिबु (जाँड) — नभएमा कोदो मर्चा र पानी मिसाएर बनाउन सकिन्छ।
योवा (पानी)।
दुना, टपरा — १०–२० वटा; नभएमा कागजको कचौरा वा थाल प्रयोग गर्न सकिन्छ।
कोब्मारि चाम् — यो भात तयार गर्नका लागि एउटा गोलो आकारको बटुकामा चिःक्बिचाम् हालेर सारो हुनेगरी दबाइन्छ। त्यसपछि, त्यो भातलाई बिस्तारै निकालेर टपरामा राखिन्छ र त्यसको माथि छोडाएको अण्डा राखिन्छ।
त्यस डल्लो भातलाई वरिपरि पातले बुनेर छेकेर राखिन्छ, र यसरी तयार गरिएको भातलाई लोहोरुङ भाषामा “कोब्मारि चाम्” भनिन्छ। सामान्य अवस्थामा यसलाई “बुक्मारि चाम्” भनिन्छ, तर “चङ्सिक्ला” (नयाँ पितृ)लाई अर्पण गर्दा, भातलाई पातले बारेर राखिने हुनाले त्यसबेला यसलाई कोब्मारि चाम् भनिन्छ (फोटो पृष्ठमा फोटो हेर्नु)। यो परम्परा त्यस जनविश्वाससँग सम्बन्धित छ कि —“नयाँ पितृ लाजले सिधै खान सक्दैन, त्यसैले पातले छेकेर राखिएको भात मात्र ग्रहण गर्छ।”
मृतकले मन पराएको खानेकुरा पनि चढाउने प्रचलन छ।
गाउँघरमा अन्य व्यक्तिहरूले पनि टङ्पा (तोङ्पा) ल्याउने चलन छ।
यसो गर्दा उनीहरूका पितृहरू पनि सँगै आउँछन् भन्ने जनविश्वास रहिआएको छ।
पकाउने तथा बनाउने कार्य कुटुम्बका सदस्यहरू वा विवाह भइसकेका चेलीहरूले मात्र गर्नुपर्छ।
जनशक्ति
फॆक्टाङ्गि (पुजारी) — नभएमा बुढापाका
फॆकुरि (कजारी)
पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)
टाङ्टुप्पा (किरियापुत्र)
परिवार, दाजुभाइ तथा अन्य सहयोगी
किरियापुत्रलाई नुहाउने
बिहान ००:१५ (मध्यरातपछि) किरियापुत्रलाई धारा, कुवा, वा उपलब्ध पानीको स्थानमा लगेर नुहाइन्छ। यदि सहर, बजार वा विदेशमा यस्तो स्थान नपाइएमा बगैँचा वा छ्वाट (पानीको वैकल्पिक ठाउँ) मा नुहाइन्छ।
किरियापुत्रले लगाइएका सेतो कपडा र पराललाई डढाइन्छ (जलाइन्छ)।
डढाउन सम्भव नभएमा, उपयुक्त तरिकाले नष्ट वा निपटान गरिन्छ।
किरियापुत्रले प्रयोग गरेको लठ्ठी लाई टाउकोमा राखी भाँचिन्छ।
त्यसपछि किरियापुत्रले साधारण लुगा लगाउँछन्।
सिरावा कोब्खुबा (पित्रीहरूलाई बोलाउने टोली) पठाउने
जनशक्ति – दुई-तिन जनाको टोली हुनु पर्छ र घर वरिपरिका बाटा वा चौबाटा कति छन्, त्यत्तिकै टोली बनाउनुपर्छ।
टेल्ला डिङ्मे (पूजाथान) तयार गर्नु अघि सिरावा कोब्खुबा (पित्रीहरूलाई बोलाउने) पठाइन्छ।
हरेक टोलीसँग काँचो केरा, हरियो पात, हँसिया वा दुलो खन्ने हतियार, लोहोटामा पानी र चिन्डोमा जाँड बोक्छन्।
चौबाटोमा पुगेर तीनवटा दुलो खन्ने, त्यहाँ पातको खोच्चे बनाएर राख्ने।
तिनमध्ये दुईवटामा जाँड, एउटामा हात धुने पानी राख्ने।
हरियो पात बिछ्याउने, काँचो केरा काटेर राख्ने र पित्रीहरू आउनुहोस्, भन्दै फर्किने।
फर्किएपछि आँगनमा सबै भेला भएर बस्ने।
अरु मानिसहरूले बाटोमा भेट्नु हुँदैन भन्ने मान्यता छ।
सहर वा विदेशमा सिरावा कोब्खुबा (पित्री बोलाउने) का वैकल्पिक व्यवस्था
घरमै केराको दाम्चामा स–साना दुला बनाएर खोच्चे लगाउने। त्यसको छेउ छेउमा काँचो केरा काटेर सिन्काले अल्झाएर राख्ने।
चौबाटोमा गएर दाम्चा राख्ने, टेल्ला (पात) बिछ्याउने, , जाँड र पानी अर्पण गर्ने, अनि "पितृहरू आउनुहोस्" भनेर फर्किने।
त्यो पनि सम्भव नभए कम्पाउन्ड (आँगन) भित्रै गर्न सकिन्छ।
अझै सम्भव नभए ढोकाबाहिर पनि गर्न सकिन्छ।
यी सबै कुरा अवस्थाअनुसार मिलाइ–समायोजन गर्न सकिन्छ।
सिक्लाहिक्मॆ (पितृलाई बोलाउने) कार्य घरको मुख्य ढोकाको भित्रीपट्टि नजिकै गरिन्छ। त्यहाँ गोबर वा पानीले लोटाइन्छ। लोटाइसकेपछि त्यहाँबाट आउ–जाउ रोकिन्छ।
सहर क्षेत्रमा भए पूजा नसकुञ्जेल गेटमा कोही बसेर प्रवेश निषेध गरिन्छ वा गेट बन्द गरिन्छ।
यदि टेल्ला केराको पात हो भने चार पातले पुग्छ।
साल वा अन्य हरियो पात प्रयोग गर्दा, पातको टुप्पो ढोकातर्फ पारेर दायाँ वा बायाँ केही खाप्टाउदै बिछ्याइन्छ।
माथि सामग्री अटाउने गरी पात बिछ्याइन्छ, अनि टुप्पो दायाँ वा बायाँ पारेर बन्द गरिन्छ।
सामग्री सजाउने क्रम
ढोकातर्फबाट भर्दै सामग्री राखिन्छ।
बीचमा मिरिठाम् (माटोको घैला) जाँड भरिएको राखिन्छ।
मिरिठाम् (माटोको घैला)को दायाँ–बायाँ जाँड भरिएको साक्बालि (टङ्पा) पिप्पासंग राखिन्छ।
टङ्पा, चिन्डो, लोहोटा, र काँसे बटुकाहरूमा साङ्मारा (पातको बिर्को वा ढाक्ने) लगाइन्छ।
बीचमा कोब्मारि चाम् (पातले बारिएको भात) राखी, त्यसको माथि चोट नलागेको बोम्बोलु (अण्डा) राखिन्छ।
रक्सीको बोतलको ढकन खोलेर नजिकै राखिन्छ।
यदि अरू साक्बालि (टङ्पा) छन् भने मिलाएर वरिपरि सजाइन्छ।
दुई टपरी भात र सुँगुरको मासु दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
टेल्लाको अगाडि काँसको बटुकामा पानी र मुक्सिङ् (एउटा केराको पात) राखिन्छ।
यदि पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका) ले गर्ने भए, त्यसलाई नहल्लाई त्यहीं राखिन्छ र हात मात्र जोडिन्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) बीचमा बस्छन्।
पासिङ्डेसिङहरू (बुढापाका) पछाडि वरिपरि शान्त रूपमा बस्छन्।
टेल्ला (पूजाथान) तयार भएपछि सिरावा कोब्खुबा (पितृहरूलाई बोलाउने टोली) भित्र बोलाइन्छ। उनिहरूलाई बोलाउन ढिला गर्नु हुदैन भनिन्छ नत्र पितृहरू फर्किन्छन भन्ने विस्वास गरिन्छ।
उनीहरू मुख्य ढोकाबाट प्रवेश गरी टेल्लाको छेउ हुँदै सिधै भित्र पस्छन् र हल्ला नगरी वरिपरि मिलेर बस्छन्।
याटाङ्पा (पुजारी)को पेल्लाम्/मुन्धुम् सुरु हुन्छः
आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
दस नाङ्रा खियालॆःमिम्पा
टङ्टॆॽमा चाम्पि, खाटॆॽमा चाम्पि
साम्फॽवा साःबि, पोम्फाॽमा साःबि
पःक्टामा, येप्टामा, सेन्चि खिन्से, सेम्माङ् खिन्से
नुकक् खिन्से, नुवाङ् खिन्से, पःक्टामॆ, येप्टामॆ
सेःवा लॆःक्ङा, बिन्ति लॆःक्ङा
आङ्ला खिम्पि
सेऽऽऽ............चाःवा ..............गहो (सामॆक्)
आङ्लारे खिम्पा, सुरारे खिम्पा, खाटिरे खिम्पा, मिटिरे खिम्पा
लासुरे डाम्पा, काँ:सरे डाम्पा, टाःबरे डाम्पा
मान्जालिठाम्पा, मान्डानठाम्पा
लाङ् हुक् रे काःक्से, लाङ्हुक्ऎ येप्से
मिॽवारे टेन्से, नाॽवारे टेन्से
..... टेम्पि, मान्डालि ढोःका, मान्डाम्नठाम्पा
लाङ्हुक् रे काःक्से, टेकाफु लाप्से
हिॽवाबा लाम्पा, हावारि लिःसिङ्, सावारि लिःसिङ्
यासाम्न टाङ्पोउ, मुसाम्न टाङ्पोउ, सेन्चिरे टाङ्पोउ, सेम्माङ्रे टाङ्पोउ
नुकॽले टाङ्पोउ, नुवाक्ले टाङ्पोउ
आलुवा टेम्पि, चापारि टेन्से, चापारि फाम्से
टेल्लाबि आना, सेसोनो चेन्से, चापारि फाम्से, लाङ्हुक्ऎ येब्से
यासाम्न मुःसे, मुसाम्न मुःसे, सेन्चिरे मुःसे
हाङ्लाबा हाङ्पि, डिङ्लाबा ठाम्पि
बोङ्लाबा ठाम्पि, चॆक्चॆफु लाङ्पि
सक्मारे नेन्से, पेरेरे नेन्से
चेरुनुङ् आना, मेरुनुङ् आना, सेउसानुङ् आना, मेउसानुङ् आना
यासाम्न मुःसे, मुसाम्न मुःसे, यासाम्न टङ्सेऽऽऽ
सेऽऽऽचॆक्चॆफु लाम्पा, हिॽवाबु लाम्फु, हावारि लिःमॆ
यासाम्न मुःसे, मुसाम्न मुःसे
लाम्फुबि आना, कुःफुबि आना, फाक्लाम्पि आना
हावारि लिःमॆ, सावारि लिःमॆ
टेकाफु लाब्से, ओम्फुरे टेम्पि सक्मान नेन्से
यासाम्न टङ्से मुसाम्न टङ्से
किरियापुत्र बस्ने छोराहरूले लोहोटाको पानीले ढोकातिरा छर्किने हात खुट्टा धुएर आउनु भन्दै ।
आलुवाटेम्पि बालुवाटेम्पि चुआनिहाङ्स
लुङ्लाङ्पि चुआनिहाङ्सु, सिङ्लाङ्पि चुआनिहाङ्स
चापारि खुक्माबि चुआनिहाङ्स, चापारि टेन्से,
सिबुङ् वाबुङ् आःक्से, चेरु, मेरु खोम्से
आयुग चङ् सिक्ला ङेःसिक् होला ठाक्सिक् होला
याःसिक् होला, कोप्डापाम्नॆ, बॆङ्डापाम्नॆ
यासाम् टङ्से, मुसाम् टङ्से
ठक्लुङ्पि, सिङ्लाङ्पि सक्मा नेन्से
आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि, खाटिखिम्पि, मिटिखिम्पि
टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि, टाँ:बडाम्पि
यासाम् टङ्से, मुसाम् टङ्से
आना चङ्सिक्लाग आइग
माङेःसिरे, माठाक्सिरे, मायाःसिरे
याखाम् टिःमानिहा, मुखाम् टिःमानिहा
साक्सिःर चाःमानिहा, वाइॽमासिःर डुङ्मानिहा
अन्तराल.............केहि क्षण रोकिने, सेवन गर्न दिने
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम् जारी राख्छः
डेसाना टेन्से, मासाना टेन्से
चासुम्न खिम्पि, खेसुम्न खिम्पि
हिच्चिरि लुङ्पि डिङ्चिरि लुङ्पि
बुक्मारि चाम्पि, टङ्टॆॽमा हाङ्पि, खाटॆॽमा हाङ्पि
साम्फॽवा साःबि, चॆच्चिमॆडाम्पि, खॆन्चिमॆडाम्पि
निङ्लाबा बुङ्स, हाङ्लाबा बुङ्स, डिङ्लाबा बुङ्स,
आङ्लासु माआ, डिङ्लासु माआ, बोम्लासु माआ
..........चाःवा ...बुङ्स चाचाःवा बुङ्स
हाङ्बोलि ढोःका, मान्जिलिठाम्पि
सायारे चेङु, हुक्लाङ्सु हेन्से ...हेन्से, बोम्टाम्सु हेन्से
नाङ्लाखा बुङ्चि, डिङ्लाखा हाङ्चि
हाङ्टिम्पा भाःग, सङ्टिम्पा सङ्क
टाब्लुरे टेन्से, यासाम्रे टिःसुङ्
साब्टेल्लुङ् लाबुङ्, डिक्टेल्लुङ् लाबुङ्, बोक्टेल्लुङ् लाबुङ्
बोम्बोलि ठाम्पि, खाम्बोलिठाम्पि, मान्जिलिठाम्पि, मान्डाब्न ठाम्पि
साक्सान सिआ ....सिआ
हुक्लाङ्रे हेन्से, जेःरिरे टेन्से, पाःरिरे टेन्से
मिरिरे डाम्पा, लासुन टेन्से, काँ:सन टेन्से
आङ्लारे खिम्पा, सुरारे खिम्पा, खाटिरे खिम्पा, डेउलासु टेन्से, डेउफेसु टेन्से
.........चाःवाऎ हुक्लाङरे सःक्से खॆॽमानिहा
लोहोटाको पानीले छर्किने
..................................................................
बुढापाकाहरूले पनि बिदा दिना सुरु गर्नु पर्छ
फालानामि सिक्ला, ढिस्कामि सिक्ला
काःमानुङ् इःचामॆ लाम् ठाक्चामे लाम एखॆॽमाने
सेःरुक्चिम्र टेॽन होइढाचिनुङ् टाःमानॆ
लाङ्हुक् सःक्खॆॽमानिहा (हात–खुट्टा धोएर जानु) भन्ने क्रम सुरु हुँदा कजारी र अन्य व्यक्तिहरूले लोटामा राखिएको पानी साङ्मारा पातले छर्किने गर्छन्। त्यसै गरी टङ्पा, सोराई र चिण्डोको जाँड पनि पिप्पा र साङ्मारा पातले छर्किन्छ।
पुजारीले “हेऽऽऽ” भन्न सुरु गर्दा कजारीले थानमा रहेका सबै सामग्री उठाउने गर्छ। सेलाउने वस्तुहरू सेलाइन्छन् र राख्ने वस्तुहरू आफ्ना स्थानमा राखिन्छन्। कजारीले बटुकामा मासु, भात–झोल र चिण्डोको जाँड छे छे पेःमॆ (पितृहरूलाई अगाडि अर्पण गर्ने)लाई राख्छन।
पुजारीद्वारा गरिएको सिक्लाहिक्मिम्पा (पितृहरूलाई अर्पण) को भिडियो पहिले नै माथि प्रस्तुत भइसकेकाले यहाँ बुढापाकाले वैकल्पिक तरिकाले गरेको सिक्लाहिक्मिम्पा (पितृहरूलाई अर्पण) को भिडियो राखिएको छ।
छे छे पेःमॆ (पितृहरूलाई अगाडि अर्पण गर्ने)
छे छे पेःमॆ (पितृहरूलाई अगाडि अर्पण गर्ने) बारेको विधि माथि वर्णन गरिएझैँ नैहो; यसमा खासै केही फरक छैन। चारवटा पातमा क्रमशः मासु, भात, झोल र जाँड राखी चोखो ठाउँमा अर्पण गरिन्छ।
नुन–तेल छुने (शुद्ध्याइँ प्रक्रिया)
कजारीले एउटा दुना वा कुनै भाँडोमा बेसार, तोरीको तेल र नुन मिसाउँछन्। त्यस मिश्रणलाई किरियापुत्रले पहिलोपटक बायाँ हातको कान्छी औँलाले छोएर पैतालामुनि दल्छन्।
पुजारी वा बुढापाकाको भूमिका
पुजारी वा बुढापाकाले उक्त मिश्रण छुँदा फलाक्ने — अर्थात् संस्कारिक शब्द उच्चारण गर्ने कार्य हुन्छ।
लाहोरुङ भाषामाः
आयु काइसॆ योम्पक् भाङ्कॆ उक्सालिःसान
गरॽऎ योम्पक् हानाम्सु लॆःमा आसिॽमानॆ
नेपाली भाषामा अर्थ:
आज नराम्रो कर्म (अशुभ कार्य) बाट मुक्त भएका छौ।
त्यस्तो कार्य कहिल्यै पनि गर्न नपरोस्।
त्यसपछि त्यहाँ उपस्थित सबै दाजुभाइलाई पनि सोही तरिकाले नुन–तेल छुने प्रक्रिया गराइन्छ।
सबै भेला भएका दाजुभाइ वा छरछिमेकका व्यक्तिहरूले यदि कुनै पेय पदार्थ वा परिकार तयार पारेका छन् भने, त्यसलाई मुख जुठ्याई (प्रथम सेवन) गरेर शुद्ध्याइँ गर्ने चलन पनि रहँदै आएको छ।
फूल टिका चलाउने प्रक्रीय
वर्खान्त शब्द ‘वर्ष’ र ‘अन्त’ जोडिँदा बनेको हो र यसले मृतकको निधन भएको ठ्याक्कै एक वर्ष पूरा भएको वा अन्त भएको दिन जनाउँछ। कुनै मृतकको निधन भएको ठ्याक्कै एक वर्ष पुगेको दिनमा गरिने धार्मिक क्रियालाई वर्खान्त भनिन्छ। यसलाई प्रायः वर्खि भनेर छोटकरीमा पनि उच्चारण गरिन्छ। तर, यो संस्कार कहिलेकाहीँ ४५ दिनमा वा ६ महिनामा पनि गर्ने चलन छ।
पुरानो समयमा वर्खि वा वर्खान्त नगरेसम्म विभिन्न निषेधहरू लागू हुन्थे — सेतो पहिरण लगाउने, पुल वा साँघुमा नहिँड्ने, खटियामा नसुत्ने, फलैचामा बस्न नहुने, काँसे-बाँसे नखाने (काँसे भन्नाले काँसेको भाँडोमा नखाने, बाँसे भन्नाले तोङ्बा नपिउने), सवारी साधनमा नहिँड्ने, मनोरञ्जनका गीत नगाउने वा ननाच्ने जस्ता गतिविधिहरू निषेधित मानिन्थे।
यदि ती नियम उल्लङ्घन भएमा एक छाक मात्र खाएर बार्नुपर्ने प्रचलित नियम हुन्छ। ती निषेधहरू अन्त्य गर्ने उद्देश्यले हालका समयमा “फूल टिका चलाउने” चलन सुरु भएको हो। यसमा पुजारी वा बुढापाका (पासिङ्) ले बिहान उज्यालो भएपछि टिका लगाइदिई फुकुवा गरिदिन्छन्।
किनभने आधुनिक समयमा माथिका नियमहरू पूर्ण रूपमा पालना गर्न सम्भव हुँदैन, त्यसैले यी नियमहरूलाई परिमार्जन गर्दै फूल टिका चलाउने परम्परा कायम गरिएको हो। यसरी असम्भव संस्कारहरूलाई विकास गर्दै लैजानु पर्छ।
फूल टिकाको सामग्रीहरू
दियो र कलश
दहीमा मोलिएको अक्षता
टोपी — किरियापुत्रहरूका लागि प्रत्येकलाई एक–एकवटा, र केस काट्ने व्यक्तिलाई पनि एउटा
किरियापुत्रलाई टिका लगाउँदा भनिने पेल्लाम्/मुन्धुम्:
“अहिले देखि काँसे बाँसे, फुल टिका चल्यो”
“कहि कतै देश परदेशमा हिंड्दा डुलदा”
“खोला नाला साँघु पुल, सवारि साधनमा सावार”
“खाना बस्न, सुत्न सबै सबै फुक्यो”
“छुई छुवाई बाधा अड्चनहरू सबै सबै फुक्यो”
किरियापुत्रले कन्या/केटीहरूलाई माथि जस्तै टिका लगाइदिन्छन् र पुछेर फालिन्छ।
धरान, तराई, काठमाडौं र अन्य शहर–बजारहरूमा गैर–लोहोरुङ परिवारहरू पनि मलामी आउँछन्। त्यसैले इच्छुक परिवारहरूले प्रायः १३ दिनपछि घरमा, हल वा रेस्टुराँ बुक गरेर साधारण चियापान गरी चोख्याउने कार्यक्रम आयोजना गर्छन्। यो अनिवार्य होइन। कतिपयले सानो निमन्त्रणा चिट बाँड्छन् भने केहीले रजिस्टर कपीमा भएको फोनमार्फतै निमन्त्रण पठाउँछन्।
विशेष जानकारी
अस्पतालबाट घरमा ल्याउने: शवलाई घरमा सजाएको जस्तै तयार गरी अन्त्येष्टि प्रक्रिया सुरु गरिन्छ।
अस्पतालबाट सिधै समाधि स्थल वा शवदाह गृहमा लैजाने: अस्पतालमै सबै तयारी, लावा–खॆ:क्मॆ (सातो फर्काउने) लगायतका कार्य गर्नुपर्छ।
अहिलेका सन्तानहरू प्रायः विदेशमा हुने भएकाले, आमा–बुबाको मृत्यु भएमा शव चिस्यान (मर्चरी) मा हप्तौँ राखेर अन्त्येष्टि गर्नु पर्ने अवस्था कहिलेकाहीँ आउँछ।
यदि छोरा विदेशमा भएको कारणले दाहसंस्कारमा सहभागी हुन सकेन भने, चोखिने दिन उसले पनि नुहाउने र नुन–तेल छुने गर्नुपर्छ।
भविष्यमा जब ऊ घर फर्किन्छ, त्यतिबेला बाहिरको कुवा वा पधेरोमा केस मुन्डन गरेर एक रात कुनामा बस्ने, बिहान नुहाउने र शुद्धीकरण गर्ने चलन छ; त्यसबाहेक अन्य कुनै विशेष कर्म गर्न आवश्यक हुँदैन।
विदेशमा हो भने तुरुन्त अन्त्येष्टि गर्न पाइँदैन र घरमा लैजाने परम्परा पनि हुँदैन। शवलाई अस्पतालको मर्चरी वा फ्युनरल डाइरेक्टरले मिलाएको स्थान बाट शवदाहगृह वा समाधिस्थलमा लैजानु पर्छ।
पहिलो खामाङ् यिमाङ् न्वागीः
लोहोरुङ जातिले वार्षिक रूपमा गर्ने ‘खामाङ् यिमाङ् न्वागी’ एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधि हो। पहिलो खामाङ् यिमाङ् न्वागी वर्खान्तको अगाडि वा पछि परे पनि परम्परागत रूपमा शरद पूर्णिमाको पहिलो दिन सम्पन्न गर्नुपर्छ भन्ने विश्वास रहिआएको छ।
यसको प्रमुख कारण, यस अवसरमा पहिलो पटक चङ्सिक्ला पितृ — अर्थात् नयाँ पितृ — भएको हुनाले, पहिलो दिनमै नबोलाए ठाम्सिखॆॽमा (अल्मलिने) विश्वास गरिन्छ।
हिन्दू धर्मावलम्बीहरू गया, त्रिवेणी, कागबेनी आदि पवित्र स्थलमा गई पिण्डदान, तर्पण जस्ता विधि पूरा गरी दिवंगत आत्माको शान्ति र मोक्षको कामना गर्ने परम्परा पालन गर्छन्। त्यसैगरी, लोहोरुङ समुदायले पनि वार्षिक खामाङ् यिमाङ् न्वागीमा ‘सिक्लाहिक्मा’ (पितृलाई बोलाएर अर्पण गर्ने विधि) गरी आत्माको शान्ति र मोक्षको कामना गर्ने गर्छ।
यद्यपि, साउने संक्रान्तिबाट उधौली लाग्ने भएकाले त्यसपछि उधौलीको खामाङ् यिमाङ् न्वागी जहिले गरे पनि मान्य हुन्छ। तर हिन्दू संस्कारअनुसार सोह्र श्राद्धको समयमा गर्ने परम्परा गहिरो रूपमा बसेको भएकाले, त्यो मानसिकता परिवर्तन गर्न अहिले पनि सहज छैन।
वर्खि वा वर्खान्त:
वर्खान्त सम्बन्धी विस्तृत विवरण माथि फूल टिका चलाउने प्रक्रिया अन्तर्गत उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, वर्खान्त एक धार्मिक, सामाजिक तथा भावनात्मक दायित्व हो। यसले मृतकप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नुका साथै आफ्नै मन, परिवार र समाजमा सकारात्मक भावना फैलाउने कार्य गर्छ।
वर्खान्त अनुकूल समय अनुसार मृत्युपछि ४५ दिन, ६ महिना वा एक वर्षभित्र, तिथि–मिति मिलाएर गर्न सकिन्छ।
मृतकको नाममा चिनो
छोरा–छोरी तथा परिवारजनको सल्लाहअनुसार मृतकको नाममा पाटी, पौवा, चौतारा, साँघु वा फलैचा निर्माण गर्ने योजना भएमा, सो कार्य तिथि–मिति नजिकिँदै जाँदा पूर्ण तयारीसहित सम्पन्न गर्नुपर्छ। समसामयिक चलनअनुसार, मृतकको सम्झनामा विद्यालय, मन्दिर, संघ–संस्था वा सामुदायिक स्थानमा अक्षयकोष स्थापना गर्ने परम्परा पनि देखा परिरहेको छ।
उक्त दिन सम्पन्न हुने कार्यक्रमलाई परम्परागत रूपमा “(ठक्लुङ्) चाउटारा चुक्मॆ”, “साँ:घ चुक्मॆ”, वा “फालाइँचा चुक्मॆ” भनिन्छ। यी सबै कार्यहरू पेल्लाम्/मुन्धुम् विधि अनुसार सम्पन्न गरिनुपर्छ।
कुन तहमा वर्खान्त गर्ने भन्ने विषयमा परिवारले आपसी सहमति गर्नुपर्छ। चेलिबेटी, नातागोता, आफन्त र अन्य निमन्त्रणा दिने–नदिने विषयमा पनि समयमै निर्णय गर्न आवश्यक हुन्छ।
त्यसैगरी, खानपिन, डेरा–भान्सा, डिबुटाङ्मा आदि व्यवस्थाहरू तिथि–मिति भन्दा अगावै पूरा गर्नुपर्छ।
वर्खान्त सम्पन्न गर्ने तार्किक क्रम
तिथि–मितिको दिन, बिहानै जनशक्ति भेला भएर सुंगुरलाई पानीले छ्याप्नु पर्छ र बली दिनुपर्छ। त्यसपछि घरभित्र खानपिन गर्न हुँदैन।
माथि उल्लेख गरिएको खामाङ् यिमाङ् न्वागी वा किरियामा सिक्लाहिक्मा (पितृलाई बोलाउने) गर्दा चढाउँने वा प्रयोग गरिने जस्तै सामग्री—मासु, भात, तरकारी, टङ्पा, चिण्डो, जाँड आदि—तयार गर्नुपर्छ। तयारी पूरा भएपछि वा अगाडिनै लावा कोब्खुबा (मृत आत्मालाई लिन जाने टोली) पठाइन्छ।
लावा कोब्मॆ (मृत आत्मालाई लिन जाने विधि)
जनशक्ति र सामग्रीः
छोरा–छोरी वा जसले मृतकको अन्तिम संस्कार गरेको थियो, उनीहरू।
एक वा दुई जना बुढापाका (पेल्लाम्/मुन्धुम् जान्ने व्यक्ति)।
एक जना सहयोगी (सामग्री बोकेर सहयोग गर्ने)।
हुन सके पहिले केस काटिदिने ज्वाइँ वा भान्जा।
डिबु (जाँड) र रक्सी।
हरियो सालको पात वा अन्य उपयुक्त पातहरू।
भात र तरकारी — प्रत्येकका लागि छुट्टाछुट्टै टपरी वा भाँडामा।
मासु-माङ्सा भने होइन।
पानीको एक बोतल, र आफूहरूले पिउनका लागि दुना वा पेपर कप।
केस खौरिन प्रयोग हुने ब्लेड र नुहाउने सामग्री।
सामग्री बोक्ने थुन्चे वा अन्य कुनै साधन।
प्रक्रिया (क्रम)
ज्वाइँ वा भान्जाले मुन्डन गर्नका लागि धारा वा खोलामा पुगेपछि मुन्डन गरिदिनुपर्छ।
मुन्डन र स्नान सकेपछि घरभित्र प्रवेश नगरेसम्म अरूसँग बोल्न हुँदैन। बाहिर कसैले बोलाए पनि मौन रहनुपर्छ।
यदि समाधिस्थल नजिकै भए, नुहाएर त्यसै स्थानमा पुगिन्छ र करिब १०–१२ वटा एकसरे पातका खोच्चे बनाइन्छ।
ती सबै खोच्चेमा डिबु (जाँड), पानी, रक्सी र भात अर्पण गरिन्छ।
यदि मृतकको अन्तिम समाधि विदेशमा वा टाढा स्थानमा गरिएको छ भने, मुन्डन गरिएको स्थानलाई नै अस्थायी समाधिस्थल मानिन्छ।
त्यहीँ डिबु, पानी, रक्सी र भात अर्पण गरी संस्कार सम्पन्न गरिन्छ।
त्यसपछि तल उल्लेखित अनुसार पेल्लाम्/मुन्धुम् फालाकेर लावा कोब्मे विधि सुरु गरिन्छ।
पेल्लाम्/मुन्धुम्: लोहोरुङ भाषामाः
आनाग बाखा टाङ्मा, जाग्गा टाङ्मा
आना जाग्गा टाङ्मानुङ्, लावारे ङागुकिङ्का
ठुक्पा, साम्सामा या टाङ्टुप्पा पेन्खुबाऎ बॆङ्सिङ् हुःॽऎ योवा टा:प्माहाङ् घाडि यिःऎमि होइक पोट्टिबा आखा̤ खोच्चेमि सक्पि योवा ठॆःक्मिसे यिःमॆ
ल है चाम्, खॆःन् डिबुचाःवा युङ्पिडाचिम्
निवा माटुॽले टाँ:वाँ माटुॽले
कानिम् लाम्फु गरक्, गिउगे खारिऎ
आलिक् मॆॽयङ् लाम्ढुम्माहाङ् नाःचामॆ, हाङ् खोच्चेबि याःॽलऎ रक्न डिबु हप्ठिवा नुङ् योवा पिॽमॆ, बॆङ्सिङ् हुगॆ योवा बॆङ्सिङ् पोट्टि यि:मॆ टाङ्पासु डुङ्मॆ हाङ्
मिम्मु रक्न मॆक्मॆ
याःक्टाखारानि हला सक्मा नेनिऎ, पेरेरे नेनिऎ
माफाक्लॆ̤ॽले निवा टङ्से, टाँ:वाँ टङ्से टिङ्चिमॆ
निवा टङ्टङ्, टाँ:वाँ टङ्टङ्
वाइमॆ सिःसानि होला, सागॆ सिःसानि होला
सेवा नमस्कार!
तपाईं माटोका धनी, प्रकृतिका धनी हुनुहुन्छ — जग्गाटाङ्मा (जङ्गली) बस्नुहुन्छ।
हामी यहाँ सातो लिन आएका छौं। तपाईं, प्रकृतिका धनीसँग सातो माग्दैछौं।
(छोरा–छोरी वा अन्तिम संस्कार गर्नेले बाँया हातको अञ्जुलीमा पानी थापेर, घडीको विपरीत दिशामा घुमाउँदै खोच्चे माथि पानी चुहाउँछन्।
ल, भात, तरकारी, जाँड र पानी राखिदिएका छौं।
मन नदुःखाई, तन नदुःखाई, रिस नगरी, राग नगरी,
मन मिलाएर, तन मिलाएर, सरम नगरी खानपिन गर्दै।
थोरै आफैं पनि खानु (जुठो गर्ने) र सामग्री बोकेर बिस्तारै हिँड्न सुरु गरिन्छ।
“लु है — बाजे पितृहरू, बोजु पितृहरू सबै हिँड्नुस्, हामीसँगै आउनुहोस्।”
“एता जाऊ, हाम्रो बाटो एता हो। अर्कोतर्फ नजानु, हामीलाई पछ्याउनु।
बिस्तारै एता आउनु — हाम्रो बाटो एता हो।”
त्यसरी नै संकेत गर्दै अघि बढिन्छ।
केही दूरीपछि बिसाउने ठाउँमा रोकिन्छ र खोच्चेमा पहिलेझैँ जाँड, रक्सी र पानी अर्पण गरेर बाँया हातले पानी उल्टो घुमाइन्छ। आफैंले पनि थोरै खान्छन् र तलको पेल्लाम् मुन्धुम् उच्चारण गरिन्छः
“थाक्यौ होला, सास बिसाऊ, पेरेरे बिसाऊ।
नछुट्टिनु, मन मिलाएर, तन मिलाएर पछ्याउनु।
तिर्खा लाग्यो होला, भोक लाग्यो होला
सास बिसउदै, पेरेरे बिसाउँदै —
यो जाँड र पानी तयार गरिएको छ, पिउनुहोस्।”
जति पटक बिसाइन्छ, त्यति पटक माथि जस्तै प्रक्रिया दोहोर्याइन्छ।
घरको छेउमा पुगेर अन्तिम पटक बिसाइन्छ।
यदि घरमा सिक्ला (पितृलाई पिण्ड अर्पण गर्ने) बोलाउने तयारी भइसकेको छैन भने, लामो समय एउटै ठाउँमा बस्न हुँदैन — छिनछिनमा स्थान सार्नुपर्छ भन्ने मान्यता छ, किनभने धेरै बेर एउटै ठाउँमा बस्दा पितृहरू फर्किन सक्छन् भन्ने विश्वास रहिआएको छ।
जब घरभित्र तयारी पूरा हुन्छ,
पितृहरूलाई लिएर आउनुहोस्” भनेर बोलाइन्छ र सिधै मुख्य ढोकाबाट भित्र प्रवेश गरिन्छ। भित्र प्रवेश गरेपछि दायाँ–बायाँ र पछाडि बसेका याटाङ्पा (पुजारी) तथा बुढापाकाहरूले खामाङ् यिमाङ् वा किरिया संस्कारमा सिक्लाहिक्मॆ जस्तै पेल्लाम्/मुन्धुम् फलाक्न सुरु गर्छन्।
याखाम् खाःब्मॆ (मुखजुठो गर्नु)
मुखजुठो गर्नु पनि खामाङ् यिमाङ् वा अन्य पूजामा जस्तै विधिअन्तर्गत पर्दछ। तर यदि यहाँ भोज–भतेरको व्यवस्था गरिएको छ भने, घरमा मुखजुठो गरेपछि भतेरमा पनि एक टपरी वा केही मासु र पेय पदार्थ लिएर याखाम् खाःब्मॆ (मुखजुठो) गराउनुपर्छ।
नोटःपुर्व परमपरा अनुसार - पहिलेका समयमा प्रायः सबै वृद्ध व्यक्तिहरूलाई खोलामा लगेर जलाउने परम्परा थियो। हुनसक्छ, हिन्दुकरणको प्रभावले यसमा जरा गाडेको थियो। त्यतिबेला जहाँ जलाइएको हुन्थ्यो, त्यही ठाउँमा एक जोडी परेवाले खोलादेवको पूजा गरेर मात्र पितृहरूलाई मागेर ल्याइन्थ्यो। माथि उल्लेखित प्रक्रिया, खोलामा लाने र पूजा बाहेक, सबै कायम छन्। तर अहिले पनि कतिपय स्थानहरूमा सो परम्परा कायम छ।
सहर, बजार वा विदेशमा भएमा प्रायः सबै कार्यहरू सवारीसाधनमार्फत मात्र सम्पन्न हुन्छन्, तर प्रक्रिया पूरा गर्नका लागि बाटोमा बिसाउने चलन रहन्छ। अन्य सबै विधिहरू उस्तै रहन्छन्।
चिनोलाई शिरउठाउने (चुक्मॆ)
मृतकको नाममा चौतारा, फलैचा, साँघु, धर्मशाला, विद्यालय, खेलमैदान आदि बनाइएको भए त्यसलाई चुक्मा (शिर उठाउने) गर्नु पर्छ। चारै कुनामा मुसुरे, पात्ले, निगालो वा हरियो वस्तुको लिङ्गो ठाड्याउनु पर्छ। माला वा अन्य सजावटी सामग्रीले सजाउनु पर्छ।
कसको नाममा बनाइएको हो र क-कसले बनाएको हो भनेर शिलालेख लेखेर चिनाइन्छ। मृतकको जन्म मिति, मृत्यु मिति र श्रद्धाञ्जली दिने परिवारहरूको नाम खुलाउने चलन छ।
दियो कलश काँसे थाल, चामल, फूल, टिका, धुप र फलफूल।
टोपि, साल, चेली-बेटी ज्वाइँ र भान्जा–भाञ्जीलाई दिने सामग्री।
लिङ्मा (चिण्डो)मा र केही जारमा जाँड; लोहोटामा पानी र दुना/पेपर कप खाने–पिउनेको लागि।
एक टपरी मासु भुटेको (जुन जिवको भए पनि हुन्छ)।
मृतकको फोटो फ्रेममा राखेर त्यही ठाउँमा राख्ने।
शिर उठाउने क्रमः
सबै सामग्री मृतकको फोटो फ्रेम वरिपरि सजाइन्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) वा पासिङ्डेसिङ् (बुढापाका)ले धूप–धाँवार र अक्षतापातीसहित पूजा सम्पन्न गर्छन्।
पानी, जाँड र बिहान वध गरिएको सुंगुरको अलिकति रगत चारै दिशामा रहेको लिङ्गोको फेदमा खन्याइन्छ र त्यसपछि तीन पटक परिक्रमा (फन्को) लगाइन्छ।
पेल्लाम्/मुन्धुम्: लोहोरुङ भाषामा
......... रे ( चौतारा, फलैँच, साँगु, धर्मसाला )
ठोक्मार, हेॽमार, बानालॆःमार
चॆक्चिमि रःक्ठाम्ऎ रःगाचिम्
डुप्ठाम्ऎ डुबाचिम्, हेॽठाम्ऎ हॆगाचिम्
खाक्ठाम्ऎ खागाचिम्, रःक्ठाम्ऎ रःगाचिम्
हिराचिम्, डिगाचिम्, सिगाचिम्, काःगाचिम्
आक्रॽल निवा टुगाना होला, टाँ:वा टुगाना होला
सिरि लॆःटाना होला, पुरि लॆःटाना होला
आयुग .......चाःवाऎ बक्मिम्पा, डुप्मिम्पा, हॆक्मिम्पा
खाक्मिम्पा, रःक्मिम्पा, हिॽमिम्पा, डिक्मिम्पा
सिक्मिम्पा, काःक्मिम्पा
लाङ्हुक्सु सःक्पिडाचिम्
साया चॆन्चॆन् लॆःसे नाङ्लाखारो येप्मानॆ
पेल्लाम्/मुन्धुम्: नेपाली भाषामा
सेवा नमस्कार!
(यदि पुरुष हुन् भने बाको, महिला हुन् भने माको)
... को (चौतारा, फलैँचा, साँघु, धर्मशाला आदि)लगाउँदा, काट्दा, बनाउँदा—
फलामको कुट्नेले कुटियो, हिर्काउनेले हिर्काइयो,
काट्नेले काटियो, घोच्नेले घोचियो, पोलियो, डढैयो, टेकियो, नाघियो।
त्यस बेला—
कुटेको, काटेको, घोचेको, पोलिएको, डढाएको, कुल्चेको, नाघेकोमा
हात–खुट्टा धुइदिएका छौँ।
धूप–धाँवार गरेका छौ, अक्षता र पाती चढाएका छौ।
जाँड, पानी, मासु (माङ्सा) चढाएका छौ।
खान्याइदिएका छौ र शिर उठाइदिएका छौ।
शिर ठाडो पारेर हिमालझैँ उभिरहनु।
भन्दै— सेवा गर्छु, विन्ती गर्छु, नमस्कार!
संस्कारिक सम्मान क्रमः
याटाङ्पा (पुजारी) वा त्यहाँका मुख्य व्यक्तिले छोरा, छोरी वा जसले अन्तिम संस्कार सम्पन्न गरेको हो, उनलाई टीका लगाइदिई टोपी वा शाल ओढाइदिन्छन्।
यदि सो व्यक्ति स्वयं पनि याटाङ्पा (पुजारी) भएको खण्डमा, आफ्नो संस्कारका पुरोहितको रूपमा छोरा, छोरी वा जसले अन्तिम संस्कार गरेको हो, उसले टीका, दक्षिणा र टोपी लगाइदिई ससम्मान आदर प्रकट गर्नु पर्छ।
त्यसपछि छोरा, छोरी वा जसले अन्तिम संस्कार गरेको हो, उसले वा उनीहरूले जोडी कन्या/केटीहरूलाई राखी टीका, दक्षिणा र शाल वा अन्य कुनै सामग्री दिई सम्मान गर्छन्।
केस मुन्डन गर्ने ज्वाइँ वा भान्जालाई पनि टीका, दक्षिणा र टोपी लगाइदिई सम्मान गरिन्छ।
बाँकी चेली–बेटी, भान्जा–भाञ्जी, ज्वाइँ–चेलाहरूलाई आफ्ना इच्छा अनुसार दान वा दक्षिणा गर्न सक्छन्।
खानपानको व्यवस्था पनि व्यक्तिगत इच्छा र उपलब्ध स्रोत अनुसार गरिन्छ।
जागरामः मारुनी नाच
कसैले रातभरि मारुनी वा हास्य–व्यङ्ग्य गर्दै दान/दक्षिणा दिएर पुण्य कमाउने व्यवस्था मिलाउन सक्छ। यो पूर्ण रूपमा इच्छा अनुसार हुन्छ; अनिवार्य होइन।
मारुनी नाच नेपालको एक पुरानो परम्परागत लोकनृत्य हो, जुन अत्यन्तै चर्चित मानिन्छ। तर लोहोरुङहरुको आफ्नै सास्कृतिक नृत्यचाही हैन। यो नृत्य विशेषगरी नेपालीहरूको दोस्रो ठुलो चाड तिहारको अवसरमा प्रस्तुत गरिन्छ। मारुनी नाचमा प्रायः पुरुष कलाकारहरूले महिलाको भेषभूषा धारण गरेर नृत्य गर्ने प्रचलन छ।
यसरी बर्खान्त पनि समाप्ता हुन्छ ।
असामान्य मृत्यु संस्कार विस्तृत रूपमा
सुःखालाम्
माःमालाम्
कसैको हत्या भएमा, आत्महत्या गरेमा, वा दुर्घटना (जस्तै गाडी ठोक्किँदा, लड्दा, खोलाले बगाउँदा, भिरबाट खस्दा आदि) भएमा त्यसलाई असामान्य मृत्यु "सुःखालाम्" भनिन्छ।
लोहोरुङ समुदायमा असामान्य मृत्युसंस्कार सामान्य मृत्युसंस्कारभन्दा भिन्न हुन्छ। तर, कतिपय अवस्थामा सडक दुर्घटनामा परेका व्यक्तिहरूको संस्कार परिवारले सामान्य विधिअनुसार नै गर्ने चलन पनि पाइन्छ। दुर्घटनास्थलबाट प्रायः शवलाई अस्पताल लगिन्छ र त्यहाँबाट घर ल्याएर सामान्य संस्कारझैं गर्ने परम्परा पनि रहेको छ।
विदेशबाट शव फर्किएको अवस्थामा कतिपय परिवारले शवलाई घरमै ल्याएर संस्कार गर्ने गर्छन् भने कतिपयले सिधै दाहसंस्कार स्थलमा लगेर जलाउने चलन पनि पाइन्छ। केही अवस्थामा समाधि गर्ने परम्परा पनि रहेको पाइन्छ। यद्यपि, अधिकांशमा शव जलाउनुपर्छ भन्ने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ। समाधि गरिएको अवस्थामा त्यसलाई अपूर्ण संस्कार मानिने र मृतकको आत्मा जागृत (जातित्र) हुने विश्वासका कारण पछि समाधिस्थल खनेर हाडखोर निकाल्दै जलाउने गरेका उदाहरणहरू पनि कतिपय स्थानमा पाइन्छन्।
असामान्य (सुःखालाम् वा माःमालाम्) मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको आत्मा, लोहोरुङ समुदायको विश्वास अनुसार, आकस्मिक मृत्युका कारण भौतारि रहन्छ भन्ने विश्वास गर्दछन्। पितृहरूले पनि उनीहरूलाई आफ्ना हारमा स्वीकार नगर्ने विश्वासले, सिक्लाहिक्मा (पितृलाई पिण्ड दिने कर्म) गर्दा पनि उनिहरू सामेल हुदैनन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।
त्यसकारण, माङ्पा (धामी) राखी मृत आत्माको बाटो लगाइन्छ। लोहोरुङ समुदायमा माङ्पा (धामी) कम संख्यामा पाइने भएकाले, कहिलेकाहीँ किरात समुदायका गैर–लोहोरुङ धामीहरूको सहयोग लिनुपर्ने अवस्था पनि आउँछ।
माङ्पाठोम्मॆ (धामी बस्ने)
सकेसम्म शवको व्यवस्थापन भएको दिनमै गर्न सकिए उत्तम मानिन्छ। तर धामी (माङ्पा) तत्काल उपलब्ध नहुन सक्ने भएकाले, समय मिलाएर मात्र यो संस्कार सम्पन्न गर्नुपर्छ। केही धामीहरू निकै खर्चिला हुने भएकाले उनीहरूको माग अनुसार तयारी गर्नुपर्ने हुन्छ। उदाहरणका रूपमा, केही धामीहरूले ठूलो सुँगुरको ‘होम्टेक’ सुँगुर काटी धन्दा गरी दल्लै वा आधा भाग झुण्ड्याउने कार्यलाई ‘होम्टेक’ भनिन्छ। केहीले कुखुराले पनि काम चलाउने गर्छन्। यस क्रममा मदिरा वा पेय पदार्थको प्रयोग पनि प्रचुर मात्रामा हुने चलन छ।
सामग्री र तार्किक क्रमः
धामीहरू विभिन्न प्रकारका हुने गर्छन् र उनीहरूसँग प्रायः आवश्यक सामग्री आफ्नै हुन्छ। घरपरिवारले जुटाउनु पर्ने सामग्रीबारे धामीसँग सोधपुछ गरी तयारी गर्नुपर्छ।
केउराङ् (धामीको कजारी) धामीसँगै हुने परम्परा छ।
संस्कारको व्यवस्थापनका क्रममा घरपरिवार र गाउँलेहरूको सहयोग आवश्यक हुन्छ — जस्तै डेरा तयार पार्ने, सुँगुर धन्दा गर्ने आदि।
छोरा वा अन्त्येष्टि गर्नेले धामी बसेको दिन कपाल काट्ने गर्छन्, तर सामान्य मृत्युमा हुने कुरमा बस्ने र सेतो टालो लगाउने गरिदैन। दाजुभाइहरूले धामी बसेको दिन एक छाक बार्ने चलन मात्र रहन्छ।
धामी बस्ने कार्य प्रायः बेलुकीदेखि बिहानसम्म सञ्चालन हुन्छ। यस अवधिमा ढोल, ढ्याङ्ग्रो, थाल आदिको आवाजसहित विभिन्न देवी–देवताहरूलाई पुकार्दै ठूलो हल्ला मच्चाइन्छ।
यसक्रममा अन्य उपस्थित व्यक्तिहरूले पनि आ–आफ्ना जोखाना देखाउँछन्। धामीले भविष्यवाणी गर्ने चलन पनि हुन्छ, जस्तै:
“एउटा आध बैसे जननिको सातो आउँदैछ, बाला मार्दुवा हो।”
यसको अर्थ — उक्त व्यक्तिले उपचार नपाए मृत्यु हुनसक्ने अवस्था रहेको संकेत हो।
अन्तमा, धामीले मृतकको आत्मा कहाँ गयो भन्नेबारे परिवारलाई जानकारी दिन्छ। यसरी असामान्य (सुःखालाम्) मृत्युको अन्तिम संस्कार सम्पन्न हुन्छ।
विशेषता र फरक पक्ष
असामान्य मृत्युमा सामान्य मृत्युसंस्कारमा हुनेजस्तै तीन दिन मुन्डन गरेर कुरमा बस्ने, दाजुभाइहरूले छाक बार्ने, सिक्लाहिक्मा (न्वागीमा चङ्सिक्ला पितृलाई पिण्ड दिने) वा सिरावा कोप्मॆ जस्ता कर्महरू गर्नु पर्दैन।
बाध्यता
यस संस्कारमा ठूलो हल्ला–खल्ला, रातभरि ढोल–ढ्याङ्ग्रो बजाउने तथा धामीको उपस्थितिको आवश्यकता पर्ने भएकाले, सहर–बजार वा विदेशमा यो संस्कार सम्पन्न गर्न कठिन हुन्छ। त्यसमाथि, धामी पाउने सम्भावना पनि अत्यन्त कम हुने हुँदा, यस्तो परिस्थितिमा सामान्य मृत्युसंस्कार नै गर्नुपर्ने बाध्यता उत्पन्न हुन सक्छ।
काठमाडौँमा मृत्यु संस्कारको प्रक्रिया विस्तृत रूपमा
काठमाडौँ नेपालकै सबैभन्दा ठूलो र व्यस्त सहर हो। यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय विमानहरूको नियमित आवत–जावत हुने गर्दछ, साथै ठूला सरकारी र गैर–सरकारी अस्पतालहरू प्रशस्त रूपमा रहेका छन्। सरकारी कामकाजका अधिकांश केन्द्रहरू राजधानीमै रहेका कारण र उच्च शिक्षाका प्रमुख संस्थानहरू पनि यहीँ केन्द्रित भएकाले, काठमाडौँमा जनसङ्ख्याको चाप अत्यधिक रहेको छ। यही कारण लोहोरुङ समुदायका सदस्यहरूले विभिन्न परिस्थितिअनुसार आफ्ना मृत्युसंस्कारहरू यहीँ सम्पन्न गर्दै आएका छन्।
काठमाडौँमा समाधिस्थलको अभाव छ। कसैले समाधि गर्न चाहेमा प्रायः वनकाली क्षेत्रलाई प्रयोग गर्ने चलन पाइन्छ, तर त्यो प्रक्रिया औपचारिक रूपमा स्वीकृत छैन। पशुपति दाहसंस्कार दर्ता फाँटले सामान्य अवस्थामा समाधिको दर्ता गर्न अस्वीकार गर्छ; साना बालबालिकाको हकमा मात्र अनुमति दिने परम्परा रहेको छ।
यस कारण अधिकांश व्यक्तिले पशुपति आर्यघाट वा बिजुली शवदाह गृह (Crematorium) रोज्नुपर्ने हुन्छ। शवलाई अनिवार्य रूपमा दर्ता फाँटमा दर्ता गर्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ मृत्यु प्रमाणपत्र नभए दर्ता अस्वीकार गरिन्छ, तर कतिपय अवस्थामा चार जना व्यक्तिको नागरिकता वा परिचयपत्र देखाएमा स्वीकृति दिइने चलन पनि देखिन्छ।
संस्कारका लागि बाँसका भाटाबाट बनाइने सिःचियङ्मा (संस्कारका क्रममा प्रयोग हुने बाँसको फ्रेम वा संरचना) बिजुली शवदाह गृहमै किन्न सकिने व्यवस्था रहेको छ।
जीवनमा कसैलाई कहिले, कस्तो आपत–विपत आउँछ भन्ने पूर्वानुमान गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले तलका कुराहरू बुझिराख्नु लाभदायक मानिन्छ:
लोहोरुङ राई समाज, केन्द्रीय कार्यसमिति, काठमाडौँका सदस्यहरूको सम्पर्क नम्बर थाहा हुनु अत्यावश्यक र उपयोगी हुन्छ।
काठमाडौंमा मृत्यु संस्कारका सन्दर्भमा
काठमाडौँमा बसोबास गर्ने व्यक्तिको निधन भएमा :
परिवारजनले अन्त्येष्टि (दाह संस्कार) का लागि बिजुली शवदाह गृह (Crematorium) वा पशुपति आर्यघाट (दाउरामा दाह संस्कार) मध्ये कुनै एक स्थान छनोट गर्नुपर्छ।
यदि अन्तिम संस्कार काठमाडौँमै गर्न चाहन्छन् भने, लोहोरुङ राई समाजले पुजारी बिना वैकल्पिक परम्परागत विधिबाट अन्त्येष्टि संस्कार सम्पन्न गर्दै आएको छ।
गाउँघरबाट उपचारका लागि सिकिस्त वा बिरामी अवस्थामा काठमाडौँ आएका व्यक्तिको निधन भएमा :
परिवारको इच्छाअनुसार उक्त व्यक्तिको अन्त्येष्टि काठमाडौँमै गरिने वा गाउँघरमै लगेर गर्ने व्यवस्था समाजले गर्दै आएको छ।
गाउँघरमा अन्त्येष्टि गर्न चाहनेका लागि आवश्यक कफिन (बक्स), बरफ (आइस), शवबाहन आदि व्यवस्थासमेत समाजले मिलाउँदै आएको छ।
विदेशमा निधन भएका व्यक्तिको शव नेपाल ल्याइएका अवस्थामा :
त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा शव बुझ्ने प्रक्रिया पूरा गरी, परिवारको इच्छाअनुसार काठमाडौँमै अन्त्येष्टि गर्ने वा घरसम्म पुर्याउने व्यवस्था लोहोरुङ राई समाजले समन्वय गर्दै आएको छ।
शवगृह (Mortuary) उपलब्ध स्थानहरू :
शिक्षण अस्पताल, महाराजगञ्ज
प्रहरी अस्पताल, महाराजगञ्ज
पाटन अस्पताल (पूर्ण रूपमा व्यवस्थित छैन)
बिजुली शवदाह गृह: शव अधिकतम एक हप्तासम्म राख्न सकिने सुविधा उपलब्ध छ।
अन्य केही अस्पतालहरूमा पनि शवगृह सुविधा उपलब्ध छन्, तर सबैमा छैनन्।
बेलायतमा मृत्यु संस्कारको प्रक्रिया विस्तृत रूपमा
विदेशमा बसोबास गर्ने लोहोरुङ समुदायको सङ्ख्या ठ्याक्कै निर्धारण गर्न कठिन छ। तथापि, अनुमानका आधारमा बेलायतमा लोहोरुङ बसोबासको दृष्टिले दोस्रो स्थानमा पर्दछ।
भारतमा बस्ने लोहोरुङहरूको औपचारिक विवरण उपलब्ध नभए पनि, त्यहाँ लोहोरुङ समुदायको बसोबास सबैभन्दा बढी रहेको अनुमान गरिन्छ।
लोहोरुङ राई समाज बेलायतका सल्लाहकार ऐतसिङ् वाचिक्लाम्साङ्का अनुसार, १८ जुलाई २०२६ सम्मको दर्ता विवरणअनुसार १५९ घरपरिवार सो समाजमा आवद्ध भइसकेका छन्।
बेलायतमा रहेका लोहोरुङ समुदायका सदस्यहरू आफ्नो संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण गर्न निरन्तर प्रयत्नरत छन्। करिब दुई दशक यता बेलायतका विभिन्न अस्पतालहरू र नर्सिङ होमहरूमा केही लोहोरुङ सदस्यहरूको निधन भएको तथ्याङ्क पाइन्छ।
गत एक दशकको अनुभव र घटनाक्रमका आधारमा संकलित जानकारीहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ, जसले बेलायतमा रहेका लोहोरुङ परिवारहरूलाई आगामी दिनमा मृत्यु संस्कारसम्बन्धी व्यवस्थापन र तयारीमा सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
बेलायतका विभिन्न अस्पतालहरूमा मृत्युवरण भएमा
बेलायतमा प्रायः धेरैजसो लोहोरुङ सदस्यहरूको मृत्यु अस्पतालमै हुने गरेको पाइन्छ। त्यहाँ मृत्यु भएमा धेरै झन्झट हुँदैन र आवश्यक व्यवस्थापनका लागि पर्याप्त समय पाइन्छ।
मृत्यु पश्चात मृतकलाई नयाँ लुगा लगाइदिनुपर्छ। शवलाई अस्पतालले शवगृह (Mortuary) मा राखिदिन्छ, र जति समय राखिए पनि त्यसका लागि अतिरिक्त शुल्क तिर्नु पर्दैन।
मृत्यु भएको जानकारी तुरुन्तै आफ्नै संस्था, नातेदार वा समीपका समुदायका सदस्यहरूलाई दिनु आवश्यक हुन्छ, ताकि कसैले उचित सल्लाह–सुझाव र सहयोग गर्न सकोस्।
अस्पतालबाट एक सानो जानकारी पुस्तिका (Information Booklet) प्रदान गरिन्छ, जसमा निम्न विषयहरू समावेश गरिएका हुन्छन्— मृत्यु दर्ता प्रमाणपत्र कहाँबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ, पूरा गर्नुपर्ने प्रक्रिया, सम्बन्धित सम्पर्क नम्बरहरू आदि। उक्त पुस्तिका (Information Booklet)को तस्बिर फोटो पृष्ठमा हेर्न सकिन्छ।
पारिवारिक निर्णय लिनुपर्ने विषयहरू:
परिवारको इच्छा के हो — समाधि गर्ने कि शवदाह गृह (Crematorium) मा अन्त्येष्टि गर्ने?
अन्त्येष्टि कुन स्थानमा गर्ने भन्ने निर्णय गर्नु आवश्यक हुन्छ।
शवलाई स्वदेश फर्काउने कि बेलायतमै अन्त्येष्टि गर्ने भन्ने विषयमा पनि परिवारबीच सहमति हुनुपर्छ।
फ्युनरल डाइरेक्टर (Funeral Director) चयन :
फ्युनरल डाइरेक्टरको खोजी घरबाटै वेबसाइटमार्फत गर्न सकिन्छ, वा कसैले पहिले सेवा लिएको भए फोनमार्फत सम्पर्क गर्न सकिन्छ।
उनीहरू व्यावसायिक सेवा प्रदायक (service providers) हुन्, त्यसैले मूल्यमा फरक (महँगो–सस्तो) हुन सक्छ; त्यसकारण तुलना गरी छनोट गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
शवबाहनको छनोट :
शव बहानका लागि बग्गी, कार वा अन्य सवारीसाधनमध्ये कुनै उपयुक्त विकल्प चयन गर्नुपर्छ।
यदि शवलाई स्वदेश पठाउने योजना छ भने, आर्थिक भार केही बढ्न सक्छ।
औपचारिक प्रक्रिया र समयसीमा :
पारिवारिक सहमति भएपछि मृत्युदर्ता फाँट (Register Office) मा फ्युनरल डाइरेक्टरको नाम र विवरण बुझाउनुपर्छ।
सामान्यतः, कम्तीमा ८–१० दिनअघि अन्त्येष्टि वा शव स्वदेश पठाउने प्रक्रिया सम्पन्न गर्न सकिँदैन, त्यसैले आवश्यक तयारी समयमै सुरु गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
अन्तिम संस्कार:
अन्तिम संस्कारका लागि गाउँघरमा जस्तै सामग्री र सुविधा विदेशमा उपलब्ध हुँदैनन्, त्यसैले त्यहाँका परिस्थितिअनुसार वैकल्पिक विधि र सामग्री प्रयोग गरेर संस्कार सम्पन्न गर्नुपर्छ।
“दुवै हातमा लड्डु हुँदैन” भन्ने लोकप्रचलित उखान सम्झँदै, उपलब्ध स्रोत र अवस्थासँग सन्तुष्ट रहनुपर्छ।
सिक्लाहिक्मा (पितृलाई पिण्ड दिने) कार्य बेलुकी ११ बजेअघि सम्पन्न गर्नुपर्छ, किनभने त्यहाँ ११ बजेदेखि बिहान ६ बजेसम्म हल्ला गर्न निषेध हुन्छ।
न्वागी गर्दा सिक्लाहिक्मॆ कार्य बिहान वा दिउँसो—दुवै समयमा गर्न सकिन्छ। यसको अर्थ, पितृहरू बिहान वा दिउँसो जुनसुकै समयमा आउन सक्ने विश्वास रहिआएको छ। त्यसो भए, चोखिने (शुद्धी गर्ने) कार्य मध्यरातमै गर्नुपर्छ भन्ने बाध्यता किन? त्यसैले, मेरो विचारमा राति ११ बजेअघि चोखिंदा फरक पर्दैन।”
समय, स्थान र सामग्रीअनुसार आवश्यक परिमार्जन गर्दै अन्तिम संस्कार सम्पन्न गर्नुपर्छ।
बेलायतबाट नेपाल आएर मात्र शुद्धी गर्ने पुरानो परम्परा तोड्दै, आफ्ना सन्तानहरूलाई संस्कार र मूल्यहरूको हस्तान्तरण त्यहीँबाट सुरु गर्नु उपयुक्त हुन्छ,
किनभने तेस्रो पुस्तादेखि पछिका सन्तानहरू नेपाल फर्कने सम्भावना न्यून रहन्छ।
नर्सिङ्होममा मृत्युवरण भएमा
नर्सिङ होममा विभिन्न प्रकारका व्यक्तिहरूलाई राखिने गरिन्छ — वृद्धवृद्धा, असक्त, अस्पतालबाट विदा पाएका तर घरमा हेरचाह सम्भव नभएका, वा अन्य कारणले विशेष स्याहार आवश्यक परेका व्यक्ति आदि।
यदि यस्तो अवस्थामा रहेका व्यक्तिको नर्सिङ होममै मृत्यु भयो भने, सामान्यतया त्यहाँ शवगृह (Mortuary) हुँदैन। त्यसैले मृत्यु पश्चात तुरुन्तै फ्युनरल डाइरेक्टर (Funeral Director) को खोजी गरी शव व्यवस्थापनको तयारी सुरु गर्नुपर्छ।
मृत्यु भएपछि मृतकलाई नयाँ लुगा लगाइदिनु आवश्यक हुन्छ।
त्यसपछि आफ्नो समाज, संगठन र नातेदारहरूलाई यथाशीघ्र खबर गर्नुपर्छ, ताकि कसैले आवश्यक सल्लाह–सुझाव र सहयोग प्रदान गर्न सकोस्।
अन्य व्यवस्थापनका प्रक्रिया भने माथि उल्लिखित अस्पतालमा मृत्यु भएका अवस्थामा लागु हुने नियमहरू अनुसार नै हुन्छन्।
नर्सिङ होमबाट पनि अस्पतालेझैं साना जानकारी पुस्तिका (Information Booklet) प्रदान गरिन्छ, जसमा निम्न विवरणहरू समावेश हुन्छन् — मृत्यु दर्ता प्रमाणपत्र कहाँबाट प्राप्त गर्ने, आवश्यक प्रक्रिया के–के छन्, सम्पर्क गर्नुपर्ने कार्यालय वा व्यक्तिहरूका विवरण आदि।
केही नर्सिङ होमहरूमा मात्र शवगृह सुविधा उपलब्ध हुन्छ, जहाँ शवलाई अल्प समयका लागि राख्न सकिन्छ। तर अधिकांश अवस्थामा फ्युनरल डाइरेक्टरले ओछ्यानबाटै शव उठाएर लैजाने व्यवस्था गर्छन्।
हस्पाइस (Hospice) — धर्मशाला
हस्पाइस लाई नेपालीमा “धर्मशाला” भनिन्छ। यहाँ ती बिरामीहरूलाई राखिन्छ, जो गम्भीर वा जीवनको अन्तिम अवस्थासम्म पुगेका हुन्छन्।
यसको उद्देश्य बिरामीलाई उपचार गरेर निको पार्नु होइन, बरु पीडा कम गर्नु, मानसिक तथा भावनात्मक सहयोग प्रदान गर्नु, र जीवनको अन्तिम चरणलाई सहज बनाउनु हो।
सामान्यतया, हस्पाइसमा पनि शवगृह सुविधा हुँदैन।
त्यहाँ मृत्यु भएमा, तुरुन्तै फ्युनरल डाइरेक्टरको खोजी सुरु गरी शव व्यवस्थापनको प्रक्रिया माथि वर्णित विधिअनुसार पूरा गर्नुपर्छ।
आफ्नै निवासमा मृत्युभएमा
यदि कुनै व्यक्ति रोगका कारण जीवनको अन्तिम अवस्थामा पुगेको छ र अन्य कुनै उपचार वा औषधि प्रभावकारी नहुने चिकित्सकहरूले निष्कर्ष निकालेका छन् भने, परिवारले घरमै दुखाइ तथा अन्य असहज लक्षणको व्यवस्थापन गर्दै राख्न सक्छ। तर यस्तो अवस्थामा आफ्ना चिकित्सक (GP) लाई अनिवार्य रूपमा जानकारी गराउनुपर्छ।
यस्तो अवस्थामा मृत्यु घरमै भएमा, परिवारले चिकित्सक (GP) लाई फोन गरेर बोलाउनुपर्छ। चिकित्सक आएर मृत्यु पुष्टि गर्नेछन् र आवश्यक कागजातहरू पठाउने व्यवस्था गर्नेछन्। अन्य व्यवस्थापन प्रक्रिया भने नर्सिङ होममा मृत्यु भएजस्तो नियमहरू अनुसार नै हुनेछ।
यदि मृत्यु अचानक वा कुनै दुर्घटनाका कारण घरमै भयो भने, एम्बुलेन्स बोलाएर व्यक्तिलाई आकस्मिक कक्ष (Emergency Room) मा लैजाने र अस्पतालले त्यसको जिम्मा लिने व्यवस्था हुन्छ। त्यस अनुसार प्रक्रियामा अगाडि बढाइन्छ।
नोट: लोहोरुङ जातिले जन्मदेखि मृत्युसम्म गर्ने आवश्यक संस्कारहरूमा, आफ्नो गाउँठाउँमा जस्तै सहर, बजार वा विदेशमा बसाइँ सरेका परिवारहरूले आवश्यक सामग्री उपलब्ध नभएको अवस्थामा, वा देशको नियमले केही कार्य प्रतिबन्धित भएमा, वैकल्पिक सामग्री र तरिका प्रयोग गरेर संस्कार सम्पन्न गर्नुपर्छ। यसरी, संस्कार र परम्परालाई जोगाउने प्रयास निरन्तर गर्नुपर्छ।
अध्याय: ६
लोहोरुङ जातिले गरिल्याएका अतिरिक्त संस्कारहरू
लोहोरुङ जातिको जन्मदेखि मृत्युसम्म अनिवार्य गर्नै पर्ने र बुझ्नै पर्ने नौवटा संस्कारको बारेमा माथि भिडियोसहित प्रस्तुत गरिएको छ। यी नौवटा संस्कारहरू बाहेक, परम्पराअनुसार अन्य अतिरिक्त (Additional) संस्कारहरू पनि आजसम्म जीवित रहेका छन्। गाउँठाउँ अनुसार केही भिन्नताहरू अवश्य छन्, तर ती भिन्नताहरूको सिद्धान्त फरक पर्दैन। यी अतिरिक्त (Additional) संस्कारहरू प्रायः सृष्टिकर्ता पुर्खाहरूमा पर्दछन्।
लोहोरुङ जातिमा करिब ३० वा सोभन्दा बढी पाःछा/थरहरू छन्। ती पाःछा/थरहरूबीच सबै विषयहरूको जानकारी सधैं समान रूपमा उपलब्ध नहुन सक्छ।
हरेक गाउँसमूह वा पाःछा/थरले जन्मदेखि मृत्युसम्म अनिवार्य गर्नु पर्ने संस्कारहरू बाहेक, आफ्नै परम्परागत विधि अनुसार अतिरिक्त साम्माङ्–लिम्माङ् (पूजा–आजा) गर्ने प्रचलन पनि रहेको छ।
उदाहरणका लागि, सदियौँदेखि वाचिक्लाम्सङ्, बिःॽवा, लुमबेन र डेखिम्हरू झुरुपै एकै ठाउँ, गैरीपांमा र डाँडापांमामा बस्दै आएका छन्।
तर वाचिक्लाम्सङ्हरूले विजय दशमीको साँझ वा रातमा घरको तल्लामाथि वा परको बारीको डिलमा पूजा गर्ने गर्छन्। तर यो पूजा के हो भनेर वाचिक्लाम्सङ्हरूले प्रायः कसैले पनि खुलाउन चाहँदैनन्।
मुख्य रूपमा बाहिर देखा पर्ने अतिरिक्त संस्कारहरू यस प्रकारका छन्।
वाया–वारेम्मा (खोला देव र स्वर्गे देव)
चाःवाटाङ्मा (जाङ्गली, गाउँलेनी, पोथ्रे)
सिकाःरि (पा:रुहा:ङ्)
डिड्ढा साम्माङ् (ठूलो पूजा)
इक्साम्माङ् – बालिपूजा
खिम्पिऎ साम्माङ्: कुल पूजा
याङ्लि (खॆक्टि)
गॆऎरॆङ् मॆऎरॆङ् – वारि–पारि याःफुटाङ्मा, बाःलाटाङ्मा
कुमाटाङ्मा, लाटि बुढेनि
डेःचापॆ
माक्लुङ् सिकाःरि – लेखको सिकारी
ढान्कुटॆ
चाबॆॽवा
सुब्बा-सुब्बेनि
ध्रुपुजा – गाउँ/टोलमा हुने शक्ति पिठ्को सामूहिक पूजा (उभौली र उधौली) वा व्यक्तिगत पञ्च पुजा/पञ्चवली
मिम्मा चुक्मॆ– आगोको माउलाई शिर उठाउनु
देउराली पूजा
चाःवा पूजा
नाग पूजा
भुमे पूजा – रासी पूजा
साउने सक्रान्तिमा छेछेपे:मे (नयाँ पाकेका अन्न र फलफूल पितृहरूलाई चढाउने)।
खोलादेव – एक जोडी परेवा देखि पञ्चवलीसम्म पुजिन्छ
गोठ्ठा पूजा – गोठ पूजा
साखेवा पूजा
मासान पूजा
बाँदर देव पूजा
साया पःक्मॆ – शिर उठाउने
लावा कॆःमॆ – नानिहरूको सातो बोलाउने
महिला गर्भवती हुँदा सिक्ला फाब्मॆ – पितृहरूलाई हटाउनु
जोःगिमाङ् – उक्टा लोहोरुङ, धन्कुटा
माथिका पूजाहरू मध्ये छनौट गरिएका पूजाहरूको विधि र प्रक्रिया भिडियोसहित प्रस्तुत गरिएको छ।
वाया–वारेम्मा (खोला देव र स्वर्गे देव)
किरात लोहोरुङ जातिले साम्माङ् (पूजा) किन र कसरी सुरु गरे भन्ने बारेमा धेरै कथाहरू जोडिएका छन्। वाया भन्नाले माइतीको नाम जनाउँछ भने वारेम्मा भन्नाले चेलीको नाम जनाउँछ।
कथाअनुसार, माइती र चेलीहरूले वनभोज जाने सल्लाह गरे। वनभोजको स्थलमा पुगेर उनीहरूले कामको विभाजन गरे।
माइतीहरू चेलीहरूको लागि फूल टिप्ने र मिठो तरकारी तथा माछा मार्ने कार्यमा लागे। माछा मार्ने क्रममा माइतीहरू खोलामा बगेर मृत्यु भए र उनीहरूको लास तथा आत्मा खासुॽमा-खायेम्मामा पुग्यो।
अर्कोतर्फ, चेलीहरू रोटी पोल्दा तेलमा आगो फैलिँदा मृत्यु भए। उनीहरूको आत्मा धुवाँको मुस्लो मार्फत आकाश वा नाङ्लाखा (हिमाल)मा पुग्यो।
यसरी माइती र चेलीहरूको विछोड भयो। दुर्घटना भएकोले, प्रत्येक लोहोरुङ घरपरिवारले उभौलीमा उनीहरूको आत्माको सन्तुष्टिका लागि सृष्टिकर्ता पुर्खाहरूको रुपमा पूजा गर्न सुरु गरे र यो परम्परा आजसम्म जीवित छ।
वाया केही गँ:गा (लाटो वा लठेप्रो) थिए, त्यसैले उनलाई गँ:गालिहा:ङ् पनि भनिन्छ।
चेलीहरू तातो तेलको आगोले मृत्यु भएकाले उनिहरूलाई केःवानिहा:ङ्मा भनेर पेल्लाम्/मुन्धुम्मा उल्लेख गरिएको छ। किनकि केवा भन्नाले लोहोरुङ भाषामा तेल हुन्छ।
धुवाँको मुस्लोले चेलीको आत्मालाई आकाशतिर लगेको विश्वास रहेकाले, स्वर्गे देव र चोक्खो स्थानमा पूजा गर्नुपर्छ; यसलाई चोक्खो साम्माङ् पनि भनिन्छ (ठुले, २०७४)।
वाया–वारेम्मा - पुजा गर्ने प्रकृति
वनभोजको लेआउट अनुसार पूजा सञ्चालन गरिन्छ।
वाया (गँ:गालिहा:ङ्) को लागि बगेको खोलामा वा पानीमा थान तयार गर्नु पर्छ।
वारेम्मा को लागि पाखामा थान राखेर रोटी पोल्नु पर्छ।
याटाङ्पा (पुजारी) ले पहिलो चरणको पेल्लाम्/मुन्धुम्मार्फत माइतीहरूलाई खासुॽमा–खायेम्माबाट फकाएर हिमालको छुङ्कुॽवा चा:वामा पुर्याउँछन्।
त्यसपछि माइती र चेलीहरूलाई साम्मङ्खाप्मा (पूजास्थलमा) सँगै लिएर आउँछन् र पहिलो चरणको पूजामा हिँ:वा (भोग) चढाएर सम्पन्न गरिन्छ।
भात–मासु तयार भएपछि पूजा थानमा चढाएर दोस्रो चरणको पूजा सुरु गरिन्छ। यस चरणलाई “खानु–पिउनु” भनिन्छ।
त्यसपछि चेलीहरूलाई नाङ्लाखा (हिमाल) मा पुर्याइन्छ र त्यहाँ भएको थान पेल्लाम्/मुन्धुम्द्वारा उठाइन्छ।
किरात लोहोरुङ जातिले गर्दै आएका साम्माङ्–लिम्माङ् (पूजा–आजा) मध्ये यो चोक्खो, पोम्मारि, स्वर्गे देव वा वाया–वारेम्मा भनेर चिनिने पूजा सबैभन्दा विशिष्ट मानिन्छ।
यस पूजालाई सम्पन्न गर्न पेल्लाम्/मुन्धुम् जटिल सिलसिलावार पुर्याउनु पर्छ।
यदि पूजा गर्दा फॆक्टाङ्गि (पुजारी) ले सिलसिलावार पूरा नगरेमा, जनविश्वास अनुसार ‘हेट्ढाङ्सु भनॆ’(अपूर्ण वाचन गरेमा) —पुजारिको मृत्यु हुने खतरा हुन्छ।
नयाँ पुजारीहरूले निपुण नभएसम्म यो पूजा गर्दैनन्।
यो पूजा सुरु गरेपछि मात्र याटाङ्पा (पुजारी) भएको मानिन्छ।
वाया–वारेम्मा पुजाको तयारी
यस पूजामा धेरै प्रकारका दुर्लभ फूलहरू टिपेर ल्याउनु पर्छ। फूल टिप्ने व्यक्तिहरूलाई बुङ्कुरुवा वा बुङ्कुरा भनिन्छ।
बुङ्कुराहरूले पनि नियमहरू पालना गर्नु अनिवार्य हुन्छ; नगरेमा उनीहरूलाई हानि–नोक्सानी हुन सक्ने विश्वास छ।
पूजाको दिन, समय र स्थल पूर्वनिर्धारित रूपमा फॆक्टाङ्गि (पुजारी), बुङ्कुरा (फूल टिप्ने), र आमन्त्रित इष्ट–मित्रहरूलाई जानकारी गराइन्छ।
तय गरिएको दिन, सबैले आवश्यक सामग्री बोकेर पूजा स्थल पुग्छन्।
जंगलबाट बुङ्कुराहरू पनि समयमै आइपुग्छन्।
बुङ्कुराहरू (फूल टिप्ने नियम)
फूल टिप्न सुरु गर्नुअघि बुङ्कुराहरूले अनिवार्य रूपमा नुहाउनुपर्छ।
त्यसपछि, अरू कसैसँग भेटघाट, कुरा गर्नु वा ध्यान विचलित हुने कुनै कार्य गर्नु हुँदैन।
फूल टिप्ने क्रममा लुकिछिपी हिँड्नुपर्छ।
फूलहरू दुवैजनाले मिलेर टिप्नुपर्छ।
प्रत्येक फूल जोडीमा हुनुपर्छ; धेरै थोरै वा टुक्रिएका फूल स्वीकार्य हुँदैनन्।
फूल टिप्ने क्रममा कुनै फूल खसेमा, कसैले देखेमा, वा अन्य अप्रत्याशित घटना भएमा तुरुन्तै पुजारीलाई जानकारी दिनुपर्छ।
वाया–वारेम्माको थानहरू बनाउने नियम
यस पूजामा दुईवटा थान बनाउनु पर्छ:
१. वाया (वा घाःटा) थान
२. वारेम्मा (वा चक्ख) थान
वाया वा घाःटा पूजा
खोला, खोल्सी, पधेरो वा कुनै पनि पानी बगेको स्थानमा, ढुङ्गा वा काठको सहायताले माथिबाट चाङ् (थुप्रो) बनाइन्छ।
त्यसपछि, मुठ्ठा पारिएका फूलहरू ठाडो पारेर त्यस चाङ्मा अड्याइन्छ।
फूलहरूको विशेष महत्व
पुजा–आजामा किन सेउली र अन्य फूलहरू टिपेर ल्याइने र चढाइने गरिन्छ भन्ने कुरा पेल्लाम्/मुन्धुम् अध्ययन गर्दा स्पष्ट हुन्छ।
धामी वा पुजारीहरूले जसको उपचार गर्दैछन् वा जसको नाममा पूजा हुँदैछ, त्यस व्यक्ति वा वस्तुको लागि पेल्लाम्/मुन्धुम् अनुसार ती फूलहरूले साया पःक्मॆ – शिर उठाउने, साया चक्मॆ – आयु लामो बनाउने, र साया चॆम्मॆ – शिर चम्किलो बनाउने भनी आशीर्वाद प्रदान गरिरहेका हुन्छन्।
त्यहाँ चढाइएका अण्डा वा अन्य जीवित प्राणीका भोग चढाउनु अघि पनि फूलहरूले शिर उठाएको कुरा पेल्लाम्/मुन्धुम्मा प्रत्यक्ष सुन्न सकिन्छ।
समकालीन अर्थ
आजको समयमा विश्वका विभिन्न संस्कृतिमा सुखद वा दुःखद दुवै अवसरमा फूलको माला, थुँगा वा गुच्छा अर्पण गरी स्वागत तथा बिदाइ गर्ने प्रचलन पाइन्छ। यसको अर्थ जसलाई फूल दिइन्छ, उसलाई खुसी बनाउनु हो।
खुसी हुनु भनेको शिर ठाडो हुनु हो — अर्थात् आत्मबल र आत्मविश्वास बढ्नु हो।
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसको ज्ञान, सञ्चार र व्यवहारमा ठूलो परिवर्तन ल्याए पनि मानिसको भावना, सम्मान, दुःख, प्रेम, बिदाइ र प्रकृतिप्रतिको प्रतीकात्मक सम्बन्ध भने अझै समाप्त भएको छैन। किरातहरूको पेल्लाम् /मुन्धुम्मा वर्णित सिद्धान्तहरू हेर्दा संसारभर प्रयोग भइरहेका आधुनिक व्यवहारहरूमा त्यसकै अप्रत्यक्ष प्रभाव देख्न सकिन्छ, जस्तै शुभ वा अशुभ दुवै प्रकारका अवसरमा फूलको प्रयोग भएको देखिन्छ। किनकि किरातहरूको पेल्लाम् /मुन्धुम् कुनै नयाँ सिर्जना होइन, यसको उत्पत्ति प्रागैतिहासिक कालमै भएको मानिन्छ।
वाया (खोला देव) का लागि फूलहरू
वाया (खोला देव) का लागि निम्न फूलहरू प्रयोग गरिन्छ:
१. लल वॆड्डिन्२. सोयॆङ्ला३. जामुना
४. ठाब्नम् टुलासि५. टानारि वा टानारिङ्६. खाम्टेल्ला
यदि माथि उल्लेखित फूलहरू उपलब्ध नभए, तिनका बैकल्पिक फूलहरू पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यी फूलहरूलाई छवटा भागमा बाँडी, मुठ्ठी पारेर राख्ने चलन छ।
नोट: टेल्ला डिङ्म (थान) निर्माण कार्य अघि, बुङ्कुरा (फूल टिप्ने व्यक्ति) लाई खाजा खुवाउनुपर्छ। जंगलबाट फूल टिपेर फर्कँदासम्म बुङ्कुराहरूलाई भोक र तिर्खा लागेको हुन सक्छ। उनीहरूसँगै रहेका अन्य व्यक्तिहरूले पनि खाजा लिन सक्छन्। तर, पूजाको (टेल्ला डिङ्मॆ) थान बिछ्याए पछि, याखाम् खाःब्मा (मुख्य व्यक्तिले मुख जुठो नगरेसम्म) कसैले खानपिन गर्नु हुँदैन।
चाङ्माथि पूजाका सामग्रीहरू राख्ने तरिका
१. चाङ्को पछाडि चारवटा फूलका मुठ्ठा ठाडो पारेर राखिन्छ।
२. पात्ले सेउलीको पात बिछ्याइन्छ।
३. करिब ३ फिट लामो सेतो, सफा कपडा (चोक्खो कपडा) बिछ्याइन्छ।
४. करिब दुई माना मुड्कि सिया (चामल) फिज्याइन्छ।
५. चारवटा अण्डा, सिया (चामल)का धर्का बनाएर लाइनमा सजाइन्छ।
६. दुईवटा लोहोटामा पानी र फूलका मुठ्ठा राखी दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
७. एउटा तामाको मानामा (टाँ:बडाम्) पानी र सिक्का पैसा (याङ्डाम्) राखिन्छ।
८. दुईवटा काँसका बटुका (काँ:सडाम्) पानीसहित दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
९. बुङ्डाम् सेट जस्तै—मृगको सिङ्, खुट्टा, दुम्सीको काँडा आदि सजाइन्छ।
११. सबै सामग्रीमा अदुवा काटेर राखिन्छ।
१२. साङ्मारा (बिर्को वा ढाक्ने पात) टाँ:बडाम् र काँ:सडाम्मा राखिन्छ।
13. भालेलाई थानको दायाँ र पोथीलाई बायाँपट्टि, किला गाडी बाँधिन्छ।
14. कुखुराहरूलाई पानीले छ्यापी, खुट्टा र चुच्चो सफा गर्न पानीले धोइन्छ।
वाया सक्माबा (सासबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारीको
नोट: पुजारीको पेल्लाम्/मुन्धुम् अनुसार फलाकेका चाःवा र सामॆक् अन्य व्यक्तिहरूले पूजा गर्दा फरक चाःवा र सामॆक् प्रयोग गर्छन्। जसको पूजा गरिन्छ, त्यहीअनुसार नै फलाक्नु आवश्यक हुन्छ। यो पूजा युम्पाङ् चेलीको हो।
दायाँ पट्टीको फूल भएको लोहोटा पुजारीले लिन्छ ।
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ युङ्खामामिग
गँ:गालि हाःङ्, गँ:गालि हाःङ्मा केःवानि हाःङ्मा
माहाभाराट लाम्पा
मायोवा लाम्पा, टेकाफु लाम्पा
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ लाम्फुन टिङ्से पिःलुवा चुप्पि
साम्पङ्पिग नाचानपिॽमॆ पेन्चानपिॽमॆ
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ साङ्सवा लाम्पा चाँ:पाफु लाम्पि ,
नेन्चान पिॽमॆ, पेन्चान पिॽमॆ
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ बॆक्चॆॽवा लाम्पा, नेन्नुवा लाम्पा
बॆङ्कॽवा लाम्पा, खेरेप्सुवा लाम्पा
सेन्चिन खिन्से, सेम्माङ्न खिन्से, माक्सिन खिन्से
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ नाम्कॆॽमामिसु, नाम्डाःमामिसु
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ लावान खिन्से, पुँवाँन खिन्से
सेन्चिन खिन्से, सेम्माङ्न खिन्से
लासुन डाम्पि, काँ:सडाम्पि, बेसुक्न डाम्पि, टाँ:बन डाम्पि
फुङ्सुनायो फुङ्यो नेनुङ्
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ नाम्कॆॽमा वाःमि, नाम्डाःमावाःमि
किःसामि हाङ्सु, बिक्सामि हाङ्सु, फुङ्यो नेनुङ्
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ युङ्खामामिसु खाम्टेल्ला फुङ्पा
सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्, सायान चॆनुङ्
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ बुङ्कुरामिसु टानारि फुङ्पा
सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्, सायान चॆनुङ्
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ फॆक्टाङ्गिमिसु खाम्टेल्ला फुङ्पा
सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्, सायान चॆनुङ्
ओ हाःङ्ऽऽ ओ हाःङ्ऽऽ सिःचिला हाङ्सु, माःचिला हाङ्सु
मिॽवाँमा हाङ्सु, नाःॽवाँमा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
बेसुक्न डाम्पि, टाँ:बन डाम्पि
हिँवा बगाउने प्रक्रिया
भन्ने पेल्लाम्/मुन्धुम्मा उच्चारण गरेपछि, बुङ्कुरा वा कजारीले कुखुराको खुट्टा र पखेटा एकैसाथ समातेको अवस्थामा, कुखुराको घाँटी अचानोमा राख्छ र त्यसपछि खुकुरीले बध गरी हिँवा (रगत) बगाउँछ।
पेल्लाम्/मुन्धुम् सन्दर्भ
यसरी, पुजारीले पूजा गर्दा यी कथाहरूलाई स्मरण गर्दै, ती आत्माहरूको सम्मान स्वरूप पेल्लाम्/मुन्धुम् उच्चारण गरिन्छ।
धेरैको विश्वास अनुसार, यो पूजा चेलीहरूलाई पछ्याउँछ भन्ने गरिन्छ।
केही समुदायहरूमा यसै पूजालाई खामाङ्–यिमाङ् न्वागीसँग पनि संयोजन गरी गर्ने प्रचलन छ।
दोस्रो चरण — वायाको पूजा
बुङ्कुरा वा कजारीहरूले पहिलो चरणको पूजा सकेपछि थान उठाएर ल्याउँछन्।
त्यहाँ पाकेको परिकारहरू राखिन्छन् र “उम्चाबा” पूजा गरिन्छ।
वाया मात्र पूजिएको भए दोस्रो चरणको (उम्चाबा) पूजा घरको कुनामा सम्पन्न गरिन्छ।
वायाको उम्चाबा (पाकेको परिकार) बाट पूजा थान बनाउने विधि
१. करिब २ फिट अग्लो, पात्लेको सेउली गोलो आकारको थान (पोथ्रे) तयार गरिन्छ।
२. सालका पात टेल्ला दायाँ–बायाँ बिछ्याइन्छ।
३. घरमा हो भने कुनामा टेल्ला मात्र बिछ्याउने चलन छ।
४. दुईवटा टङ्पा (पिप्पा) थानको दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
५. दुईवटा लोहोटा पानीसहित टङ्पाको छेउ–छेउमा राखिन्छ।
६. दुईवटा चिण्डो जाँडसहित सजाइन्छ।
७. दुई भाग भात र दुई भाग मासु खप्टाएर राखिन्छ।
८. दुई भाग झोल (दुनामा), मासुको माथि राखिन्छ।
९. दुईवटा काँसका बटुका पानीसहित दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
१०. दुई भाग सेल (वा रोटी) राखिन्छ।
११. दुई भाग भुटेको अण्डा राखिन्छ।
१२. दुई भाग वामिक् (वा दुई टुक्रा पोलेको आन्द्र) राखिन्छ।
१४. सबै परिकारमा अदुवा काटेर राखिन्छ।
१५. साङ्मारा (पातको बिर्को) तोङबा, चिण्डो, लोहोटा, काँ:सका बटुका सबैमा ढाकिन्छ।
१६. एउटा काँसको बटुकामा झोल र पात राखी, पुजारीको अगाडि राखिन्छ।
यसरी सबै सामग्री तयार भएपछि, वाया (खोला देव) को दोस्रो चरणको पूजा (उम्चाबा) गर्न तयारी पूरा हुन्छ।
वायाको उम्चाबा (पाकेको परिकार) बाट पेल्लाम्/मुन्धुम् : पुजारी
हेऽऽऽ लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ युङ्खामामि आन्ना
आइग हिँवा नेन्डाकुङ्, पुँवाँ नेन्डाकुङ्, चासुम् नेन्डाकुङ्
हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ, सिरि पुरि आलॆःपिमॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुडाकानि हाङ्सु आइग
आङ्ला खिम्पि, सुरा खिम्पि, खाटिन खिम्पि, मिटि खिम्पि
हिच्चिरि लुङ्पि, ठुक्चिरि लुङ्पि, वाइरुङ्न खिम्पि
डिवान फेःडु, चाःवान फेःडु
सेऽऽऽ लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ युङ्खामामिग
गँ:गालि हाःङ्, गँ:गालि हाःङ्मा, केःवानि हाःङ्मो
सेऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
सेन्चि ऎन्डुङ्, सेम्माङ् ऎन्डुङ्, माक्सि ऎन्डुङ्,
मुॽइ ऎनुङ्, खाॽइ ऎनुङ्
नुकक् ऎन्डुङ्, नुवाङ् ऎन्डुङ्, हिँवा ऎन्डुङ्
लावा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्
पुँवाँ ऎनुङ्, सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्, माक्सि ऎनुङ्,
नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्, हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्
सेऽऽऽ फॆकुरिऎसु फॆक्टाङ्गिऎसु, टेल्ला इःगु, लासु इःगु
डिवा इःगु, चाःवा इःगु
यहाँ दोस्रो चरणको पूजा घरमै गरिएको देखाइएको छ, किनकि यो पूजा परम्पराअनुसार घरमै पनि गर्न सकिन्छ।
नोटः माथि उल्लेखित विवरण अनुसार, वायाको पहिलो र दोस्रो चरण समाप्त भएपछि मात्र वारेम्मा पूजा सुरु हुने देखिन्छ। तर, वस्तुतः वाया र वारेम्मा पहिलो चरणको पूजा प्रायः पालै-पालो सम्पन्न गरिन्छ। त्यसपछि परिकारहरू पाकिसकेपछि, दोस्रो चरणका दुवै पूजाहरू पालै-पालो सम्पन्न गरिन्छ।
यहाँ अलमल नहोस् भनेर मात्र, वाया र वारेम्मा दुवैका पहिलो र दोस्रो चरणका सामग्री, विधि र पेल्लाम्/मुन्धुम् आ–आफ्नो स्थानअनुसार अलग–अलग रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
वारेम्मा, पोम्मारि, स्वर्गे देव, चोक्खो पूजा
यो देवता वा पूजालाई वारेम्मा, पोम्मारि, स्वर्गे देव, वा चोक्खो साम्माङ् नामले चिनिन्छ।
वाया (खोला देव) को पूजा एक्लै गर्न सकिन्छ तर वारेम्मा (स्वर्गे देव) लाई भने वाया (खोला देव) सँगै मात्र पूजा गर्नुपर्छ। अर्थात्, वारेम्माको पूजा स्वतन्त्र रूपमा (एक्लै) गरिदैन।
वारेम्माको लागि फूलहरूः
वाया र वारेम्माको फूलहरू बुङ्कुरा (फूल टिप्ने)हरूले टिपेर छुट्ट छुट्टै ल्याएको हुन्छ ।
(१)ठाब्नाम् टुलासि(२) आँ:बा(३) योक्ला
(४)खाडाङ्मा(५) गोःगुना(६) चिन्चङ्, सट्टामा आँगेरी
(७)आमाला(८) लुङ्सि(१०) डामाइ गेःडि
(११)सयॆङ्ला(१२) नुन्ढाःकि(१३) बाजारा
(१४)टाङ्चॆरॆम्मा(१५) माराटा(१६) जामुना
(२२) ढुकि(२३) टानारि/टानारिङ्
(२४)छिलिछि, (२५) सुनाखारि
(२६)खाम्टेल्ला(२८) गँ:गाला
(२९)माङ्गाला(३०) सुःफु सिङ्बाक् फूलहरूलाई बेर्ने
१० वटा बाँसको चङ्गॆ
फूलहरू १० भागमा बाँड्ने, प्रत्येक भागमा जोडी हुनुपर्छ।
वारेम्मा (वा चक्ख) थान बनाउने विधि
१. करिब ७ फिट लम्बाइका तीनवटा पात्ले वा मुसुरेका टुप्पामा फुर्का भएका लिङ्गोहरूलाई करिब २–२ फिटको अन्तरमा गाड्ने।
२. करिब ३ फिट लम्बाइका तीनवटा पात्ले वा मुसुरेका टुप्पामा चोके भएका खम्बाहरूलाई पहिले गाडिएका लिङ्गोहरूको २ फिट फरकमा सिधा दिशामा गाड्ने।
३. ती लिङ्गोहरू र चोके भएका खम्बाहरूमा तीनवटा २ फिटका तेर्सो बलोहरू बाँध्ने।
४. बाँसका भाटा खिपेर आवश्यक आकार मिलाउने। तेर्सो बलोहरूमा मिलाएर बेजोडी भाटाले चिम बनाउने।
५. तीनवटा २ फिटका भाटालाई बलोहरूसँग च्यापी चोयाले छाँदी दिने।
सामग्री र टेल्ला (थान) बनाउने विधि
२. ती फूलहरूलाई दुईवटा भाटाले तल र माथिबाट च्यापी बाँध्ने।
४. पात्ले वा मुसुरेको सेउली (टेल्ला) चिममाथि बिछ्याउने।
५. त्यस सेउलीमाथि सफा सेतो कपडा बिछ्याउने।
६. कपडामाथि मुड्किसिया (चामल) फिजाउने। त्यसपछि चङ्गॆका फूलहरूको सिधा-सिधा हुने गरी फिजाएको मुड्किसिया (चामल) मा बायाँपट्टि पाँच खाना र दायाँपट्टि चार खाना बनाउने।
७. बायाँपट्टिका पाँच खानामा पाँचवटा अण्डा लहरै राख्ने; दायाँपट्टिका चार खानामा पनि सोही गरी चारवटा अण्डा राख्ने। अण्डाहरू पानीले धोएका हुनुपर्छ।
८. अण्डाहरू बुङ्कुराले आ–आफ्नो नाउँमा राखेका हुन्छन्।
९. प्रत्येक अण्डामाथि अदुवाको एक–एक टुक्रा राख्ने र चारैतिर राख्ने।
१०. दुईवटा लोहोटा पानीसहित दायाँ–बायाँ राख्ने।
११. दुईवटा काँसका बटुका पनि पानीसहित दायाँ–बायाँ राख्ने।
१४. दुईवटा भाले कुखुरा दायाँपट्टिका लिङ्गोहरूमा बाँध्ने।
१५. दुईवटा पोथी कुखुरा बायाँपट्टिका लिङ्गोहरूमा बाँध्ने।
१६. कुखुराहरूलाई पानीले छ्याप्ने वा खुट्टा र चुचो धुने।
चोक्खो/पोम्मारि सक्माबा पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
नोट: पुजारीको पेल्लाम्/मुन्धुम् अनुसार फलाकेका चाःवा र सामॆक् अन्य व्यक्तिहरूले पूजा गर्दा फरक चाःवा र सामॆक् प्रयोग गर्छन्। जसको पूजा गरिन्छ, त्यहीअनुसार नै फलाक्नु आवश्यक हुन्छ। यो पूजा लुम्बेन् पा:छा/थरको हो।
हेऽऽऽ आन्ना ऎवालाहाःङ् चुआनि, ऎन्ठङ्माहाःङ्
बोमानिहा:ङ्, खासुॽमा खायेम्माहाःङ् चुआनि हाङ्सु
ठाङ्लाम्बाबिग यक्ला सेन्ला हुङ्चाआनि हाङ्सु
लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबामिग आनॆ, हिँवा पुँवाँ पिट्डामॆ
चासुम् पिट्डामॆ खेसुम् पिट्डामॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाना
ऎवाला हाःङ्हो, ऎन्ठङ्मा हाःङ्ओ
बोमानि हा:ङ्मोउ, खासुॽमा हाःङ्ओ, खायुम्मा हाःङ्मोउ
ओइएऽऽऽऽ बुङ्कुराऎसु, कॽवाबिग लाङ् हुक्न सःक्से
लाम्फुन टिङ्से, कुःफुन टिङ्से
ओइएऽऽऽऽ बुङ्कुराऎसु सिबुङ्न फाःक्से, वाबुङ्न फाःक्से
फुङ्न बिक्से
ओइएऽऽऽऽ खासुॽमा भाङ्कॆ, खायुम्मा भाङ्कॆ
लाम्फुन टिङ्से, कुःफुन टिङ्से
हाट्टुवा लाम्पा, डुङ्मान लाम्पा
ओइएऽऽऽऽ लाम्फुन टिङ्से, कुःफुन टिङ्से, फुङ्न बिक्से
ओइएऽऽऽऽ हाट्टुवा लाम्पा, डुङ्मान लाम्पा
महाभाराट लाम्पा, मायोवा लाम्पा, चेपाफु लाम्पा
ओइएऽऽऽऽ बुङ्कुरामिसु फॆक्टाङ्गिऎसु
लावान कोःप्से, लावान डोःप्से
ओइएऽऽऽऽ डुम्काट्टा लाम्पा, खाःरॆन लाम्पा
साट्टारे लाम्पा, साम्सवा लाम्पा
ओइएऽऽऽऽ चारावा खिन्से, खॆल्लावा खिन्से
सेन्चिन खिन्से, सेम्माङ्न् खिन्से
ओइएऽऽऽऽ चाँ:पाफु लाङ्पि नेन्चान पिॽमा, पेन्चान पिॽमा
लङ्पॽन पिॽमा
ओइएऽऽऽऽ बाजारा फुङ्पा, मुवारा फुङ्पा, हिॽवाबा लाम्पा
छुङ्कुॽमा चाःवाबि फॆकुरिऎसु फॆक्टाङ्गिऎसु
टेल्लारे फेःडु, लासुन फेःडु
ओइएऽऽऽऽ बाजारा फुङ्पा, मुवारा फुङ्पा, हिॽवाबा लाम्पा
पप्टिन साम्पङ्पि नेन्चान पिॽमॆ, पेन्चान पिॽमॆ
ओइएऽऽऽऽ बुङ्कुरामिसु, फॆक्टाङ्गिमिसु चिसाबामिग
लावान कोःप्से, लावान डोःप्से, हारेलो लाम्पा
ओइएऽऽऽऽ हिँ:वान खिन्से, पुँवाँन खिन्से, चासुम्न खिन्से
ओइएऽऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सन डाम्पि
बेसुक्न डाम्पि, चोमानिहाःङ्पि, नाङ्लाखाबि
लाम्फुन टिङ्से, फुङ्न बिक्से
ओइएऽऽऽऽ गोःगुना फुङ्यो, चिन्चङ्यो फुङ्यो
फुङ्सुनायो फुङ्यो नेनुङ्
ओइएऽऽऽऽ टानारि फुङ्यो फुङ्सुनायो फुङ्यो नेनुङ
ओइएऽऽऽऽ सयॆङ्ला फुङ्यो, गोःगुना फुङ्यो
फुङ्सुनायो फुङ्यो नेनुङ्
फुङ्सुनायो नेनुङ्
ओइएऽऽऽऽ सुन्पाःटि फुङ्यो, भाइरुङ्पाःटि फुङ्यो
फुङ्सुनायो फुङ्यो नेनुङ
ओइएऽऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ चिक्साबामिसु
सुनाखारि फुङ्पा फुङ्सुनायो फुङ्न चगुङ्
ओइएऽऽऽऽ खाम्टेल्ला फुङ्पा, बुङ्कुरामिसु सायान कॆॽल
सायान पःगुङ्, सायान चॆनुङ्
ओइएऽऽऽऽ फॆक्टाङ्गिमिसु, टुलासा फुङ्पा, गाङ्गाला फुङ्पा
सायान कॆॽल, सायान चगुङ्, सायान चॆम्पिॽमॆ
ओइएऽऽऽऽ नाम्कॆॽमा वाःमि, नाम्डाःमावाःमि
पोखामावाःमि, टिलावावाःमि, लॆल्लावा वाःमि
ओइएऽऽऽऽ साम्टाॽवा वाःमि सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्,
सायान चगुङ्, सायान चॆम्पिॽमॆ
ओइएऽऽऽऽ बोम्बोलुमिसु सायान कॆॽल, सायान पःगुङ्,
सायान चॆम्पिॽमॆ
ओइएऽऽऽऽ सिःचिला हाङ्सु, माःचिला हाङ्सु
मिॽवाँमा हाङ्सु, नाःॽवाँमा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
ओइएऽऽऽऽ हॆःखुवापाःचि, हॆःखुवामाःचि टाब्लुरे टेम्मॆ
सिगिक्न हाङ्सु ठुक्लाङ्न हाङ्सु
हुचेॽवा हाङ्सु, हुरेॽवा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
ओइएऽऽऽऽ झिझिरि कङ्सु, चॆक्चिन कङ्सु, रुपान कङ्सु,
ओइएऽऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सन डाम्पि
बेसुक्न डाम्पि, टाँ:बन डाम्पि
ओइएऽऽऽऽ चोमानि हाःङ्पि, नाङ्लाखाबिसु, माङ्डाम्फुबिसु
ओइएऽऽऽऽ नाम्कॆॽमा वाःमि, नाम्डाःमावाःमि, पोखामावाःमि
टिलावावाःमि, लॆल्लावा वाःमि, टारावा वाःमि
ओइएऽऽऽऽ साम्टावा वाःमि, पिचालि वाःमि, सम्फॽलि वाःमि
फॆकुरिएसु, फॆक्टाङ्गिऎसु, बुङ्कुराऎसु
ओइएऽऽऽऽ हिँवारे नेन्डुङ्, सक्मारे नेन्डुङ्
ओइएऽऽऽऽ सिरिर मान्लॆॽ, पुरिर मान्लॆॽ हेङ्किर मान्लॆॽ
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भनी उच्चारण गर्दै गर्दा, कजारीले पहिले भालेहरू र त्यसपछि पोथीहरू समाएर डाडाल्नोमा हिर्काउँछन्। त्यसपछि कुखुराको चुचो समाएर पातमा हिँवा चुहाउँछ र लिङ्गोको फेदमा चढाइन्छ।
वॆड्डिन्को चिवाँ (अण्डाको जोखान)
दायाँपट्टिको पहिलो अण्डा पुजारीको हुन्छ, दोस्रो अण्डा टुक्खा वा जसको नाममा पूजा गरिएको हो, त्यस व्यक्तिको नाममा हुन्छ।
तेस्रो अण्डा पहिलो बुङ्कुरा (फूल टिप्ने)को, चौथो अण्डा दोस्रो बुङ्कुरा (फूल टिप्ने)को हुन्छ।
अण्डाको रानीमा यदि सामान्य चोट मात्र परेको छ भने त्यसलाई “चोःबु” भनिन्छ, जसको अर्थ — पूजा स्वीकार भएको भन्ने हुन्छ। तर अण्डामा सेतो ध्वजा वा अन्य कुनै असामान्य चिन्ह देखिएमा त्यसलाई शुभ मानिँदैन।
कुखुराहरू पोल्ने क्रममा र काटकुट गर्दा, एउटा पखेटाभन्दा माथि घाँटी र टाउकोसहितको भाग टुक्खा, याटाङ्पा र फॆगुवाङ् (वा बुङ्कुरा) का लागि छुट्याएर सिङ्गै राख्नुपर्छ।
बाँकी मासु पकाउँदा ती अंसहरू पनि झोलमा डुबाएर एकैसाथ पकाउनुपर्छ।
चोक्खो/वारेम्मा उम्चाबा (पाकेको परिकार)बाट पूजा गर्ने विधि:
थानमा केही परिवर्तन गर्नुपर्छः
१. मुड्किसिया (चामल) उठाउने।
३. दुईवटा जाँडसहितको चिण्डो थप्ने।
४. चार टपरा भात, चार टपरा मासु, चार दुना अण्डा, र चार दुना झोल सबै खप्टाएर सँगै राख्ने।
५. ‘वामिक्’ (खिचडी वा तिते) को सट्टा चार टुक्रा आन्द्रा पोलेर राख्ने।
६. सेल रोटी टङ्पामाथि राख्ने र बाँकी रोटिहरू दायाँ–बायाँ झुण्ड्याउने।
७. कुखुराको उमालेको पखेटा, घाँटी र टाउका वरिपरि झुण्ड्याउने।
यसरी तयारी सम्पन्न भएपछि उम्चाबा (पाकेको परिकार) बाट पूजा गर्न तयार हुन्छ।
उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) चोक्खो/पोम्मारि पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
हेऽऽऽ आन्नाग लाम्मावा चा:वाबिऎ देखाबचिग आना
ऎवालाहाःङ्, चुआनि, ऎन्ठङ्मा, चोमानिहाङ्
बोमानिहा:ङ्, खासुॽमा खायेम्माहाःङ् चुआनि हाङ्सु
ठाङ्लाम्बाबि यक्ला सेन्ला हुङ्चाआनि हाङ्सु आइग
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुकानि
ओइएऽऽऽ सिःचिला हाङ्सु, माःचिला हाङ्सु
मिॽवाँमा हाङ्सु, नाःॽवाँमा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
ओइएऽऽऽ हॆःखुवापाःचि, हॆःखुवामाःचि टाब्लुरे टेम्मॆ
सिगिक्न हाङ्सु ठुक्लाङ्न हाङ्सु
ओइएऽऽऽ हुचेॽवा हाङ्सु, हुरेॽवा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्मॆ
झिझिरि कङसु् चॆक्चिन कङ्सु, रुपान कङ्सु
ओइएऽऽऽ फिःऎन कङ्सु, चक्फुन कङ्सु, लाङ्सुरे हेम्पिॽमॆ
हुक्सुरे हेम्पिॽमॆ
ओइएऽऽऽ टेल्लान डाम्पा, लासुन डाम्पा, काँ:सडाम्पा
बेसुक्न डाम्पा
ओइएऽऽऽ टाँ:बन डाम्पा, बःक्लाबा हाङ्सु, साक्बालि ठाम्पा
फिःॽमालि ठाम्पा, माङ्डाम्फुबा
ओइएऽऽऽ चिक्साबामिसु, चारावा ऎम्मॆ, खॆल्लावा ऎम्मॆ
सेन्चिन ऎम्मॆ, सेम्माङ्न् ऎम्मॆ
ओइएऽऽऽ मुॽइन ऎम्मॆ, खाॽइ ऎम्मॆ, लावान ऎम्मॆ
हिँ:वान ऎम्मॆ पुँवाँन ऎम्मॆ, चासुम्न ऎम्मॆ
सेन्चिन ऎन्डुङ्, सेम्माङ्न ऎन्डुङ्
ओइएऽऽऽ मुॽइन ऎन्डुङ्, खाॽइ ऎन्डुङ्, लावान ऎन्डुङ्
हिँ:वान ऎन्डुङ्, पुँवाँन ऎन्डुङ्, चासुम्न ऎन्डुङ्
ओइएऽऽऽ बुङ्कुराचिम्सु फॆक्टाङ्गिऎग लावान ऎनुङ्
पुँवाँन ऎनुङ्, सेन्चिन ऎनुङ्, सेम्माङ्न ऎनुङ्
ओइएऽऽऽ मुॽइन ऎनुङ्, खाॽइ ऎनुङ्, लावान ऎनुङ्
हिँ:वान ऎनुङ्, पुँवाँन ऎनुङ्, चासुम्न ऎनुङ्
ओइएऽऽऽ टेल्लान डाम्पा, लासुन डाम्पा, काँ:सडाम्पा
बेसुक्न डाम्पा, टाँ:बन डाम्पा
ओइएऽऽऽ बःक्लाब हाङ्सु, साक्बालि ठाम्पा
फिःॽमालि ठाम्पा, माङ्डाम्फुबा
ओइएऽऽऽ चारावा ऎन्से, खॆल्लावा ऎन्से, सेन्चिन ऎन्से
सेम्माङ्न ऎन्से, माक्सिन ऎन्से
ओइएऽऽऽ मुॽइन ऎन्से, खाॽइ ऎन्से, लाम्फुन टिङ्से
कुःफुन टिङ्से, हारेल लाम्पा
कुनिहाङ् लाङ्पि, पप्टिन साम्पोङ्पि
टेकाफु लाम्पा, माहाभाराट लाम्पा
ओइएऽऽऽ मुॽइन खिन्से, खाॽइ खिन्से, हाट्टुवा लाम्पा
डुङ्मान लाम्पा
ओइएऽऽऽ टाम्मरन लाम्पा, फिःऎन लाम्पा, पॆसङ्न लाम्पा
ओइएऽऽऽ खासुॽमाबिसु, खायेम्माबिसु येब्टान पिॽमॆ
पेन्टान पिप्मॆ
हेऽऽऽ आइग आन्नाग सिरि पुरि आलॆःपिॽमॆ आन्ना
खासुॽमा खायेम्माबि येब्टापिॽमानिहा, पेन्टापिॽमानिहा
आन्नॆ चासुम् ऎन्डामॆ, खेसुम् ऎन्डामॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाःडिङ्
लाङ्पि पोःब्डिङ्, हुक्पि पोःब्डिङ्, गुहा लॆःडिङ्
दोस्रो चरणको पूजा सम्पन्न भएपछि फॆगुवाङ् कजारीले टेल्ला थान उठाउँछन्। त्यसपछि सबैभन्दा पहिले छेछेपेःमॆ अन्तर्गत पितृहरूलाई चढाउने कार्य गर्नुपर्छ।
एउटा बटुकामा भात, मासु, झोल र चारवटा पात राखेर केही टाढा बिछ्याइन्छ। त्यसपछि बाँकी सबै पातहरूमा ती परिकारहरू अलिक–अलिक राख्दै फर्किन्छ।
टुक्खालाई मुॽइ दिने र याखाम् खाःब्मॆ
फॆगुवाङ् कजारीले एकवटा बटुकामा अलिकति झोल सार्छन्। त्यसपछि पुजारीले टुक्खालाई मुॽइ दिन्छन् र पिउने अनुमति प्रदान गर्छन्।
पेल्लाम् र मुन्धुम् पुजारी: (लोहोरुङ भाषा)
ऎवालाहा:ङ् चुआनिहा, खासुमा खायेम्माहा:ङ्सु चुआनि आइग
लिम्चेवा बुङ्पासु, टगॆक्फु बुङ्पासु साया चॆन्खॆःडाचिम्
खाम्टेल्ला बुङ्क्पासु साया चो:क्डाचिम्
सबैका लागि खाने–पिउने खुल्छ
पूजाको मुख्य कार्य सम्पन्न भएपछि सबैका लागि खाने–पिउने खुला गरिन्छ। भान्सेहरूले प्रसाद वितरण गर्छन्। तर बुढापाकाहरूले ग्रहण गर्नु अघि परम्पराअनुसार निम्न कार्यहरू गर्नुपर्छः
१. तोङ्बामा रहेको पिप्पा चोब्दै बाहिर तीन पटक छर्काउनुपर्छ।
२. बटुकामा सरुवा जाँड भएमा — कान्छी औँलाले तीन पटक छिर्का बाहिर फ्याँक्नुपर्छ। बुढापाकाहरूको तलको जस्तै पेल्लाम्/मुन्धुम् बखन्नु पर्छ।
लोहोरुङ भाषामा उदाहरण
पिट्रिचिऎ नाउडासा गार्हा सान्टि लॆःडामॆ
चारावा खॆल्लावा पिॽडामॆ, चासुम् खेसुम् पिॽडामॆ
नेपाली भाषामा उदाहरण
पितृहरूले नवग्रह–दशग्रहरूको शान्ति गरिराखून्, अन्न–पानीका सहस्रोतहरू प्रदान गरिराखून्, धन–सम्पत्ति प्रदान गरिराखून् र इष्ट–मित्रहरू दाहिने होऊन्।
याटाङ्पा, फॆगुवाङ् र बिमारी (टुक्खा) भाःग
कुखुरा काट्दा, पखेटाभन्दा माथिको घाँटी र टाउकोसहितको अंश पुजारीले चार जनामा बाँडिदिन्छन्।
निम्तालु अतिथिहरूको बिदाई
कतिपय अतिथिहरू साम्माङ्खाप् (पूजास्थल) बाटै बिदा लिएर आफ्ना घरतर्फ फर्किन्छन् भने, केही अतिथिहरू सामग्रीहरू घरसम्म पुर्याउन पनि जान्छन्।
इत्यादि।
लावा ऎम्मे
सबै सामग्रीहरू बोकेर अगाडि लागिन्छ। पुजारी थानको अगाडि पुगेर निम्न कर्मकाण्ड सम्पन्न गर्छन् —
पूजाको समीक्षा
घरमा पुगेपछि बुढापाकाहरूले पुजारीसँग “के–कस्तो भयो?” भनेर सोध्छन्।
त्यसपछि पुजारीले गरेको जोखान र अघिल्लो अण्डामा देखिएको चिवाँबारे छलफल हुन्छ।
यसरी पूजाको कार्य समाप्त हुन्छ।
चाःवाटाङ्मा (जाङ्गली, गाउँलेनि, पोथ्रे)
चाःवाटाङ्मा, ठाब्नाम्टाङ्मा, चासुम्टाङ्मा, वा जाग्गाटाङ्मा — यी नामहरू ठाउँअनुसार भिन्न रूपमा उच्चारण वा सम्बोधन गरिए पनि, लोहोरुङ समुदायको अनुसार उनी पृथ्वीमा रहेका सबै वनस्पति, जलचर र स्थलचरकी धनी, रानी तथा रक्षक हुन्।
ब्यक्तिको नाममा
धानको बीउ राख्दा
धान काट्न सुरु गर्नु अघि
सामूहिक बालिपूजाको समयमा
डिड्ढा साम्माङ्मा
इक्साम्माङ्मा
अन्य
ब्यक्तिगत पूजाको तार्किक क्रम:
यो व्यक्तिगत पूजाको नमुना हो। यसरी पूजा गर्दा शिकारीलाई पनि छुटाउन हुँदैन। यो पूजाको लागि पुजारी भए राम्रो हुन्छ, तर नभएमा प्रायः बुढापाकाले नै गर्ने गर्छन्, जस्तै धानको बीउ राख्दा, धान काट्न सुरु गर्नु अघि वा व्यक्तिगत पूजा। यही पूजामा रगतले मोलेको अक्षताको टीका लगाउने परमपरा पनि थियो र छ।
थान बनाउनेः
करिब दुई फिट लामो मुसुरे वा पात्लेको सेउली लाई गोलो आकारमा गाडी, पोथ्राझैँ देखिने बनाइन्छ।
शिकारीका लागि दुईवटा खिखक्बुङ् वा हिप्बुङ् (फुर्का खिपेको) करिब एक फिटको दूरीमा केही पर गाडिन्छन्।
सामग्री र टेल्ला (थान) बनाउने विधि
थानमा साना–साना केराका पात वा सेउला काटी लहरै बिछ्याएर बन्द गरिन्छ।
दुईवटा जाँडका छोक्रा भरिएका टङ्पा राखी, त्यसमा पिप्पा लगाइन्छ।
दुईवटा जाँड भरिएका चिण्डो टङ्पाको दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
दुई मुठी भात चिण्डोको छेउमा राखी, त्यसको माथि दुईवटा अण्डा राखिन्छ।
दुईवटा लोहोटा पानीसहित राखिन्छ।
दुईवटा काँ:सका बटुका पनि पानीसहित राखिन्छ।
अदुवा काटी सबैमा अर्पण गरिन्छ।
दायाँ–बायाँ किला गाडी, भालेलाई दायाँ र पोथीलाई बायाँ राखिन्छ।
कुखुराको खुट्टा र चुचो पानीले धोइदिनु पर्छ।
एउटा काँसको बटुका पुजारीले बजाउने छेउमा राखिन्छ।
यसरी पहिलो चरणको पूजा गर्नका लागि सबै तयारी पूरा हुन्छ।
नोट: पुजारीको पेल्लाम्/मुन्धुम् अनुसार फलाकेका चाःवा र सामॆक् अन्य व्यक्तिहरूले पूजा गर्दा फरक चाःवा र सामॆक् प्रयोग गर्छन्। जसको पूजा गरिन्छ, त्यहीअनुसार नै फलाक्नु आवश्यक हुन्छ। यो पूजा खार्डुवालाम्सङ् पा:छा/थरको हो।
हेऽऽऽ आनाग सिङ्भङ्मा चा:वाबिऎ सिङ् चा:वाबिऎगटा आना
सिङ्टाङ् लुङ्टाङ्न चुआना, आइग ठाङ्लम्बाबि यक्ला सेन्ला हुङ्चाआना
हाङ्सु, युङ्खाबामि चारावा पिट्डामॆ, खॆल्लावा पिट्डामॆ
सेन्चि सेम्माङ् पिट्डामॆ, नुकक् नुवाङ् पिट्डामॆ
चावटाङ्मा, गाँ:वाटाङ्मा, बाखाटाङ्मा, लुङ्टाङ्टाङ्मा
चारावाटाङ्मा, खॆल्लावाटाङ्मा याङ्टाङ्टाङ्माना
हा होऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सडाम्पि
चिःक्बि चाम्पि बेसुक् डाम्पि, टाँ:ब डाम्पि
हा होऽऽऽ चारावा पिॽमॆ, खॆल्लावा पिॽमॆ, सेन्चि पिॽमॆ
हेएएएएऽऽऽ आन्ना हिँवानुर, सुःफुनुर, अङ्फुनुर
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा ‘हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु’ भन्दै रहँदा, कजाहारीले भालेलाई पहिले र पोथीलाई पछि समाती डाँडाल्नोमा हिर्काउँछ। त्यसपछि उसले चुच्चो समाएर थानमा राखिएका अण्डामा भोग चढाउँछ।
कुखुराहरूको कलेजो निकालेर पोलिन्छ र पाकुवाबाट दोस्रो चरणको पूजा तयार गरिन्छ। बाँकी कुखुरा घरमै लगेर पकाइन्छ र प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।
सिकारी (पाःरुहा:ङ्)
लोहोरुङ जातिले पाःरुहा:ङ्लाई सिकारी को अर्को नाम वा स्वरूपका रूपमा विश्वास गर्छन्। सिकारीका सोह्र (१६) रूप वा नामका साथ पूजा गरिन्छ। लोहोरुङहरूले कुनै पनि पूजा गर्दा प्रायः सबै पूजा-अनुष्ठानमा सिकारीको पनि एक अंश अनिवार्य रूपमा समावेश गरिन्छ — कम्तीमा धूप बालेर नै भए पनि सिकारीलाई सम्झिन्छन्।
सिकारी: थान बनाउने प्रक्रिया
एक फिटको अन्तरमा खिखक्बुङ्, हिप्बुङ् (फुर्का खिपेको) गाडिन्छ।
त्यसपछि टेल्ला केराको पात बिछ्याइन्छ।
पातमाथि एक टपरा चामल राखी त्यसको माथि एउटा अण्डा राखिन्छ।
छेउमा कोइला राख्ने एउटा चेप्टो ढुंगा राखी त्यसमा आगो भएको कोइला राखिन्छ।
टपरामा सुनपाती वा भैरूङपातीको धूप राखी छेउमा राखिन्छ।
यसरी पूजाको तयारी पूरा हुन्छ।
सिकारी पूजा पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
धुप बाल्ने
हेऽऽऽ आनाग सिङ्भङ्मा चा:वाबिऎ सिङ् चा:वाबिऎगटा आना
युङ्खाबामि आना खिखक्टाङ्पा, लुङ्टाङ्टाङ्पा
सिङ्टाङ् लुङ्टाङ् चुआना हाङ्सु, आइग
ठाङ्लम्बाबि यक्ल सेन्ल हुङ्चाआना हाङ्सु
आइग युङ्खाबामि हिखक्बुङ् टेल्लाबि चारावा नेन्डुङ्
व्यक्तिगत पूजा गर्दा अण्डा र कलेजो पोलिन्छ र पकाइन्छ। त्यसपछि पक्कुवा द्वारा दोस्रो चरणको पूजा सम्पन्न गरिन्छ।
चाःवाटाङ्मा पाकुवाबाट दोस्रो चरणको पूजा: पुजारी
हेऽऽऽ आनागटा सिङ्भङ्मा चा:वाबिऎ सिङ् चा:वाबिऎगटा
आना युङ्खाबामि चाःवाटाङ्मा, गाँ:वाटाङ्मा, बाखाटाङ्मा
सेन्चि ऎन्डुङ्, सेम्माङ् ऎन्डुङ्, माक्सि ऎन्डुङ्
नुकक् ऎन्डुङ्, नुवाङ् ऎन्डुङ्
हा होऽऽऽ मुॽइ ऎन्डुङ्, खाॽइ ऎन्डुङ्, लावा ऎन्डुङ्
हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्,
हा होऽऽऽ फॆकुरिम्सु फॆक्टाङ्गिम्सु, फॆक्टाङ्गिऎ
लावा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्
माक्सि ऎनुङ्, नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्
हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्
डिवा इःगु चाःवा इःगु
हेऽऽऽ आन्नागटा चुआनाहाङ्सु सिरि पुरि आलॆःपिमॆ
निवा टाःवाँ आटुक्पिॽमॆ, आना चोब्टिॽमि बक्टिॽमि हाङ्सु
ठॆङ्यङ्पि पेम्पिॽमानॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाःडाना
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछन् र छेछे देवताहरूलाई पहिले दिनका लागि एउटा दुनामा अलिकति चि:ग्बिचाम् राखी, पाकुवा चुँडाएर तयार गर्छन्।
सिकारी दोस्रो चरणको उम्चाबा: पुजारी
धुप बाल्ने
हेऽऽऽ आनागटा सिङ्भङ्मा चा:वाबिऎ सिङ् चा:वाबिऎगटा आना
युङ्खाबाचिम् आना, सिलिटाङ्पाना, खिखक्टाङ्पा, लुङ्टाङ्टाङ्पा
सिङ्टाङ् लुङ्टाङ् चुआना हाङ्सु, खिखक्बुङ् टेल्लाबिगटा
बोम्बोलु पुलुवा हिट्ढिम्पा, ङिट्ढिम्पा, सङ्टिम्पा, बुङ्टिम्पाबि
हिँवा, पुँवाँ ऎन्डुङ्
आना ठाङ्लाम्बाबि यक्ल सेन्ल हुङ्चाआना
यासाम् मुसाम्पि पेम्पिॽमानॆ आना
चोब्टिक्मि, बःटिक्मि हाङ्सु, ठेङ्यङ्पि पेम्पिॽमानॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाःडाना
लाङ्पि पोब्डाडिङ्, हुक्पि पोब्डाडिङ् गुहा लॆ:डिङ्
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछन् र छेछे (देवताहरूलाई पहिले दिने भाग) का लागि एउटा दुनामा अलिकति चि:ग्बिचाम् र पोलेको अण्डा र कुखुराको पकुवा राखी, एकसरे पातमा अर्पण गर्छन्।
त्यसपछि उपस्थित सबैले पकुवा प्रसाद बाँडेर ग्रहण गर्छन्। बाँकी सामग्री घरमै व्यवस्थापन गरी पूजा सम्पन्न गरिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् (ठूलो पूजा)
लोहोरुङ बस्तीहरूका करिब पाँच–छ दशकअगाडिका क्रियाकलापहरू, जसको अनुभव म स्वयंले गरेको वा प्रत्यक्ष देखेको थिएँ, केही शब्दसहित उल्लेख गर्दा पाठकहरूका लागि रोचक हुन सक्छ। त्यस समयमा चिकित्साशास्त्र विकसित भइसकेको भए पनि, यसको प्रभाव लोहोरुङ समुदायको गाउँ–बस्तीसम्म व्यापक रूपमा पुगेको थिएन।
ज्वरो आएको अवस्थामा चिरैतो उमालेर पिउँथ्यो, वा लाहुरेहरू (विदेशी सेनामा काम गर्नेहरू) ले ल्याएको भए मलेरिया–निरोधक पेलोड्रिन औषधि दिइन्थ्यो।
हात–खुट्टा भाँचिएमा जडिबुटीको लेपन लगाएर बाँसको भाटा र काम्रो प्रयोग गरी बाँधिदिन्थे।
खुट्टा मर्किएमा, लाहुरेहरूले ल्याएको भए राइफलको तेल ले मालिस गरिदिन्थे; नभए सिउढी भन्ने रुखको हाँगाले थिचिदिन्थे, जसलाई “सिउडिऎ आप्मॆ” भनिन्थ्यो।
अन्य रोगव्याधि भएमा साम्माङ्–लिम्माङ् (पूजा–आजा) गरेर निको हुने विश्वास गरिन्थ्यो; निको नभए पितृहरूको हारमा जान्थे।
त्यस समयमा डिड्ढा साम्माङ् (ठूलो पूजा) लाई अन्तिम उपचारको रूपमा गरिन्थ्यो। यस पूजालाई हिन्दू परम्परामा ‘बैतरनी हो’ भनेर भनिन्थ्यो। यो पूजा आजसम्म पनि लोहोरुङ समुदायमा परम्परागत रूपमा चल्दै आएको पाइन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् (ठूलो पूजा) का मुख्य देवता पागारिहाःङ् लाई मानिन्छ। लोहोरुङहरूको विश्वासअनुसार, पागारिहाःङ् नै बाखाटाङ्पा/खाम्टाङ्पा जग्गा–जमिनका स्वामी भनेर मानिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् उनीसँगै हिँड्ने देवताहरू
कुमाटाङ्मा (लाटी बुढेनी),
गॆऎरॆङ्–मॆऎरऎङ् (वारिपारि), याःफुटाङ्मा, बाःलाटाङ्मा,
साथै, सिकारी को पनि पूजा गरिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् पूजाको दिन
पूजाको दिन पुजारी, कजारी, सहयोगीहरू तथा आमन्त्रित छरछिमेकी नर–नाता सबै जना सुरुमा घरमा र पूजास्थलमा उपस्थित हुन्छन्। निमन्त्रण गरिएका कोहि ब्यक्ति अनुपस्थित भएमा "टेलाङ्" हुन्छ भन्ने मान्यता रहिआएको छ। जस्को अर्थ पूजा सफल नहुने भन्ने बुझिन्छ।
साम्माङ्खाप् (पूजास्थल) गाउँ वा टोलवासीहरूको प्रायः तोकिएको स्थानमा तयार गरिन्छ, जहाँ सबै आवश्यक सुविधाहरू उपलब्ध हुन्छन।
घरमा पूजाका सामग्रीहरू पहिल्यै तयारी अवस्थामा बाँधिएका हुन्छन्। त्यसपछि सबै सहभागीहरूले ती सामग्रीहरू मिलेर बोकेर पूजास्थलसम्म लैजान्छन्।
डिड्ढा साम्माङ् हुप्सिङ् (बाँधा)
पहिलो चरणमा घरमा रहेको हुप्सिङ् (बाँधा वा भाकल गरिएको पोका) झारिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् सेम्खॆॽमॆ (उठाएर लैजानु) को अर्थ
यदि बिरामी व्यक्ति वा जसको नाममा पूजा गरिँदैछ, उनी कुनै कारणवश साम्माङ्खाप् (पूजास्थल) जान सक्दैनन् भने, घरमै पूजा गर्नका लागि सेम्खॆॽमॆ (उठाएर लैजानु) पर्छ।
सामग्री:
बो:क्लाफुङ्, काँसे बटुका, अदुवा र फॽवा
डिड्ढा साम्माङ् पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
नोट: पुजारीको पेल्लाम्/मुन्धुम् अनुसार फलाकेका चाःवा र सामॆक् अन्य व्यक्तिहरूले पूजा गर्दा फरक चाःवा र सामॆक् प्रयोग गर्छन्। जसको पूजा गरिन्छ, त्यहीअनुसार नै फलाक्नु आवश्यक हुन्छ। यो पूजा डेखिम् पा:छा/थरको हो।
डिड्ढाचि: सेम्खॆॽमॆ (उठाएर लैजानु)
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाकानि
हा:ङ्टाङ्पा हा:ङो, हा:ङ्टाङ्पा हा:ङ्मोउ
बाखानटाङ्पोउ, बाखानटाङ्मोउ
लाङ्पिन पोःप्डिङ् हुक्पिन पोःप्डिङ् टाहैऽऽऽ
हा होऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबामि
याःफुटाङ्मा, छयॆङ्टाङ्मा, कुलुङ्टाङ्मा, बाःलाटाङ्मा
हेऽऽऽ आनागटा लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग आना
पागारिहा:ङचिनुङ्, लाम्फु कुःफु लाम्डुखुबा
चुआना आना चाःवाटाङ्मा हुप्सिङ् हेन्डाःक्ङा
लाङ्पि पोब्डाःक्ङा हुक्पि पोब्डाःक्ङा गुहा लॆःक्ङा
सिकारी: सेम्खॆॽमॆ (उठाएर लैजानु)
लाम्फु कुःफु लाम्डुसानि हाङ्सु, खिकक्टाङ्पाना चुआना, सिगिक् ठुक्लाङ्नुङ्सु वाइटिटाना, डेखाबामि सेन्चि सेम्माङ् पिट्डामॆ हिँवा पुँवाँसु पिट्डामॆ, साया कॆॽल, साया चोप्पिडाःमॆ, साया चॆम्पिडाःमॆ
साम्माङ्खाप् (पूजास्थल) पुगेर ब्यवस्थापन।
यसको अर्थ, ती निम्तालुहरूको पितृहरू पनि पूजा स्थलमा आइपुग्छन् भन्ने विश्वासले ति चॆच्चिमॆ–खॆन्चिमॆ र तोङ्बाहरू उनिहरूको लागि ल्याइएको हो भनेर बुझ्नुपर्छ।
यसरी, पूजाका लागि आवश्यक सम्पूर्ण तयारी सम्पन्न हुन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् थान बनाउने प्रक्रिया
चार वटा चोकेसहितको पाँच–छ फिट अग्लो मुसुरे वा कटुसको लिङ्गो गाडेर त्यसमा बोलो राखिन्छ।
काठ वा भाटाको सहायताले माङ्डाम्फु (डङ्चेम्, चिम्) बनाइन्छ र माङ्डाम्फुलाई छिःटाडाम् ले सजाइन्छ, अदुवाका टुक्रा चढाइन्छ, र हावाले नउडोस् भनेर केहीले थिचिन्छ।
केराको पात बिछ्याएपछि त्यस माथि जाँड भरिएको सोरम (घैला) राखिन्छ।
भात माथि चारवटा अण्डा राखिन्छ।
दायाँपट्टिको टुक्खा (जसको नाममा पूजा गरिएको हो) को नाममा चिवाँ हेरिन्छ।
सोरम (घैला) को दायाँ–बायाँ जाँड भरिएका दुईवटा साक्बालि (टङ्पा) पिप्पासहित राखिन्छ।
पानीले भरिएको लोहोटा राखिन्छ।
जाँड भरिएका दुईवटा बो:क्लाडाम् (चिण्डो) राखिन्छ।
पानीसहितका दुईवटा काँसे बटुका सजाइन्छ।
अदुवा सबै सामग्रीमा चढाइन्छ।
सोरम, टङ्पा, चिण्डो, लोहोटा र बटुकामा साङ्मारा (पातले बुच्च मार्ने) लगाइन्छ।
पुजारीका लागि बो:क्लाफुङ् (केराको पातले फूलजस्तो सजाइएको चिण्डो) तयार राखिन्छ।
हुप्सिङ् (भाकल गरिएको पोका) थान वरिपरि फुकाएर चढाइन्छ।
बाँस वा फलामको तिखो हतियार, भोग दिने सामग्री, ठेंडी (सुँगुरका लागि) र कुखुरा कुट्ने डन्डी तयारी अवस्थामा राखिन्छ।
थानको दायाँ–बायाँ दुईवटा किला गाडिन्छ — सुँगुरलाई बायाँतर्फ र कुखुरालाई दायाँतर्फ बाँधिन्छ।
कुखुरा र सुँगुरलाई पानीले छ्याप्दा खुट्टा, थुतुना र चुचो धोइदिनुपर्छ।
नोट: टेल्ला डिङ्मॆ (थान थपना) कार्य आरम्भ गर्नु अघि पानी पिउनु र खाजा खानु आवश्यक हुन्छ, किनकि त्यसपछि करिब दुई–तीन घण्टासम्म खाने–पिउने अनुमति हुँदैन। सबैभन्दा पहिले फॆकुरिले पूजास्थल वरिपरि कसैले नखाने, नपिउने र दायाँ–बायाँ नजाने भन्ने आदेश (उर्दी) घोषणा गर्नुपर्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा पागारिहा:ङ्
डिड्ढा साम्माङ् पागारिहा:ङ् सक्माबा: पुजारी
पुजारीले बो:क्लाफुङ् (केराका पातले सजाइएको चिण्डो) हातमा लिएर उभिन्छन्।
त्यस समयमा बुढापाकाहरूले टोपी खोलेर टुक्रुकै बस्छन।
हेऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग आन्ना
सेऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग
पागरि हा:ङो, खाम्टाङ्पा हा:ङो, खाम्टाङ्मा हा:ङ्मोउ
बाखान टाङ्पोउ, बाखान टाङ्मो
सेऽऽऽ लाम्फुन टिङ्से, कुःफुन टिङ्से
चारावा खिन्से, खेलावा खिन्से, सेन्चिन खिन्से, सेम्माङ्न खिन्से
माक्सिन खिन्से, नुकक्न खिन्से, नुवाङ्न खिन्से
मुॽइन खिन्से, खाॽइ खिन्से
सेऽऽऽ लावान खिन्से, हिँ:वान खिन्से, पुँवाँन खिन्से
चासुम्न खिन्से
सेऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सन डाम्पि
चि:ग्बिन चाम्पि, बेसुक्न डाम्पि
टाँ:बन डाम्पि, बोम्बोलु भाङ्कॆ, बःक्लाबि हाङ्सु
साक्बालि ठाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि, मिरिफु ठाम्पि
सेऽऽऽ वाइरुङ्न खिम्पि, माङ्डाम्फुबिग, डेखाबामिग
चारावा नेन्डुङ्, खॆल्लावा नेन्डुङ्
सायान पःगुङ्, सायान चगुङ्, सायान चॆम्पिमॆ
सेऽऽऽ सिःचिला हाङ्सु, माःचिला हाङ्सु
मिॽवाँमा हाङ्सु, नाःॽवाँमा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
हॆःखुबापाचि, हॆःखुबामाचि टाब्लुरे टेम्मॆ
सेऽऽऽ सिगिक्न हाङ्सु, ठुक्लाङ्न हाङ्सु
हुचेॽवा हाङ्सु, हुरेॽवा हाङ्सु टाब्लुरे टेम्पिॽमॆ
हिँवा नुर, सुःफु नुर, अङ्फु नुरटा
डिड्ढा साम्माङ् सक्माबा बुढापाकाले भन्ने पेल्लाम्/मुन्धुम्: लोहोरुङ भाषामा
लोहोरुङ पेल्लाम्/मुन्धुम् मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले शब्दावली गाउँ–ठाउँअनुसार फरक पर्न सक्छ। याखेवा (मुखको परिपाटी) हुनेले बेग्लै ढंगले आफ्नै शैलीमा प्रस्तुत गर्न सक्छन। तल दिइएको नमूना एक आदर्श र संक्षिप्त रूप मात्र हो तेहि हुन पर्छ भन्ने छैन।
सेऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग आन्ना
टेल्लाडाम्पि, काँ:सडाम्पि, टाँ:बडाम्पि, आनागटा
मिरिठाम्पि, चासुम् खिन्से, खेसुम् खिन्से
आनॆगटा जोःरि टेम्पिॽमॆ पाःरि टेम्पिॽमॆ, हुचेॽवा टेम्पिॽमॆ हुरेॽवा टेम्पिॽमॆ, लाम्बा हुबा टेम्पिॽमॆ कामानुङ् यासाम् मुःडिङ्का, मुसाम् मुःडिङ्का, आनागटा सेन्चिनुङ्, माक्सिनुङ्, नुकक्नुङ् नुवाङ्नुङ् आनागटा, लाम्मावा चा:वाऎ हुक् लाङ् सःक्से छिःटाडाम्पि येब्टामानॆ पेन्टामानॆ, साम्टाॽवा, लॆल्लावा, टिल्लावावाबिगटा आन्नागटा, हाःङ्फाक्सा, सफाक्माबि हिँवा नेन्सि, पुँवाँ नेन्सि
हिँवा लाब्सि पुँवाँ लाब्सि पःग्टामानिहा येब्टामानिहा
काःमानुङ् यासाम् मुःडिङ्का, मुसाम् मुःडिङ्का
आन्नागटा ङाङ्ङाङ् हिङ्हिङ् मालॆःॽलॆ हिँवा लाब्मानिहा
पुँवाँ लाब्मानिहा, काङ्का पासिङ् डेसिङ् आइगटा खाॽइडाम्पा, मुॽइडाम्पा, बोलो बिन्ति ङा:ग्चाडिङ्काहा छ, यासाम् मुःडिङ्का, मुसाम् मुःडिङ्का, आन्ना खाम्टाङ्टाङ्पा, लुङ्टाङ्टाङ्पा, चुआनि
आन्नागटा यासाम्नुङ् मुसाम्नुङ्, यासाम् पिस्से मुसाम् पिस्से
पुजारीले “हिँ:वा रे नेन्डु सक्मारे नेन्डु” भन्छन्। त्यसपछि कजारीले भालेलाई समाएर डाडाल्नोमा हिर्काउँछन् र चुच्चोमा समाएर थानमा रहेका अन्डाहरूमा भोग चढाउँछन्।
सुगुरलाई पनि केही क्षणमा भाला वा केही तिखो वस्तु प्रयोग गरेर भोग दिइन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् ४ वटा अण्डाहरूको चिवाँ (जोखाना)
सबै भन्दा दायाँको फुटाएर पहिले हेरिन्छ—त्यो दिनको टुक्खा (बिमारी) वा जसको नाममा पूजा गरिएको हो।
अण्डाको पहेलो रानिमा कुनै चोट वा चिन्ह भएमा चोबुए (ग्रहण गरिएको) भनिन्छ पूजा सफल भएको मानिन्छ।
सेतो ध्वजा आकारको चिन्ह भएमा, कसैको भविष्यमा मृत्यु हुने विश्वास गरिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् सुगुरको व्यवस्थापन:
सुगुरलाई पोलेर धुनलाई ठाडो पार्ने।
त्यस समयमा, पुजारी मूल पूजास्थलको छेउमा उभिएर पेल्लाम्/मुन्धुम्मा फलाक्छन्।
डिड्ढा साम्माङ् सुगुरलाई धुँदा पेल्लाम्/मुन्धुम्
हेऽऽऽ आन्नाग, लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग
पागरिहा:ङ्, खाम्टाङ्पाहा:ङ्, खाम्टाङ्माहा:ङ्मा
बाखान टाङ्पा, बाखान टाङ्मा चुआनिहा
आइग लाङ् हुक् सःक्पिडाचिम्
आन्ना सिरि पुरि आलॆःपिमॆ, साखेन् डुखेन् आलॆःपिमॆ
निवा पुँवाँ आटुक्पिमॆ
डिड्ढा साम्माङ् सुँगुरको व्यवस्था र टेल्लामा चढाउने विधि
काटकुट गर्दा छुट्याउनुपर्ने अङ्गहरू
दुईवटा अगाडिका फिला काँचै चढाइन्छ।
पेस्सी डल्लै निकालेर मासु पकाएको झोलमा दुब्याएर चढाइन्छ।
चारवटा करङ्को टुक्रा निकालेर, माथिजस्तै बफ्याएर चढाइन्छ।
एउटा पुक्पुक्मा (पछाडिको खुट्टाको अन्तिम भाग) काँचै चढाइन्छ।
हार्खिङ्मा (आन्द्रा, भुँडी, मुटु र कलेजो छुट्याउने जालो) पोलेर मिरिठाम् (घैलामा) झुन्ड्याइन्छ।
खुरहरूको बाहिरी भाग निकालेर टपरामा राखी चढाइन्छ।
आन्द्राको टुक्रा धुई पोलेर थानमा चढाइन्छ।
बाँकी सबै मासु पकाएर दुई टपरामा चढाइन्छ।
झोल दुई दुनामा चढाइन्छ।
दुई टपरा भात माथि अरू परिकार खप्टाएर चढाइन्छ।
सुँगुरलाई बध गर्न प्रयोग गरिएको हतियार पूजास्थलको छेउमा, भित्तातिर गाडीन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् कुखुराको व्यवस्था
कुखुरा भालेको एउटा पखेटा भन्दा माथिको भाग (टाउको–घाँटीसहित) निकालिन्छ। निकालिएको भागलाई उमालेको मासुको झोलमा बफ्याएर चढाइन्छ।
दुई टपरा मासु चढाइन्छ।
आन्द्राको टुक्रा पोलेर चढाइन्छ।
यसरी, उम्चाबा (पाकेका परिकार) बाट पूजा गर्नका लागि सबै तयारी पूरा हुन्छ।
डिड्ढा साम्माङ् पागारिहा:ङ् उम्चाबा: पुजारी
पुजारी बःक्लाफुङ् (लिङ्मालाई केराका पातले सजाएको चिण्डो) लिएर उभिन्छन्। त्यस बेला बुढापाकाहरू टोपि खोलेर टुक्रुकै बस्छन्।
हेऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्ग आन्ना
पागारिहा:ङ्चि चुआनि, खाम्टाङ्पा, खाम्टाङ्मा
बाखाटाङ्पा, बाखाटाङ्मान चुआनि हाङ्सु
आन्ना हुप्सिङ्पि चुआनि हाङ्सु
आइग लाम्फु कुःफुसु हेम्पिॽमॆ काःमानुङ्
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गि यासाम् मुसाम् मुःडाक्ङा
पागरिहा:ङो, खाम्टाङ्पाहा:ङो, खाम्टाङ्माहा:ङ्मोउ
बाखान टाङ्पोउ, बाखान टाङ्मोउ
सेऽऽऽ वाइरुङ्न खिम्पि, माङ्डाम्फुबिग, सफॆॽलामिसु
हिॽमिम्पाबिग, ङिॽमिम्पाबिग सङ्टिम्पाबिग, बुङ्टिम्पाबिग
याखाम्रे टिःबिॽमॆ, मुखाम्रे टिःबिॽमॆ
यासाम्रे टिःबिॽमॆ, मुसाम्रे टिःबिॽमॆ
सेऽऽऽ डेखाबामिग चारावा पिॽमॆ, खॆल्लावा पिॽमॆ
सेन्चिन पिॽमॆ, सेम्माङ्न पिॽमॆ, माक्सिन पिॽमॆ
नुकक्न पिॽम, नुवाङ्न पिॽम, मुॽइन पिॽमॆ, खाॽइ पिॽमॆ
चारावा ऎन्डुङ्, खॆल्लावा ऎन्डुङ् सेन्चिन ऎन्डुङ्
सेम्माङ्न ऎन्डुङ्, माक्सिन ऎन्डुङ्, नुकक्न ऎन्डुङ्, नुवाङ्न ऎन्डुङ्
सेऽऽऽ मुॽइन ऎन्डुङ्, खाॽइ ऎन्डुङ्, लावान ऎन्डुङ्,
हिँ:वान ऎन्डुङ्, पुँवाँन ऎन्डुङ्, चासुम्न ऎन्डुङ्
सेऽऽऽ फॆकुरिमिसु, फॆक्टाङ्गिमिसु, फॆक्टाङ्गिऎग
लावान ऎनुङ्, पुँवाँन ऎनुङ्, सेन्चिन ऎनुङ्, सेम्माङ्न ऎनुङ्
माक्सिन ऎनुङ्, नुकक्न ऎनुङ्, नुवाङ्न ऎनुङ्
पागरिहा:ङ् पागरिहा:ङ्मा चुआनि, खाम्टाङ्टाङ्पा, लुङ्टाङ्टाङ्पा
खिम्टाङ्टाङपा चुआनि हाङ्कॆगटा
आन्नागटा चेःरुनुङ् मेःरुनुङ्, स्याउसानुङ् म्याउसानुङ्
लासुडाम्पि, टेल्लाडाम्पि, काँ:सडाम्पि, टाँ:बडाम्पि, आनागटा
साक्बालि ठाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि, मिरिठाम्पि
हिँवा लाबाम्नि, पुँवाँ लाबाम्निहाग आन्नॆगटा
सङ्टिम्पाबि, टङ्टिम्पाबि यासाम् टङ्से, मुसाम् टङ्से
आरुबेला ठाउँ ठेगानाबि पेम्मानिहा
इःचामॆलाम् ठाक्चामॆलाम् ऎखॆॽमानिहा
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछन् र छेछे — अर्थात् देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्नका लागि — एउटा बटुकामा कम्ती-कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राख्छन्।
डिड्ढा साम्माङ् याङ्लि/खॆक्टि
सारांश
याङ्लि अथवा याङ्लिटाङ्मा शब्दको अर्थ यसप्रकार व्याख्या गर्न सकिन्छ — “याङ्लि” को अर्थ आहुल (बेँसी), र “टाङ्मा” को अर्थ मालिक हुन्छ। त्यसैले याङ्लिटाङ्मा को अर्थ ‘आहुलकी धनी’ वा ‘आहुलकी स्वामिनी’ हुन्छ। यस्तै, “टाङ्पा” शब्द पुरुषका लागि प्रयोग हुन्छ भने “टाङ्मा” महिलाका लागि प्रयोग गरिन्छ।
उदाहरणका लागि — खाम्टाङ्पा को अर्थ माटोका धनी पुरुष, खाम्टाङ्मा को अर्थ माटोकी धनी महिला हुन्छ।
आहुल (गाई–भैंसी गोठ) मा डुल्ने–हिँड्ने भएकाले त्यस प्रतिकृती अनुसारका थान बनाउने र विभिन्न सामग्री प्रयोग गरेर पूजा गर्ने प्रचलन रहिआएको छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा याङलि/खॆक्टि थान बनाउने विधि
गाई/भैंसी गोठमा प्रयोग हुने सामग्रीहरूको प्रतीकात्मक थान पूजा प्रयोजनका लागि तयार गरिन्छ।
तीनवटा फुर्का भएको मुसुरे वा पात्लेको लिङ्गो करिब १ फिटको फरकमा गाडिन्छ।
त्यसमा एउटा तेर्सो बोलो बिचमा बाँधिन्छ, जसले दुई कोठा जस्तो भाग तयार पार्छ।
लाउरोको दायाँतर्फ चारवटा खिखक्बुङ् (काठ् खिपेर बनाएको फुर्का) बाछा–बाछीले घाँस खाने ठाउँ टाट्नजस्तै गरी गाडिन्छन्।
१. तीन वटा केराको पात बिछ्याउने।
२. दुई वटा टङ्पा (दायाँ–बायाँ) राखी, पिप्पा लगाउने।
३. दुई वटा लोहोटा (पानीसहित) दायाँ–बायाँ राख्ने।
४. दुई वटा काँसे बटुका (पानीसहित) दायाँ–बायाँ राख्ने।
५. दुई वटा चिण्डो दायाँ–बायाँ राख्ने।
६. दुई मुठी भात दायाँ–बायाँ राखी, त्यसको माथि दुई वटा अण्डा राख्ने।
७. सबैमा अदुवा काटी राख्ने।
८. खिखक् (टाट्ना) माथि केराको पात बिछ्याई, त्यसको माथि चापङ् (धान भुटेको) र सिःरुचाम् (डुना भित्र भात राखी सिरु घाँसले पोका बनाएर बाँधिएको) भात् राख्ने।
९. छेउमा कोदोको रोटी राख्ने।
११. दायाँपट्टि किला गाडी एउटा भाले बाँध्ने।
१२. बायाँपट्टि किला गाडी एउटा पोथी बाँध्ने।
१३. कुखुराको खुट्टा र चुचो पानीले धोइ दिने।
१४. काँसे बटुका पुजारीले आफैं आवश्यक स्थानमा सार्दै लैजाने।
पहिलो चरणको पूजाको तयारी यसरी पूरा हुन्छ।
नोट: मुलथान्मा बाहेक अन्य पूजास्थलहरूमा बुढापाका बस्नुपर्दैन।
हेऽऽऽ आनाग याङ्लिटाङ्मा, चापङ्टाङ्मा चुआना
पुजारीले हिँवा नेन्डु, सक्मा नेन्डु भन्दा कजारीले पहिलो पटक भाले र दोस्रो पटक पोथी समाई डाडाल्नोमा हिर्काउँछन्, अनि चुच्चो समातेर थानमा रहेका अण्डाहरूमा भोग चढाउँछन्।
जब भात, अण्डा, कुखुराको मासु र झोल पाकिसक्छ, ती परिकारहरूलाई दुई–दुई भागमा टपरामा राखी चढाउनुपर्छ।
यदि वामिक् (वाचेपा) तयार नभएमा, आन्द्रा पोलेको परिकार त्यसको सट्टामा चढाउन सकिन्छ।
यसरी, उम्चाबा (पाकेको) परिकारबाट पूजा गर्न तयार हुन्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा याङ्लि उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
हेऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम्गता
आना याङ्लिटाङ्मा, चापङ्टाङ्मा, चुआना
ठार्पुबिसु पेन्टिटानि हाङ्सु, निङ्लाबि चुआनि हाङ्सु
हुप्सिङ्बि चुआनि हाङ्सु
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःकानि
टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सडाम्पि,
हॆःखुवापाःचि, हॆःखुवामाःचि टाब्लु टेम्मॆ
सेन्चि ऎन्डुङ्, सेम्माङ् ऎन्डुङ्, माक्सि ऎन्डुङ्
लावा ऎन्डुङ्, हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्
सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्, माक्सि ऎनुङ्
नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्
हा होऽऽऽ हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्
छेछे पे:मे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्ने) व्यवस्था। कजारीले थानमा राखिएका सबै सामग्रीहरू उठाएर, एउटा बटुकामा झोल, मासु, भात र जाँड कम्ती–कम्ती गरी राख्छन्।
डिड्ढा साम्माङ्मा गॆऎरॆङ्–मॆऎरॆङ्
गॆऎरॆङ्–मॆऎरॆङ्’ शब्दको अर्थ “अरूण नदीको वारिपारि” भन्ने हुन्छ। त्यही क्षेत्रभित्रका याफु, बाला, छयाङ र कुलुङ भनिने गाउँका नामहरू हुन। यी गाउँहरूको नामकै आधारमा याःफुटाङ्मा, छयाङ्टाङ्मा, कुलुङ्टाङ्मा र बाःलाटाङ्मा भनिएको हो।
जसरी याङ्टापा र चोम्टेहा:ङ् दाजुभाइको कथाले लोहोरुङभित्रका केही पाःछा/थरहरू र मेवाहा:ङ्सँगको सम्बन्ध देखाउँछ। त्यसैगरी यी सृष्टिकर्ता पुरुषहरूको पनि सम्बन्ध त्यसरी नै स्थापित भएको हुनसक्ने विश्वास गरिन्छ।
यसै सन्दर्भमा, यो पूजा विधिले पनि त्यही ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।
१. करिब ३ फिट लम्बाइको मुसुरे वा पात्लेकटुसको फुर्का भएको लिङ्गो गाड्ने।
२. करिब २ फिट लम्बाइका मुसुरे वा पात्लेकटुसका सेउलीहरू लिङ्गोलाई बीच भागमा पर्ने गरी, भित्तातर्फ अर्धगोलो आकारमा गाडी दिने।
३. स–साना केराका पात काटी लहरै बिछ्याउने र टुप्पो भागलाई दायाँ वा बायाँ फर्काएर बन्द गर्ने।
४. जाँडको छोक्रा भरिएका दुई वटा तोङ्बा लिङ्गोको दायाँ–बायाँ पर्ने गरी राखी, पिप्पा लगाउने।
५. जाँड भरिएका दुई वटा चिण्डो दायाँ–बायाँ त्यस्तै गरी राख्ने।
६. दुई वटा लोहोटा (पानीसहित) दायाँ–बायाँ राख्ने।
७. दुई मुठी भात दायाँ–बायाँ राखी, त्यसको माथि दुई वटा अण्डा राख्ने।
८. दुई वटा काँसका बटुका (पानीसहित) दायाँ–बायाँ राख्ने।
९. अदुवा काटी सबैमा अर्पण गर्ने।
११. दायाँपट्टि किला गाडी भाले बाँध्ने।
१२. बायाँपट्टि किला गाडी पोथी बाँध्ने।
१३. कुखुरालाई पानीले छ्यापी, विशेषगरी खुट्टा र चुचो सफा गरी धोइदिने।
१४. काँसे बटुका पुजारीले आफैं आवश्यकता अनुसार आवश्यक स्थानमा सार्दै लैजाने।
यसरी पहिलो चरणको पूजा गर्न तयारी पूरा हुन्छ।
हा होऽऽऽ डेखाबामि चारावा नेन्डुङ्, खॆल्लावा नेन्डुङ्
सेन्चि नेन्डुङ्, सेम्माङ् नेन्डुङ् माक्सि नेन्डुङ्
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भन्दाखेरि, कजारीले भाले र पोथीलाई पालैपालो समाएर डाडाल्नोमा हिर्काउँछन्, र त्यसपछि चुच्चो समातेर थानमा रहेका अण्डाहरूमा भोग चढाउँछन्।
जब भात, अण्डा, झोल र कुखुराको मासु पाकिसक्छ, ती परिकारहरूलाई दुई–दुई भागमा टपरामा राखी अर्पण गर्नुपर्छ।
यदि वामिक् (वाचेप्पा) नपाकेका भए, त्यसको सट्टा आन्द्रा पोलिएको परिकार चढाउन सकिन्छ।
यसरी, उम्चाबा (पाकेको) परिकारसहित पूजा गर्न पूर्ण रूपमा तयार हुन्छ।
हा होऽऽऽ नाम्कॆॽमामि, नाम्डाःमामि, पोखामामि, टिलावाःमि
टारावाःमि, साम्टावाःमि, हिॽमिम्पाग, ङिॽमिम्पाग
सङ्टिम्पाग, बुङ्टिम्पाग, याखाम् टिःमॆ, मुखाम् टिःमॆ
यासाम् टिःमॆ मुसाम् टिःमॆ
हा होऽऽऽ डेखाबामि चारावा पिॽमॆ, खॆल्लावा पिॽम
सेन्चि पिॽमॆ, सेम्माङ् पिॽमॆ, माक्सि पिॽमॆ
नुकक् पिॽमॆ, नुवाङ् पिॽमॆ, मुॽइ पिॽमॆ, खाॽइ पिॽमॆ
लावा पिॽमॆ, हिँवा पिॽमॆ, पुँवाँ पिॽमॆ, चासुम् पिॽमॆ
बेसुक् डाम्पा, टाँ:ब डाम्पा,
हा होऽऽऽ बोम्बोलु भाङ्कॆ, बःक्ला बासु
साक्बालि ठाम्पा, फिःॽमालि ठाम्पा
हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्
हा होऽऽऽ फॆकुरिम्सु फॆक्टाङ्गिम्सु फॆक्टाङ्गिऎ
लावा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्
माॽसि ऎनुङ्, नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्
कजारीले थानमा राखिएका सबै सामग्रीहरू उठाउछ र एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड देवताहरूलाई अर्पण गर्न राख्छन।
डिड्ढा साम्माङ्मा कुमाटाङ्मा (लाटी बुढेनी)
लोहोरुङ जातिको विश्वास अनुसार, कुमाटाङ्मा एक अविवाहित र बोल्न नसक्ने (लाटी) चेली थिइन्, जो आफ्ना दाजु पागारिहा:ङ्सँग सधैं सँगै हिँड्ने गर्थिन्।
यस पूजामा उनको यही पवित्र, मौन र समर्पित स्वरूपलाई सम्मानपूर्वक स्मरण गरिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा कुमाटाङ्मा (लाटी बुढेनी) टेल्ला (थान) बनाउने विधि
१. करिब २ फिट लम्बाइका मुसुरे वा पात्लेकटुसका सेउलीहरूलाई अर्धगोलो आकारमा गाडी थान बनाउने।
२. स–साना केराका पात काटी लहरै बिछ्याउने र टुप्पो दायाँ वा बायाँ फर्काएर बन्द गर्ने।
३. एक तोङ्बा (जाँडको छोक्रा र पानीले भरिएको) राखी पिप्पा लगाउने।
४. एक चिण्डो (जाँडले भरिएको) तोङ्बाको छेउमा राख्ने। त्यसलाई सेतो वा रङ्गिन कपडाले बेरी सिँगार्ने, र त्यसमा पोते वा प्वाँलो लगाइदिने।
५. एक काँसको बटुका (पानीसहित) राख्ने।
६. एक लोहोटा (पानीसहित) राख्ने।
७. एक मुठी भात चिण्डोको छेउमा राखी, त्यसको माथि एक अण्डा राख्ने।
८. अदुवा काटी सबैमा अर्पण गर्ने।
१०. बायाँपट्टि किला गाडी पोथी कुखुरा बाँध्ने। कुखुरालाई पानीले छ्यापी, विशेषगरी खुट्टा र चुचो धोइदिने।
११. काँसको बटुका कजारी वा पुजारीले आवश्यकता अनुसार स्थानान्तरण गर्दै लैजाने।
यसरी, कुमाटाङ्मा (लाटी बुढेनी) पूजाको पहिलो चरणका लागि तयारी पूरा हुन्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा कुमाटाङ्मा सक्माबा (सास्बाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
हेऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम् आना
पागारिहा:ङ्चिनुङ् लाम्फु कुःफुबि लाम्डुखुबा
याडक्पा चा:वाबिऎ आना कुमाटाङ्मा
चासुम्टाङ्मा, सिलिटाङ्मा, माढुटाङ्मा चुआना हाङ्सु
आइग हिँवा पुँवाँरे पिट्डामॆ, आइग हुप्सिङ् हेन्डाःक्ङा
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाःकानि
सिलिटाङ्मा माढुटाङ्मा
हा होऽऽऽ टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भन्दाखेरि, कजाहारीले पोथी कुखुरालाई समाई डाडाल्नोमा हिर्काउँछन्, र त्यसपछि चुच्चो समातेर थानमा रहेका अण्डाहरूमा भोग चढाउँछन्।
जब भात, अण्डा र कुखुराको मासु पाकिसक्छ, त्यो परिकारलाई एक-एक भाग टपरामा राखी झोलसहित अर्पण गर्नुपर्छ।
यदि वामिक् (वाचेप्पा) नपाकेको भएमा, त्यसको सट्टा आन्द्रा पोलिएको परिकार पनि चढाउन सकिन्छ।
यसरी, उम्चाबा (पाकेको) परिकारसहित पूजा गर्न पूर्ण रूपमा तयार हुन्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा कुमाटाङ्मा (पाकेको परिकारबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
हेऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ डेखाबाचिम् आना
पागारिहा:ङ्चिनुङ्, याङ्लिटाङ्मानुङ्, याःफुटाङ्मानुङ्
लाम्फु कुःफु लाम्डुखुबा आना
याडक्पा चा:वाबिऎ आना कुमाटाङ्मा
चासुम्टाङ्मा, सिलिटाङ्मा, माढुटाङ्मा चुआना हाङ्सु
आइग हुप्सिङ्पि चुआनि हाङ्सु आइग
डेखाबा चासुम् पिट्डामॆ, खेसुम् पिट्डामॆ
सिलिटाङ्मा, माढुटाङ्मा
हा होऽऽऽ टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
बेसुक् डाम्पि, टाँ:बडाम्पि बोम्बोलु भाङ्कॆ
बःक्ला बिसु, साक्बालि ठाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि
हा होऽऽऽ नाम्कॆॽमामि, नाम्डाःमामि, पोखामामि, टिलावाःमि
टारावाःमि, साम्टावाःमि, हिॽमिम्पाब्ग, ङिॽमिम्पाब्ग
सङ्टिम्पाप्ग, बुङ्टिम्पाब्ग याखाम् टिःमॆ मुखाम् टिःमॆ
यासाम् टिःमॆ, मुसाम् टिःमॆ
हा होऽऽऽ डेखाबामि चारावा पिॽमॆ, खॆल्लावा पिॽमॆ
सेन्चि पिॽमॆ, सेम्माङ् पिॽमॆ, माक्सि पिॽमॆ
नुकक् पिॽमॆ, नुवाङ् पिॽमॆ, मुॽइ पिॽमॆ, खाॽइ पिॽमॆ
लावा पिॽमॆ, हिँवा पिॽमॆ, पुँवाँ पिॽमॆ, चासुम् पिॽमॆ
लावा ऎन्डुङ्, हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्
पुँवाँ ऎनुङ्, सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्, माक्सि ऎनुङ्
नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्, हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्,
कजारीले थानमा राखिएका सबै सामग्रीहरू उठाएर, एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राख्छ। देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्न तयार पारिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा चाःवाटाङ्मा
चाःवाटाङ्मा, ठाब्नाम्टाङ्मा, चासुम्टाङ्मा, वा जाग्गाटाङ्मा — यी नामहरू स्थानानुसार फरक–फरक रूपमा प्रयोग भए पनि एउटै देवीको रूप मानिन्छ।
लोहोरुङ परम्परा अनुसार, उनी पृथ्वीमा रहेका अन्न–पानी, वनस्पति, जलचर र थलचर सबैकी धनी, रानी र रखवल वा रखवाली हुन्। यस कारण, लोहोरुङ जातिले उनीप्रति सम्मान र कृतज्ञता स्वरूप विभिन्न समयमा पूजा गर्ने गर्छन् —जस्तै: धानको बीउ राख्दा, धान काट्न सुरु गर्नु अघि, बालिपूजाको अवसरमा, डिड्ढा साम्मासँगै र व्यक्तिगत नाममा वार्षिक पूजा गर्ने चलन पनि कतैकतै प्रचलित छ। उनीलाई मान–मान्यता दिएमा अन्न–पानीको सह प्राप्त हुने र फलिफाप र समृद्धि आउने विश्वास गरिन्छ।
१. करिब २ फिट लम्बाइका मुसुरे वा पात्लेकटुसका सेउलीहरूलाई
अर्धगोलो आकारमा गाडी, पोथ्रे (गुँड) जस्तो आकार बनाउने।
२. साना–साना केराका पात काटी थानमा लहरै बिछ्याउने
र दायाँ वा बायाँ टुप्पो फर्काएर बन्द गर्ने।
३. एक तोङ्बा (जाँडको छोक्रा र पानीले भरिएको) राखी पिप्पा लगाउने।
४. एक चिण्डो (जाँडले भरिएको) तोङ्बाको छेउमा राख्ने।
त्यसलाई सेतो वा रङ्गिन कपडाले गुडियाझैं बेरी सिँगार्ने,
र पोते वा प्वाँलो (फूल) लगाइदिने।
५. एक मुठी भात चिण्डोको छेउमा राखी,
त्यसको माथि एक अण्डा राख्ने।
६. एक लोहोटा (पानीसहित) राख्ने।
७. एक काँसेको बटुका (पानीसहित) राख्ने।
८. अदुवा काटी सबैमा अर्पण गर्ने।
१०. बायाँपट्टि किला गाडी पोथी कुखुरा बाँध्ने।
११. कुखुरालाई पानीले छ्यापी, विशेषगरी खुट्टा र चुचो धोइदिने।
१२. काँसे बटुका पुजारीले बजाउने र आवश्यक स्थानमा सार्ने।
१३. फॽवा (बाँसको बीचमा आँखा भएको, तल–माथि दुलो भएको)
पुजारी वा कजारीले आवश्यकता अनुसार बजाउँदै र सार्दै लैजाने।
पुजारी वा कजारीले आवश्यक स्थानमा सार्दै लैजाने।
हेऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ आना डेखाबाचिम्
आन्ना, आइग ठाङ्लाम्बाबि यक्ला सेन्ला हुङ्चाआनि
गाँ:वाटाङ्मा, बाखाटाङ्मा, लुङ्टाङ्टाङ्मा, चारावाटाङ्मा
खॆल्लावाटाङ्मा, याङ्टाङ्टाङ्माना
हा होऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सडाम्पि
चिःक्बि चाम्पि बेसुक् डाम्पि, टाँ:ब डाम्पि
बोम्बोलु भाङ्कॆ, साक्बालिठाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि
पुजारीले पेल्लाम् (मुन्धुम्)मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” उच्चारण गर्दा, कजारीले पोथी कुखुरालाई समाएर डाँडाल्नोमा प्रहार गर्छ। त्यसपछि कुखुराको चुच्चो समाएर थानमा रहेका अण्डामा भोग चढाइन्छ।
भात, अण्डा र कुखुराको मासु पाकिसकेपछि, त्यसको एक भाग झोलसहित टपरामा राखी चढाउनुपर्छ।
वामिक्को सट्टा पोलेको आन्द्रा पनि चढाउन सकिन्छ।
उम्चाबा (पाकेको) परिकार तयार भएपछि पूजा गर्न तयार हुन्छ।
गाँ:वाटाङ्मा, बाखाटाङ्मा, लुङ्टाङ्टाङ्मा, चारावाटाङ्मा
खॆल्लावाटाङ्मा, याङ्टाङ्टाङ्मा
हा होऽऽऽ टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
बेसुक् डाम्पि, टाँ:ब डाम्पि, बोम्बोलु भाङ्कॆ
बःक्ला बिसु, साक्बालि ठाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि
हा होऽऽऽ नाम्कॆॽमामि, नाम्डाःमामि, पोखामामि, टिलावाःमि
टारावाःमि, लॆल्लावामि, साम्टावाःमि
हिट्टिम्पाब्ग, ङिट्टिम्पाप्ग, सङ्टिम्पाप्ग, बुङ्टिम्पाब्ग
याखाम् टिःमॆ, मुखाम् टिःमॆ, यासाम् टिःमॆ, मुसाम् टिम
हा होऽऽऽ डेखामामि साया कॆॽल, साया पःगुङ्
साया चगुङ्, साया चॆम्पिमॆ
सेन्चि ऎन्डुङ्, सेम्माङ् ऎन्डुङ्, माक्सि ऎन्डुङ्, नुकक् ऎन्डुङ्
हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्,
हा होऽऽऽ फॆकुरिम्सु फॆक्टाङ्गिम्सु, फॆक्टाङ्गिऎ
लावा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्,
माक्सि ऎनुङ्, नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्,
हा होऽऽऽ हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाएर, छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्न) का लागि एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राख्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा सिकारी
सिकारीको स्वरूप १६ प्रकारका हुने मान्यता पाइन्छ। प्रायः धेरै पूजाहरूमा, कम्तीमा पनि एक छेउमा धूप बालेर सिकारीलाई सम्मान र मान्यता दिने प्रचलन छ।
लोहोरुङ समुदायको विश्वास अनुसार, पाःरुहा:ङको अर्को नाम सिकारी हो। सिकारी वा पाःरुहा:ङ्लाई सम्मान दिन ठूला सुँगुर बलि चढाएर वा केवल धूप–धुवार अर्पण गरेर मात्र पनि पूजा गर्ने चलन रहिआएको छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा सिकारीको सामग्री र टेल्ला (थान) बनाउने विधि
दुईवटा खिखक्बुङ् (फुर्का खिपेका काठका डाँठ) लगभग दुई फिटको दूरीमा गाडिन्छन्।
धूप बाल्ने चेप्टो ढुङ्गा छेउमा राखिन्छ।
दुईवटा केराका पात ती खिखक्बुङ् (फुर्का खिपेका डाँठ) बीचमा बिछ्याइन्छ।
एक् टपरा चामल राखिन्छ, त्यसको माथि एउटा अण्डा राखिन्छ।
अदुवा काटी सबै ठाउँमा अर्पण गरिन्छ।
धूप सुन्पाती, बाटेको वा सिन्के भएपनि हुन्छ।
यसरी सबै सामग्री तयार भएपछि, पहिलो चरणको पूजा आरम्भ गर्न सकिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा सिकारी सक्माबा (सासबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
धूप बाल्ने।
खिखक्टाङ्पाना, लुङ्टाङ्टाङ्पाना, सिङ्टाङ, लुङ्टाङ् टाङ्पा
चुआना हाङ्सु, आइग पुलुवा, बोम्बोलुबिगटा, खिखक्बुङ्पिगटा, चारावा नेन्डुङ्, खॆल्लावा नेन्डुङ्, सेन्चि सेम्माङ् नेन्डुङ्, नुकक् नुवाङ् नेन्डुङ्,
मुॽइ खाॽइ नेन्डुङ्, हिँवा पुँवाँ नेन्डुङ्
आनॆ डेखाबामि चारावा पिट्डामॆ खॆल्लावा पिट्डामॆ
सेन्चि सेम्माङ् पिट्डामॆ, नुकक् नुवाङ् पिट्डामॆ
मुॽइ खाॽइ पिट्डामॆ, हिँवा पुँवाँसु पिट्डामॆ
साया कॆॽल, साया चक्पिडाःमॆ
फॆकुरि फॆक्टाङ्गिम्सु साया कॆॽल, साया चक्पिडाःमॆ
सिःचिला माःचिला, मिॽवाँमा नाःॽवामासु टेन्डॆॽमॆ
हॆःखुवापाःचिसु हॆःखुवामाःचिसु टेन्डॆॽमॆ
सिगिक् ठुक्लाङ्, हुचेॽवा हुरेॽवासु टेन्डॆॽमॆ
झिझिरि कङ्, चॆक्चि कङ्, रुपा कङ्, फिःऎ कङ्, चक्फु कङ्
लाङ्सु हेम्पिडामाना हाङ्सु, आइग हुप्सिङ् हेन्डाःडिङ्
कजारिले अण्डा फुटाएर एउटा छुट्टै दुनामा पोल्छ।
टपरामा रहेको चामल उठाई अर्को टपरामा पकाएको भात राखिन्छ। त्यसको माथि दुनामा पोलेको अण्डा राखिन्छ।
उम्चाबा (पाकेको) परिकारसहित पूजा गर्नका लागि तयारी पूरा हुन्छ।
त्यसपछि धूप बालिन्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा सिकारी (पाकेको परिकारबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
आनाग आइग सिगिक् ठुक्लाङ्नुङ्सु वाइटिटाना
पोखामावा, टिलावा, टारावानुङ्, साम्टावानुङ्
किसा, बिक्साचिनुङ्सु वाइटिटाना हाङ्सु खिखक्बुङ्पिग
आनॆ डेखाबामि चारावा ऎन्डामॆ, खॆल्लावा ऎन्डामॆ
सेन्चि सेम्माङ् ऎन्डुङ्, नुकक् नुवाङ् ऎन्डुङ्
हिँवा, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्
फॆकुरि फॆक्टाङ्गिऎ, सिङ्टाङ् लुङ्पाग आना खिखक्बुङ्पा
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाएर, छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्ने परमपरा) का लागि एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती अण्डा र भात राख्छ।
छेछेपेमेः
खामाङ् यिमाङ् (न्वागी) को अन्तिम चरणमा किन छेछेपेःमॆ गरिन्छ भन्ने विवरणमा यसको कारण स्पष्ट गरिएको छ। त्यसै अनुसार यहाँ पनि छेछेपेःमॆ गर्नु आवश्यक हुन्छ।
सबै थानहरूबाट कजारीले जम्मा गरेको मासु, भात, जाँड र मासुको झोल एउटै बटुकामा राखेर, केही टाढा स्थानमा लगिन्छ। त्यहाँ चारवटा पातमा ती सामग्री अर्पण गरी पुनः फर्किन्छ।
जसको नाममा यो पूजा गरिएको हुन्छ, उसलाई टुक्खा भनिन्छ। पूजापश्चात् पुजारीले मुॽइ (चिन्ह) उसैलाई हस्तान्तरण गर्छ, र कजारीले बटुकामा रहेको केही मासुको झोल टुक्खालाई अर्पण गर्छ।
आना पागारिहा:ङ्चि चुआनि, याङ्लिटाङ्मा, याःफुटाङ्मा, कुमाटाङ्मा, चाःवाटाङ्मा, खिकक्टाङ्पा चुआनि हाङ्सु, आन्ना हुप्सिङ्पि चुआनि हाङ्सु, आन्नाम् निङ्लाबिहा चा:किङ्का डुङ्किङ्का हाङ्सु, आन्नॆ चासुम् पिट्डामॆ, खेसुम् पिट्डामॆ, हिँवा पुँवाँ पिट्डामॆ टाहाइऽऽऽ
त्यसपछि सबै सहभागीहरूले प्रसाद ग्रहण गर्छन्।
दुई वटा सिङ्गै चढाइएका सुँगुरका फिलामध्ये एउटा पुजारीलाई दिनुपर्छ भने अर्को टुक्खाको भाग हुन्छ।
दुई वटा सिङ्गै चढाइएका कुखुराका पखेटा (टाउकोसहित) दुई जना कजारीलाई दिनुपर्छ।
डिड्ढा साम्माङ्मा लावा ऎम्मॆ (सातो फर्काउने)
प्रसाद सेवन गरेपछि सबैले सामग्री लिएर घरमा फर्कनुपर्छ र अन्त्यमा पुजारीले सातो फर्काउँछन्।
पेल्लाम्/मुन्धुम्:
हेऽऽऽ आन्ना लाम्मावा चाव:वाबिऎ डेखाबाचिम्
आना पागारिहा:ङ्चि चुआनि, याङ्लिटाङ्मा, याःफुटाङ्मा
कुमाटाङ्मा चाःवाटाङ्मा, खिकक्टाङ्पा, लुङ्टाङ्टाङ्पा, सिङ्टाङ्, लुङ्टाङ्टाङ्पा चुआनि हाङ्सु, आइग डेखाबामिसु चारावा ऎन्डामॆ खॆल्लावा ऎन्डामॆ
टुक्खा घरबाट पूजा स्थलमा जान नसकेकाले, पूजा सम्पन्न भएपछि घर फर्किएर मुॽइ (टुक्खाको चिन्ह) औपचारिक रूपमा टुक्खालाई हस्तान्तरण गरिन्छ।
हा:ङ्टाङ्मा बाखाटाङ्मा चुआमि, हुप्सिङ्पि चुआमि हाङ्सु लाम्फु कुःफु हेन्डा:डुङ् हिँवा पुँवाँ पिट्डामॆ काःमानुङ् चासुम्सु ङाःक्डाःडुङ्। साया पःक्डानॆ।
डिड्ढा साम्माङ् पूजामा आमन्त्रित बुढापाकाहरूको (बिदाइ मन्तव्य):
खिम्पिऎ साम्माङ्
पृष्ठभूमि:
लोहोरुङ समुदायभित्रका धेरै पाःछा (थर) मध्ये वाचिक्लाम्सङ्, लुम्बेन्, बि:ॽवा र डेखिम्को सामॆक् र चा:वा एउटै देखिएकाले, साथै बसोबासको भूगोल पनि समान भएको कारण, उनीहरू सबै चार जना दाजुभाइ थिए भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। यद्यपि, यो विषय अझै पनि अनुसन्धानको क्षेत्रभित्र पर्छ।
उनीहरू मध्ये डेखिम् कान्छो छोरा भएकाले, आमाबुबाको निकै माया पाएको हुनसक्छ। त्यसैले ऊ केही आल्छी स्वभावको थियो—खेतिपाती नगर्ने, सधैं वन–जंगलतिर सिकार गर्न जाने, र घरका कामहरूमा कम सहभागी हुने। यस कारण उसका श्रीमती र परिवारका अन्य सदस्यहरू निकै चिन्तित रहन्थे।
वन–जंगलमा कुनै दुर्घटना वा अप्रत्याशित घटना भएमा खोज्ने उपायका रूपमा, उनीहरूले दुईवटा लिङ्मा/बःक्ला (चिन्डो) तयार पारे। तीमध्ये एउटामा सानो प्वाल पारेर खारानी भरिएको थियो भने, अर्कोमा चामल राखिएको थियो। श्रीमतीले आफ्ना श्रीमानलाई भनी — “यी दुईवटा चिन्डो कम्मरमा बाँध। एउटामा खारानी छ, अर्कोमा चामल। जब तिमी बाटो हुँदै जानेछौ, खारानी भएको चिन्डोबाट खारानी झर्दै डोब बस्दै जानेछ। यदि तिमीलाई केही भयो र फर्केर आएनौ भने, म ती डोब पछ्याएर खोज्न सक्छु।”
त्यसरी ऊ सिकार खेल्न जंगलतिर गयो। यसरि डुल्ने क्रममा ऊ सभावा खोलाको शिरमा रहेको पाँच पोखरीमा पुग्यो। त्यहाँ उसले एउटा ठूलो माछा पोखरीबाट निस्कँदै गरेको देख्यो र त्यसमा बाण प्रहार गर्यो। तर उल्टै त्यस माछाले उसलाई निल्यो र धनु–बाण बाहिर छाड्यो।
धेरै दिन बितिसक्दा पनि श्रीमान घर नफर्किएपछि, श्रीमतीले चिन्डोबाट झरेको खरानिले बनेका डोब पछ्याउँदै खोज्न थालिन्। पछ्याउँदै जाँदा ऊ पनि पाँच पोखरीको किनारमा पुगिन्। त्यहाँ आफ्नै श्रीमानको धनु–बाण देखिन र धनुबाण उठाउन खोज्दा, त्यो माछाले उनलाई पनि निलिदियो।
यसरी डेखिम् वंशका पुर्खा पाँच पोखरीमै समाप्त भएकाले, उनका सन्तानहरूले आफ्ना बुबा-आमाको आत्मालाई “खिम्पिऎ साम्माङ्” (घरको कुलदेवता) का रूपमा पूजा गर्न थाले भन्ने भनाइ छ।
वरिष्ठ माङ्पा–याटाङ्पा प्रेमबहादुर लोहोरुङ (लाहुरे)का अनुसार यो परम्परा पछि सबै लोहोरुङ समुदायमा प्रचलित भएको मानिन्छ।
खिम्पिऎ साम्माङ् (घरको कुल) पूज्ने क्रम:
यो पूजा नियमित रूपमा गरिँदैन। जब कुनै घरपरिवारमा बिरामी पर्छ र याटाङ्पा (पुजारी), धामी वा ज्योतिषले घरको कुल बिग्रिएको वा समस्या आएको बताउँछन्, तब मात्र भाकल बाँधेर निश्चित समयमा यो पूजा गरिन्छ।
यो पूजालाई चार तहमा गर्न सकिन्छः
कुखुरा भाले–पोथीले: तेस्रो तहमा मनाइन्छ।
लाङ्पा (फेदबाट): सुँगुरको बुच्चा र पोथी कुखुराले मनाइन्छ।
नोट: यदि सुँगुरको बुच्चा र पोथी कुखुराले पूजा गर्दा पनि बिरामी निको नहुने अवस्था आयो भने, गोरूले पनि पूज्ने प्रचलन रहेको भनाइ छ।
लोहोरुङहरूको आदित्या टाँडे घरमा गाःग्रिडाम्पा (पानी राख्ने गाग्रो) छेउमा एउटा सानो दुलो हुने गर्थ्यो। त्यहाँबाट गोरूलाई बाँध्ने डोरी थानमा लगेर पूजिने परम्परा रहेको सुनिन्थ्यो। तर, हिन्दुकरणको प्रभावका कारण लोहोरुङहरूको मूल संस्कार क्रमशः हराउँदै गएको देखिन्छ।
खिम्पिऎ साम्माङ् (घरको कुल) पूजा कुखुरा भाले र पोथीबाट
थान तयार पार्ने कार्य:
तिनचुल्लाहको डिलमा गोबर, माटो वा पानीले लिपेर स्थानलाई चोख्याइन्छ।
चुलेत्रोको पातलाई दायाँतर्फबाट बिछ्याउँदै ल्याइन्छ। दुई–तीन लाइन सामग्री अटाउने गरी बिछ्याएर अन्त्यमा टुप्पालाई दायाँ पारेर बिट मारिन्छ।
दुईवटा लोहोटा पानीसहित सजाइन्छ।
दुईवटा काँसे बटुक पानीसहित सजाइन्छ।
दुई मुठ्ठी चि:ग्बिचाम् (भात) चिण्डोको दुवै छेउमा राखिन्छ।
कोदोको रोटी, किनामा र माछा राखिन्छ।
तोङ्बा, लोहोटा, काँसे बटुक र चिण्डोहरूमा साङ्मारा (पातले बिर्को) मारिन्छ।
अदुवा सबै ठाउँमा काटेर राखिन्छ।
तोङ्बामा फूल सिउरिन्छ।
लाङ्पा (फेदबाट) भएमा ९–१० प्रकारका फूलहरू आवश्यक हुन्छन्।
यदि “समय साल्मा सेवा गरौंला” भनेर भाकल बाँधेर पोका पारिएको छ भने, त्यसलाई फुकाएर थानको बीचमा राखिन्छ।
एउटा काँसे बटुकामा पानी राखी त्यसको माथि मुक्सिङ् (बाँसको पातहरूको मुठ्ठा) राखिन्छ।
एउटा बास्ने भाले र पोथी छेउ-छेउमा डोकोले छोपेर राखिन्छ।
अण्डा, कुखुराका खुट्टा र चुच्चोहरू धोएर सफा गरिन्छ।
यसरी पहिलो चरणको पूजा गर्नका लागि सबै तयारी पूरा हुन्छ।
नोट: थान बनाउन सुरु गरेपछि, त्यहाँ रहेका कुनै पनि व्यक्ति बाहिर जान हुँदैन, र बाहिरका मानिस घरभित्र प्रवेश गर्न पनि पाइँदैन। यो समयमा बाहिरका मानिसहरूसँग बोलचाल गर्न पनि मनाही हुन्छ। कतिपय पुजारीहरूले मोबाइल अफ गर्न लगाउँछन्।
लाङ्पा (फेदबाट) — सुँगुरले पूजा गर्दा — पूजा दिनको समयमा गरिन्छ।
आवागमन रोक्नका लागि घरको वरिपरि चारै दिशामा हरियो मुसुरे वा पात्लेको लिङ्गो गाडिन्छ र मान्द्रोले वरिपरि बारिन्छ।
गाउँ–ठाउँ अनुसार यस प्रचलनमा केही फरक–फरक रीति–रिवाज देखिन्छ; कतै–कतै यस्तो प्रतिबन्ध लागू नहुने पनि पाइन्छ।
खिम्पिऎ साम्माङ् (कुल पूजा) सक्माबा (सास्बाट) –पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
ढाबोलिटेम्पि, पाँच्ठार् छठार् वाइखुबा
आना कोःचे मेःचे धिमाल ठाःरुसु चुआनि
आइग नाम्कॆॽमा भाङ्कॆ नाम्डाःमा भाङ्कॆ
आङ्लान खिम्पि, सुरान खिम्पि, खाटिन खिम्पि, मिटिन खिम्पि
हिच्चिरिलुङ्पि, ठुक्चिरिलुङ्पि, वाइरुङ्न खिम्पि
ठेरेक्न माङ्पो, सिङ्सक्ना माङ्पो, खिखक्ना टाङ्पोउ
सेन्चिन खिन्से, सेम्माङ्न खिन्से, माक्सिन खिन्से
नुकक् नुवाङ्न खिन्से, मुॽइन खिन्से
हिँवान खिन्से, पुँवाँन खिन्से
सायान पःगुङ्, सायान चगुङ्, सायान चॆनुङ्
हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु
हेऽऽऽऽ हिँवा नुर, सुःफु नुर, अङ्फु नुर टा
पूजाको क्रममा पुजारीले “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भनी पेल्लाम् (मुन्धुम्) उच्चारण गर्छन्।
कजारीको कार्य:
कजारीले पहिले भाले कुखुरा र त्यसपछि पोथी कुखुरा समाएर डाडाल्नोमा हिर्काउँछ।
त्यसपछि, कुखुराको चुच्चो समाएर थानमा राखिएका अण्डामा भोग चढाइन्छ।
अण्डाको संकेत (चिवाँ) हेर्ने:
अण्डामा देखिने चिवाँ (संकेत) अनुसार शुभ–अशुभ फल अनुमान गरिन्छ।
उदाहरणका लागि, यदि सेतो धजा (रेखा) देखियो भने, घरका कुनै सदस्यहरूमा उतार–चढाव (तल–माथि) हुन सक्ने विश्वास गरिन्छ।
अण्डालाई दुनामा पोलेर पकाउनुपर्छ।
जब भात र कुखुराको मासु पाक्छ, त्यसलाई दुई/दुई भागमा टपरामा राखी, झोलसहित थानमा चढाइन्छ।
कहिलेकाहीँ वामिक्को सट्टा आन्द्रा पोलेर पनि चढाउने प्रचलन छ।
यदि पूजामा समय कम छ भने, केही मासु डाडुमा पकाएर पनि चढाउन सकिन्छ। पूजा हुँदै गर्दा बाँकी मासु विस्तार–विस्तारै पकाइन्छ।
आङ्लान खिम्पि, सुरान खिम्पि, खाटिन खिम्पि, मिटिन खिम्पि
हिच्चिरिलुङ्पि, ठुक्चिरिलुङ्पि, वाइरुङ्न खिम्पि
टिलावावाःमि, टारावा वाःमि, साम्टावा वाःमि
हाइनुङ्बाऽऽऽऽ हिॽमिम्पाबिसु, ङिॽमिम्पाबिसु
सेन्चिन ऎन्डुङ्, सेम्माङ्न ऎन्डुङ्, माक्सिन ऎन्डुङ्
नुकक्न ऎन्डुङ्, नुवाङ्न ऎन्डुङ्
हिँ:वान ऎन्डुङ्, पुँवाँन ऎन्डुङ्, चासुम्न ऎन्डुङ्,
हाइनुङ्बाऽऽऽऽ फॆकुरिमिसु, फॆक्टाङ्गिमिसु, फॆक्टाङ्गिऎग
लावान ऎन्डुङ्, पुँवाँन ऎन्डुङ्, सेन्चिन ऎन्डुङ्, सेम्माङ्न ऎन्डुङ्
माक्सिन ऎन्डुङ्, नुकक्न ऎन्डुङ्, नुवाङ्न ऎन्डुङ्
हिँ:वान ऎन्डुङ्, पुँवाँन ऎन्डुङ्, चासुम्न ऎन्डुङ्
हाइनुङ्बाऽऽऽऽ लाम्मावा चाःवाम् चिक्साबाचिम्ग
आङ्लान खिम्पा, सुरान खिम्पा, खाटिन खिम्पा, मिटिन खिम्पा
हिच्चिरिलुङ्पा, ठुक्चिरिलुङ्पा, वाइरुङ्न खिम्पा
हाइनुङ्बाऽऽऽऽ फॆकुरिऎसु, फॆक्टाङ्गिऎसु
टेल्लारे इःगु, लासुन इःगु, डिवान इःगु चाःवान इःगु
हेऽऽऽऽ आना हिँवा पुँवाँ होप्सिङ्बि चुआना हाङ्सुटा
टेल्ला (थान) उठाउने प्रक्रिया
पूजा सम्पन्न भएपछि कजारीले टेल्ला (थान) उठाउछन।
कजारीले एउटा बटुकमा सबै खानेकुरा कम्ति-कम्ति राख्छन। थानमा रहेका सबै टेल्ला (थान) का सामग्रीहरू घरबाहिरको चोखो ठाउँमा लैजाँच्छ र त्यहाँ सेलाउने कार्य गर्छ।
यो पूजा जसको नाममा गरिएको हुन्छ, उसलाई ‘टुक्खा’ भनिन्छ तर सिधै उल्था गर्दा बिरामी भन्ने हुन्छ। उसको मुॽइ (चिन्ह) — टोपी वा मजेत्रो थानमा राखिन्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि पुजारीले सबैभन्दा पहिले टुक्खालाई मुॽइ (चिन्ह) हस्तान्तरण गर्छन र ‘याखाम् खाःब्मॆ’ (मुखजुठो) गराउँछन्।
त्यसपछि मात्र अरू सबै सदस्यहरूले खानपिन गर्न सुरु गर्न सक्छन् र पूजा सम्पन्न हुन्छ।
साउने सङ्क्रान्तिमा छेछे पेःमॆ
साउने सङ्क्रान्तिका दिन लोहोरुङ समुदायमा ‘छेछे पे:मॆ’ अनुष्ठान सम्पन्न गरिन्छ। यस दिनबाट उधौली (युःलाम्बा) चक्रको प्रारम्भ भएको मानिन्छ। श्रावण १ गते बिहानै घरको मूल ढोकालाई आसारे फूलले सजाउने परम्परा रहेको छ। यसरी सजाइएको फूलले शुभागमन, समृद्धि तथा प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई प्रतीकात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्ने मान्यता पाईन्छ।
यस अवसरमा नयाँ उत्पादन भएका अन्न, मौसमी फलफूल तथा कुनै जीवको मासु पकाई नाङ्लोमा सिंगारेर साँझको समयमा पितृहरूको नाममा अर्पण गरिन्छ। पेल्लाम् (मुन्धुम्) अनुसार पितृहरूलाई घरमा आमन्त्रण गरी उक्त चढावा अर्पण गर्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ। यस अनुष्ठानको मूल उद्देश्य आफ्ना दिवङ्गत पुर्खाहरूको स्मरण, सम्मान तथा उहाँहरूको आशीर्वाद प्राप्त गर्नु हो।
लोहोरुङ समुदायको विश्वासअनुसार पितृहरू परिवारका अभिभावक र रक्षक शक्तिका रूपमा रहिरहन्छन्। त्यसैले वर्षको निश्चित समयमा नयाँ अन्न र परिकारको पहिलो अंश पितृहरूलाई अर्पण गर्नु कृतज्ञता, सम्मान र पारिवारिक निरन्तरताको प्रतीक मानिन्छ। यसले जीवित पुस्ता, पितृहरू र प्रकृतिबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई पुनःस्थापित गर्ने विश्वास पनि व्यक्त गर्दछ।
‘छेछे पे:मॆ’ केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई लोहोरुङ समुदायको पितृपूजा, कृषि जीवन, प्रकृतिप्रतिको आस्था तथा सामुदायिक एकताको जीवन्त सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। आधुनिक परिवेशमा पनि यो परम्परा लोहोरुङ समुदायको सांस्कृतिक पहिचान र मौलिकताको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा निरन्तर जीवित रहेको पाइन्छ।
अन्य अतिरिक्त शक्तिपीठहरूको पूजा र इक्साम्माङ्
प्रत्येक लोहोरुङ गाउँ–बस्तीहरूमा प्राकृतिक रूपमा रहेका गुफा, डाँडो, ओढार, रुखको फेद वा मानव निर्मित संरचनाहरूमा कुनै न कुनै नाम दिइएको शक्तिपीठ अनिवार्य रूपमा हुन्छ।
ती शक्तिपीठहरूमा उभौली र उधौली चाडको अवसरमा गाउँ–घरको सामूहिक पूजा गरिन्छ। त्यसैगरी, व्यक्तिगत रूपमा पनि एकवटा कुखुरा, एक जोडी परेवादेखि पञ्चबलीसम्म भाकल गरेर मनोकामना पूरा हुने विश्वाससहित पूजा गर्ने चलन छ।
महामारी वा विपद् (जस्तै कोभिड–१९) आइपरेमा सामूहिक रूपमा पञ्चबलीको भाकल गर्दै — “महामारी हटाइदेऊ” भनी बल–बिन्ति गर्ने परम्परा पनि विद्यमान् छ।
लोहोरुङ बस्तीमा चारवटा “पांमा” नामका गाउँहरू छन्। तीमध्ये गैरीपांमालाई “मागाःवाँ” वा “पुरानो गाउँ” पनि भनिन्छ। वरिपरिका अन्य गाउँ–बस्तीका मानिसहरू भन्छन् कि, यी चारवटा गाउँमा नै लोहोरुङहरूको मौलिक संस्कार र संस्कृति अझै जीवित छन् — विशेष गरी लोहोरुङ भाषा अझै बाँचिरहेको भनेर उल्लेख गरिन्छ।
गैरीपांमा र डाँडापांमाद्वारा गरिने अतिरिक्त सामूहिक पूजा तथा संस्कारहरूलाई भिडियोसहित अभिलेखका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
पूजाको आयोजना र समय
प्रत्येक गाउँमा यस्ता सामूहिक पूजा गर्नका लागि सानो समिति वा कुनै जिम्मेवार व्यक्तिको व्यवस्थापनमा पूजा सञ्चालन गर्ने व्यवस्था गरिएको हुन्छ।
सबै गाउँमा पूजाको तरिका समान हुँदैन — गाउँअनुसार आफ्नै परम्परा र विधि पालन गरिन्छ। उभौलीमा पूजाहरू वैशाखे पूर्णिमाको आसपास गरिन्छ। उधौलीमा पूजाहरू मंसिरे पूर्णिमाको दिन र आसपास हुने गर्छ।
मंगलबार पारेर “धाँडे देवीको पूजा” गैरीपांमा, डाँडापांमा, बरुवाल गाउँ र वरिपरिका अन्य बस्तीहरूले गर्दछन।
अर्को शनिबार: “सन्सारी माई” बाटो काट्ने पूजा गरिन्छ। उभौलीमा यो पूजा गाउँभन्दा माथि (उभो) र उधौलीमा गाउँभन्दा तल (उधो) गरिन्छ।
अर्को आइतबार: “आइतबारे पूजा” सम्पन्न गरिन्छ।
पछिल्लो मंगलबार: “इक्साम्माङ” अर्थात् बालिपूजा गरिन्छ तर उभौलीमा मात्र गरिन्छ।
यसरी, एक हप्ताभित्र सम्पूर्ण सामूहिक पूजाहरू सम्पन्न गर्ने प्रयास गरिन्छ।
गैरीपांमा धाँडे देवी — कालिका र मालिका
युम्सिक्मा/युम्सिङ्मा (गैर लोहोरुङ् द्वारा चुलिडाँडा भनेर चिनिने स्थान)को दक्षिणपट्टि अवस्थित दुईवटा गुफामा कालिका र मालिका देवी प्रतिष्ठित छन्।
यी देवीहरूलाई यहाँका मुख्य देवीहरूका रूपमा मानिन्छ। देवीहरूको वरिपरि गणेश, नाग–नगेनि, लामा–लामिनी, आङ्गत, रुद्र, महारुद्रलगायतका अन्य देवस्थानहरू पनि रहेका छन्।
त्यसैगरी, करिब एक किलोमिटर दक्षिणमा रहेको मंगलदेवीको पनि यही दिन पूजा गरिन्छ।
कालिका–मालिका र अन्य देवी–देवताहरूको पूजा–आराधना गर्नाले “हाकेको–ताकेको पुग्छ” भन्ने जनविश्वास रहिआएको छ।
यहाँका पुजारी जो–कोही बन्न पाउँदैनन्। कालिका–मालिका देवीहरूले रुचाएका व्यक्ति मात्र पुजारी हुने परम्परा छ।
यी पुजारीहरूले पूजाको दिन बाहेक धामीझैँ जोखाना हेर्ने वा अन्य पूजापाठ गर्ने कार्य गर्दैनन्। तर पूजाको दिन भने उनीहरू मुख्य पूजास्थानमा पूजा गर्दै गर्दा देवी पुजारीको सरिरमा प्रवेस गरि प्रतक्ष काम्ने–बक्ने कार्य गर्छन्।
यहाँ चढाइएका अक्षता (चामल) र छाडिएका कुखुरा वा अन्य जीवजन्तुका टाउको पुजारिले कुनै पनि रूपमा सेवन गर्दैनन्।
प्रत्येक घरबाट अक्षता–पाती उठाइन्छ। गाउँलेहरूले सामूहिक रूपमा आ-आफ्नो गाउँबाट एउटा बोका अनिवार्य रूपमा ल्याउँछन्।
यसका साथै, कसैकसैले व्यक्तिगत रूपमा भाकल गरेको बोका, भाले वा परेवाको जोडी पनि ल्याउने गर्छन्।
व्यक्तिगत रूपमा ल्याएर चढाइएको पसु-पन्छी सम्बन्धित व्यक्तिले आफ्नै घरमा लग्ने गर्छ।
तर सामूहिक रूपमा ल्याइएको बोकालाई गाउँको व्यवस्थापनअनुसार पकाइन्छ र त्यसको मासु सबैले प्रसादस्वरूप ग्रहण गर्छन्।
मिम्मा चुक्मॆ (आगोको माउको शिर उठाउने)
त्यो समयका घरहरू टाँडे घर (पृथक रूपमा बनेका), सालका खम्बा, बाँसको भाटाको बेरा, माटोले लिपिएको र सिरुखर वा परालले छाएको छाना भएको हुन्थ्यो।
घरको बीच भागमा रहेको ठाब्रुम् (सुप्टुलुङ् [तिनचुल्लाह]) नै परिवारको केन्द्र मानिन्थ्यो। त्यसको माथि कॆङ्कॆङ्मा (भार) झुण्डिएको र ठाब्रुम् सुप्टुलुङ्मा सधैं मिटाङ्सिङ् (ननिभेको आगुल्ठो) खरानीले पुरेर राखिएको हुन्थ्यो जसलाई मिमिउम्मा (आगोको माउ) भनिन्थ्यो। जब घरका सदस्यहरू मेला–पात वा अन्य ठाउँमा जान्थे, त्यो आगोको माउ सधैं त्यहीँ छोडेर जाने प्रचलन थियो।
यस्ता घरहरू प्रायः एउटै पाःछा/थरका मानिसहरूको झुरुप्पै हुने गर्थे। यद्यपि ती संरचनात्मक रूपमा जोखिमपूर्ण भए पनि, लोहोरुङ समुदाय विश्वास, संस्कार र देवपूजामा आधारित जीवनशैलीमा बाँच्थ्यो।
गैरीपांमाको परम्परा अनुसार
गैरीपांमामा धाँडे देवीको पूजा बिहन सम्पन्न गरेर दिउँसो गाउँका सबै टोलवासीहरू गाउँमुलिको घरमा जम्मा भई “मिम्मा चुक्मॆ” — अर्थात् आगोको माउको शिर उठाउने कार्य सम्पन्न गर्छन्।
मिम्मा चुक्मॆ (आगोको माउको शिर उठाउने) क्रम:
जनशक्ति र घाउँमूलीको घरमा
घाउँमूलीको घरको ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिनचुल्लाह)को डिललाई गोबर वा पानीले लोटिन्छ (चोख्याइन्छ)।
केराको पातको टेल्ला (थान) बनाइन्छ।
जाँड र साङ्मारा सहितको मिरिठाम् (घैला) बीचमा राखिन्छ।
दुईवटा तोङ्बा (साङ्मारा र पिप्पासहित) मिरिठाम्को दायाँ–बायाँ सजाइन्छ।
दुईवटा काँसे बटुका पानी र सांमारा सहित सजाइन्छ।
दुईवटा लोहोटा पनि पानी र सांमारा सहित सजाइन्छ।
अदुवा काटी सबैमा राखिन्छ।
एउटा सिंगो अदुवा (कचुर काट्नेका लागि) छेउमा राखिन्छ।
हसिया वा कर्दा पुजारीसंग हुन्छ।
यसरी पूजा गर्नका लागि आवश्यक सबै तयारी पूरा हुन्छ।
मिम्मा चुक्मॆ पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारि
हेऽऽऽ आना आइग, आना लाम्मावा चा:वाबिऎ चिक्साबाचिम्ग आना
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्, वाइरुङ् खिम्पि, लुङ्भुक्मा चा:वाबिहासु
पिसिक्मा चा:वाबिहा केच्छाबाचिम्सु चुःक्ना आना
काङ्का चोब्न चा:वाबिहा चुकिङ्का, पासिङ् डेसिङ् खोम्सिखेडिङ्का
आना साया प:खॆःक्चिम्, ङाङ्ङाङ् हिङ्हिङ् आलॆःपिमॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुडाःक्ना
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्, वाइरुङ्खिम्पि
लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ युङ्खाबाचिम्
पिसिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाचिम्सु
हा होऽऽ सिङ्भुङ्मा चा:वाबिऎ युङ्खाबाचिम्सु
पब्टिसाम्पङ्पि वाइटिटाना, हिॽवाबा लाम्फुसु वाइटिटना
सिबुङ् वाबुङ्पिसु वाइटिटाना, लुङ्पिसु टःसिआना
येप्पपिॽमा, लङ्पपिॽमा
हा हो होऽऽऽ टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
हा हो होऽऽऽ चारावा नेन्डुङ्, खॆल्लावा नेन्डुङ्
सेन्चि नेन्डुङ्, सेम्माङ् नेन्डुङ्, माक्सि नेन्डुङ्
पिसिक्मा चा:वाबिसु, देखाबाचिम्सु, सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाऎ
युङ्खाबाचिम्सु, हिँवा पिॽमॆ, पुँवाँ पिॽमॆ
हिच्चिरिलुङ् ठुकचिरिलुङ्पा पङ्खामा चुआनाहाङ्सु
साया पःगाचिम् साया चॆनाचिम्, ठाङ्लाम्बाबिसु आवाइटिमानॆ
नोटःकचुर काट्ने बेला, अदुवालाई खरानीमा चोबेर काटिन्छ। त्यसपछि ‘चित पोट’ (संकेत) हेरिन्छ। यदि खरानीमा चोबिएको भाग नै माथि पल्टिन्छ भने
त्यो शुभ मानिन्छ भन्ने विश्वास रहिआएको छ।
बेसुक्डुवानुङ्सु लाम्मावा चा:वाबिऎ वाइरुङ्खिम्पि
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्पि, टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
पिसिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाचिम्सु, सुराखिम्पि
खोबिडुवा बेसुक्डुवा साट्टे!!!! कचुर काटेको
हा होऽऽऽ युःलाम्बाबि चुःक्नॆरु ढाबोलिटेम्पि
खासुॽमा खायेम्माबि चुःक्नॆरु बेसुक्डुवा भाङ्कॆ
साट्टेन युङ्पिमा पेम्पिॽमा साट्टे !! कचुर काटेको
युङ्खाबाचिम्सु, डेखाबाचिम्सु, पिसिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाचिम् वाइरुङ्खिम्पि चुःक्नॆरु, लुङ्पि चुःक्नॆरु, वाइरुङ् खिम्पाङ्कॆ
नाम्कॆॽमा नाम्डाःमाबि चुःक्नॆरु, ठाङ्लाम्बा
पब्टिसाम्पङ्पि चुःक्नॆरु, युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ
आना हिॽवाबाबि आन्ना टःसिआनि आम्पकनि हाङ्सु पब्टिसाम्पङ्पि येब्पकाना पःक्पकाना हाङ्सु ङाङ्ङाङ् हिङ्हिङ् आलॆःपिमॆ आनॆ हिँवा पुँवाँ पिट्डाचिमॆ काङ्का चा:वाबि खोम्डिङ्का डिवा चा:वा हाङ्सु लाङ्पि पोःप्डिङ्, हुक्पि पोःप्डिङ्
अग्निदेवलाई पुकार पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
पूजाको क्रममा पुजारीले अग्निदेवलाई यसरी पुकार गर्छन्:
“हे अग्निदेव!
तपाईं तिनचुल्लाहमा विराजमान हुनुहुन्थ्यो।
हावामा ढुङ्गामा ठोकिएर डाँडामा प्रकट हुनुभयो।
अब यहाँ उभिनु भयो भने पनि नबौलाउनु, नधताउनु।
हामीलाई रक्षा गर, क्षमा गर।
हामी सबै चा:वाका (गाउँले)
यहाँ बल–बिन्ति माग्न भेला भएका छौँ।
खुट्टामा ढोग्छौँ, हातमा ढोग्छौँ — नमस्कार!!!”
ठाब्रुम् तिन्चुल्लाहको आगो निभउने बुढापाका: मुलघर
हेऽऽऽ आन चुआना लाम्मावा चा:वाबिऎ चिक्साबाचिम्
आङ्लाखिम् सुराखिम्पिऎ हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्पिग,
चुआना आना, पब्टिसाम्पङ्पा येप्पकाना आना
हिॽवाबाबि टःसिआना हाङ्सु
ठाङ्लाम्बाबिसु आखॆॽमानॆ, युःलाम्बाबिसु आखॆॽमानॆ, पेम्पिमानॆ, बाखाटेम्पि खाङ्टेम्पा लुङ्पिसु आखॆपिॽमानॆ आना वाइरुङ्खिम्पि लुङ्पि पेम्पिॽमानॆ आना टाहाइऽऽऽ जाडेवायो !!
नोट: मूलघरमा सम्पन्न भएपछाडि पुजारीको जिम्मेवारी समाप्त हुन्छ। आ-आफ्नो टोलका बुढापाकाहरू समुहमा बिभाजित हुन्छन र प्रत्येक घरका मिटाङ्सिङ् मिमिउम्मा (आगोको माउ)लाई चा:वाको पानीले निभाउँदै जन्छन्।
अन्य घरका चुलोमा पानी खन्याउदै पासिङ् डेसिङ् (बुढापाका)ले भन्ने पेल्लाम्/मुन्धुम्:
ठुक्चिरिलुङ्, डिङ्चिरिलुङ्बि, चुआनागटा आइग
लुङ्भुक्मा चा:वाऎ हुक् लाङ् सःक्पिडाचिम्
युङ्खाबामि आङ्ला खिम्पि, सुराखिम्पि, खाट्टिखिम्पि, मिटिखिम्पि, आनॆगटा खाम्टेम्मा खाङ्पिमॆ, नाम्टेम्मा खाङ्पिमॆ काःमानुङ् सेवा लॆःडिङ्का गुहा लॆःडिङ्का, आनॆगटा हुचेॽवा टेम्पिॽमॆ, हुरेॽवा टेम्पिॽमॆ,
आनॆगटा डिचाःवाबुङ् चाचाःवाबुङ्ऎ साया पःक्पिःडाचिम् पुँवाँ पःक्पिःडाचिम् आनागटा सिःफुमार सिरि आलॆःटॆ पुरि आलॆःटॆ काःमानुङ्
सेवा लॆःडिङ्का गुहा लॆःडिङ्का
हाङ्हाङ् लॆःसे डिङ्डिङ् लॆःसे आङ्लाखिम्पि सुराखिम्पि
माथि उल्लेख गरेझैँ, लोहोरुङहरूको प्रायः सबै घरमा मिटाङ्सिङ् (आगोको माउ) खरानीले छोपेर राख्ने चलन हुन्थ्यो। तर यस दिन चाहिँ सबै घरका मिटाङ्सिङ् — आगोका माउहरू एकैपटक निभाइन्छन्।
यसरी विधिपूर्वक अनुष्ठान सम्पन्न गरिन्छ। अन्तिम चरणमा झु:लाचक्मक वा काठ रगडी नयाँ आगो उत्पन्न गरिन्छ। यही नयाँ आगोलाई पवित्र र शुभ मान्दै समुदायका सबै घरमा बाँड्ने चलन रहेको पाइन्छ। लोहोरुङ परम्पराअनुसार यस अवसरमा आधुनिक साधन, जस्तै लाइटर वा माचिस प्रयोग गरी आगो बाल्नु उपयुक्त मानिँदैन। प्राकृतिक विधिबाट नयाँ आगो उत्पन्न गर्नु नै शुद्धता, नवीकरण तथा नयाँ चक्रको शुभारम्भको प्रतीक मानिने विश्वास रहिआएको छ।
संसारी माइ (शनिबार)
संसारी माइलाई लोहोरुङ भाषामा लाम्फु चेम्मॆ (अर्थात् बाटो काट्नु) भनिन्छ। यो पूजा उभौली समयमा गाउँभन्दा माथिको मूल बाटोमा र उधौली समयमा गाउँभन्दा तलको मूल बाटोमा गरिन्छ।
यसको भावार्थ यसरी बुझिन्छ— “यहाँभन्दा माथि वा तल हाम्रो गाउँमा रोग, महामारी, अनिष्ट आदिको प्रवेश नहोस्, हटोस्” भन्ने विश्वास रहन्छ।
१. लाहुरी बाबा — एउटा पैयुको तरवार र झोलाभित्र पैसा राखी पूजिन्छ।
२. बनस्खन्डी — एउटा कुखुरा अर्पण गरिन्छ।
३. शिकारी — एउटा अण्डा चढाइन्छ।
४. भान्से–भान्सेनी — धूप र अक्षतामात्र अर्पण गरिन्छ।
५. पाँच कन्या संसारी — परेवा र बाख्राको पाठी बलि दिइन्छ।
६. अरूण–बरुण र लामा–लामिनी— धूप, अक्षता, दूधकुन्डा र अलम ध्वजा अर्पण गरिन्छ।
संसारी माइ पूजाको विधि:
प्रत्येक घरबाट धूप र अक्षता संकलन गरी पूजास्थलमा पुगिन्छ।
त्यहाँ केही माटोको डिल बनाइन्छ र सिमालीको सेउली, बाँसको लिङ्गो तथा तितेपाती प्रयोग गरी थान तयार गरिन्छ।
थानमा सेतो, रातो र पहेँलो धजा झुण्ड्याइन्छ र सिन्दूर लगाइन्छ।
पैयु काठको पुरुष लिङ्ग बनाएर थानको अगाडि गाडिन्छ, ताकि अरूको आँखा नलागोस् भन्ने विश्वास रहोस्।
सेतो फुक्को धागो प्रयोग गरी सबै देवताका प्रतीक स्वरूप गाडिएका ढुङ्गा र लिङ्गोको टुप्पामा बेर्ने चलन छ।
थानको अगाडि केराको पात बिछ्याइन्छ।
हरेक देवताको अगाडि तेलमा भिजाएको सलेदो राखिन्छ।
प्रत्येक देवताको अगाडि र शिरमा सिमालीको पातलाई क्रस (X) गरी, त्यसको माथि अक्षता राखी चढाइन्छ।
भोग नखाने देवताहरूलाई अरू देवताहरूलाई भोग चढाउँदा टपराले ढाकिन्छ।
भोग दिनु अघि अक्षता, पाती र सलेदो हरेक बलि दिने जनावरको टाउको र शरीरमा चढाइन्छ र पानी छर्की पवित्र पारिन्छ जसलाई (पर्छाउने भनिन्छ)।
दोस्रो चरणको पूजा
दोस्रो चरणमा पाकुवा चढाएर पूजा गरिन्छ।
पूजापछि, पानीको सुविधा भएको नजिकैको स्थानमा पकाउने व्यवस्था गरी प्रसाद ग्रहण गरिन्छ।
आइतबारे पूजा
आइतबारे पूजास्थान अन्य देवी–देवताका पूजास्थानहरूझैँ स्थायी रूपमा कुनै रुखको फेदमा वा निश्चित स्थानमा रहन्छ। त्यसैले त्यस्तो स्थान वरिपरि पर्ने घर वा क्षेत्रको नाम पनि “आइतबारे” राखिने चलन छ। खेत, बारी वा घर नजिक पूजास्थान भएको खण्डमा त्यहाँका मानिसहरूलाई पनि “आइतबरे” भनेर सम्बोधन गरिन्छ।
आइतबारे पूजाका देवताहरू
आइतबारे पूजामा पनि संसारी माइ पूजामा पूजिने देवताहरू पूजिन्छन्, तर ती देवता संसारी माइका जत्तिका धेरै हुँदैनन्।
त्यहाँ पूजिने प्रमुख देवताहरू यसप्रकार छन्:
१. गणेश
२. शिकारी
३. अरूण–बरुण
४. लामा–लामिनी
५. आइतबारे
पूजाको सामग्री र विधि:
प्रत्येक घरबाट धूप, अक्षता, सेतो–रातो–पहेंलो ध्वजा, सिन्दूर, अण्डा, र सानो भए पनि कुखुराको चल्ला अर्पण गर्ने चलन छ।
पूजास्थलमा देवताका प्रतीकका रूपमा ढुङ्गाहरू स्थायी रुपमा गाडिएका हुन्छन। सिमालीको सेउलीको लिङ्गो प्रयोग गरी देवताका प्रतीकका रूपमा गाडिएका ढुङ्गाहरूको दायाँ-बायाँ गाडिन्छन।
त्यहाँ आलम ध्वजा, सिन्दूर, गाजल, र अरूण–बरुण देवताका लागि दूधको कुण्डा चढाइन्छ।
सेतो फुक्को धागो प्रयोग गरी सबै देवताका प्रतीकका रूपमा गाडिएका ढुङ्गा र लिङ्गोको टुप्पामा बेर्ने गरिन्छ।
यस पूजामा पनि कोही–कोहीले व्यक्तिगत भाकल गरेका कुखुराहरू ल्याउने प्रचलन छ।
भोग दिनु अघि अक्षता, पाती, र बलेको सलेदो जनावरको टाउको र शरीरमा चढाइन्छ र पानीले पवित्र पारिन्छ (पर्छाइन्छ)।
पहिलो चरणमा सासको भोग (कच्चा अर्पण) चढाइन्छ भने, दोस्रो चरणमा पाकुवा (पोलिएका भित्रमासू) चढाएर पूजा सम्पन्न गरिन्छ।
अन्य विवरण
यी सबै पूजाहरू सबै लोहोरुङ गाउँहरूमा अनिवार्य रूपमा गरिन्छ भन्ने छैन।
उदाहरणका लागि, टंक लोहोरुङ ज्युका अनुसार, खर्तुवामा इक्साम्माङ् (बालिपूजा) गर्ने परम्परा धेरै पहिलाबाटै छोडेकोछ । उहाँको उमेर अहिले ८ दशक नजिक पुगेको छ।
तर हेलुवा गाउँमा भने गुरुङहरूको एउटा घरलाई “बालिपुजे” भनेर चिनिन्छ। गुरुङहरूले स्वयं बालिपूजा नगरे पनि, सम्भवतः त्यो घरको नजिकै लोहोरुङहरूले बालीपूजा गर्ने गर्थे, र त्यसै कारणले उनीहरूलाई “बालिपुजे” भनेर नामकरण गरिएको हो।
यी तीनवटा सामूहिक पूजाहरू (संसारी माइ, आइतबारे, र अन्य सम्बन्धित पूजाहरू) मा पूजिने केही देवता हिन्दू परम्पराबाट आयातित देखिन्छन् — जस्तै: कालिका, मालिका, गणेश, संसारी, आइतबारे, लाहुरी बाबा, आङ्गत, रुद्र, भान्से–भान्सेनी, र महारुद्र।
अन्य देवताहरू भने किराँतहरूले प्राचीनकालदेखि मान्दै आएका स्वदेशी देवता हुन्।
तीनवटै शक्तिपीठहरूमा पूजा गर्दा धूप सल्काउँदै भनिने शब्दहरू पनि प्रायः एउटै उद्देश्यका पुकार हुन् — देवता प्रसन्न होऊन्, गाउँमा सुख–शान्ति, स्वास्थ्य र समृद्धि रहोस् भन्ने भावनाका साथ वाचन गरिन्छ।
नमुना पुकार:
ल, पर्मेस्वरा !!!
अरूण–बरुण, संसारी माइ र अन्य सबै देवी–देवता !
गाउँ–घरका सबै मिलेर गाउँपूजा, धूप–पूजा, अक्षता, पाती
आलम ध्वजा चढाएर, धूप धुवार गर्दै मान–मान्यता प्रकट गर्दैछौँ।
हाम्रो गाउँ–घरबाट देसान–मासना (अनिष्ट–अशुभ) हटाइदिनु,
रोग–व्याधि, हावा–हुरी सबै टारिदिनु।
हाम्रो गाउँमा अन्न–पानीको समृद्धि रहोस्,
लक्ष्मीको वास रहोस्।
हामी मनुवा मूर्ख हौँ, अज्ञानताबाट गरिएको पूजा भए पनि
सजगतापूर्वक स्वीकार गर्नुहोस्। ल, पर्मेस्वरा !!!
इक्साम्माङ् (बालिपूजा)
इक् शब्दको अर्थ भस्मे–खोरिया (आगो लगाई खेती गरिने जमिन) र साम्माङ् शब्दको अर्थ देवता वा कुल–पितृ हो। यस आधारमा इक्साम्माङ् भन्नाले भस्मे–खोरियामा लगाइने अन्नबालीको उर्वरता, संरक्षण तथा समृद्धिको कामनासहित देवता र कुल–पितृहरूको आराधना गरी सम्पन्न गरिने धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठानलाई बुझिन्छ। नेपाली भाषामा यसलाई सामान्यतः बालीपूजा भनिन्छ।
यद्यपि इक्–साम्माङ र डिड्ढा साम्माङ संरचनागत रूपमा समान देखिन्छन्, तिनका धार्मिक उद्देश्य, आराध्य पात्र तथा मुन्धुमीय परम्परामा स्पष्ट भिन्नता रहेको पाइन्छ। डिड्ढा साम्माङमा पागारिहाङको पूजा गरिने भए पनि इक्–साम्माङमा सोफेक्लाहाःङलाई आराध्यका रूपमा पूजा गरिन्छ। साथै, यी संस्कारहरूमा पुजारी तथा अग्रजहरूले वाचन गर्ने पेल्लाम (मुन्धुम) समेत फरक–फरक हुने गरेको देखिन्छ।
लोहोरुङ समुदायको मौखिक परम्पराअनुसार, इक्साम्माङ् कृषियुगको प्रारम्भसँगै विकसित भएको एक प्राचीन अनुष्ठान हो। जनश्रुतिअनुसार आदिपुर्खा खाक्चिरिक्पा ले ढुकुरको गाँडमा फेला परेका बीउहरू वरिपरि फालेपछि त्यहाँबाट उम्रिएका अन्नबालीलाई मानिसहरूले पहिलो पटक खाद्य पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्न थाले। यही घटनालाई लोहोरुङ समुदायले कृषि संस्कृतिको प्रारम्भसँग जोडेर स्मरण गर्ने गरेको पाइन्छ।
कृषिको प्रारम्भिक चरणमा भस्मे–खोरिया फाँडेर आगो लगाई त्यसमा बीउ छर्ने र उत्पादन भएका अन्न संकलन गरी जीवन निर्वाह गर्ने प्रचलन जुन करिब ६–७ दशकअघि सम्म विद्यमान रहेको पाइन्छ। यसबाट इक्साम्माङ् केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई लोहोरुङ समुदायको कृषि इतिहाससँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित सांस्कृतिक अभ्यास भएको स्पष्ट हुन्छ।
परम्परागत कृषि प्रणाली पूर्ण रूपमा प्रकृतिमा निर्भर हुने भएकाले बालीलाई किरा–फट्याङ्ग्रा, रोग–व्याधि, खडेरी, असिना, हावाहुरी तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिबाट जोगाइदिन देवता र कुल–पितृहरूसँग प्रार्थना गर्ने चलन विकसित भएको मानिन्छ। त्यसैले इक्साम्माङ् पूजाको मूल उद्देश्य राम्रो वर्षा हुनु, बाली सप्रिनु, अन्न उत्पादन बढ्नु तथा सम्पूर्ण गाउँ–समुदायमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम रहोस् भन्ने सामूहिक कामना गर्नु हो।
पूजाका क्रममा पुजारीद्वारा पेल्लाम (मुन्धुम) वाचन गरिन्छ भने समुदायका ज्येष्ठ सदस्यहरूले फलाकाइमार्फत शुभकामना तथा प्रार्थनात्मक अभिव्यक्तिहरू प्रस्तुत गर्छन्। मुन्धुममा उच्चारित हुने शब्दहरूमा उर्वर भूमि, प्रशस्त अन्न उत्पादन, रोग–व्याधिबाट मुक्ति तथा मानव र प्रकृतिबीचको सन्तुलन कायम रहोस् भन्ने भाव स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ।
इक्साम्माङ् पूजा ठाङ्लाम्बा (उभौली) पर्वका अवसरमा, सामान्यतया वैशाख महिनाको चण्डी पूर्णिमाको आसपास, बाली रोप्नुअघि सम्पन्न गरिन्छ। यस अनुष्ठानमा डिड्ढा साम्माङमा पूजिने धेरै देवताहरूको पनि आह्वान गरिए तापनि, पेल्लाम (मुन्धुम) को विषयवस्तु, उद्देश्य र वाचन शैली भने फरक रहेको पाइन्छ।
इक्साम्माङ् (बालिपूजा) को सामाजिक पक्ष र सामूहिकता
लोहोरुङ समुदायले इक्साम्माङ्लाई एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सामुदायिक पर्वका रूपमा पनि मनाउने गर्छ। यस अवसरमा विवाह भएर गएका चेली–बेटी, ज्वाइँ तथा आफन्तलाई घरमा निमन्त्रणा गरी सामूहिक रूपमा भोजन गर्ने तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने चलन रहिआएको छ। यसले पारिवारिक तथा सामाजिक एकतालाई थप सुदृढ बनाउने कार्य गर्दछ।
विगतमा यो पूजा सामूहिक रूपमा सम्पन्न हुने भएकाले गाउँका गैर–लोहोरुङ परिवारहरूबाट पनि धूप, अक्षता, पाती, अण्डा तथा कुखुराका चल्ला संकलन गर्ने परम्परा थियो। त्यस समय लोहोरुङहरूले इक्साम्माङ् सम्पन्न गरेपछि वर्षा हुने र खेतीपाती राम्रो हुने जनविश्वास व्यापक रहेको पाइन्छ। यस विश्वासका कारण सम्पूर्ण गाउँमा उत्साह र उल्लासको वातावरण सिर्जना हुने गर्थ्यो। तर आधुनिक जीवनशैली, बसाइँसराइ तथा सहरीकरणका प्रभावले यो परम्परा क्रमशः लोपोन्मुख बन्दै गएको देखिन्छ।
इक्साम्माङ् पूजाको मूल भावना
इक्साम्माङ्को मूल भावना केवल लोहोरुङ समुदायको हितमा सीमित छैन। यस अनुष्ठानमार्फत सम्पूर्ण गाउँ–समाजको कल्याण, कृषि उत्पादनमा वृद्धि, प्राकृतिक सन्तुलनको संरक्षण, रोग–व्याधिको न्यूनीकरण तथा सामुदायिक समृद्धिको कामना गरिन्छ। यसले मानव, प्रकृति, देवता र पितृहरूबीचको अन्तरसम्बन्धलाई आध्यात्मिक रूपमा अभिव्यक्त गर्दछ।
नृवंशशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा, इक्साम्माङ् लोहोरुङ समुदायको कृषि–आधारित जीवनपद्धति, पितृपूजा, प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा तथा सामुदायिक सहकार्यको सशक्त सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। यस अनुष्ठानले लोहोरुङ जातिको ऐतिहासिक स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान तथा सामाजिक एकतालाई निरन्तरता प्रदान गर्ने महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा कार्य गरेको देखिन्छ। त्यसैले इक्साम्माङ् धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई लोहोरुङ सभ्यता, कृषि ज्ञान र सांस्कृतिक सम्पदाको जीवित प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको मान्न सकिन्छ।
बसाइँ सरेर गएका परिवारहरूको इक्साम्माङ् (बालिपूजा)
आफ्नो थातथलो छाडेर बसाइँ सरेका लोहोरुङ परिवारहरू, जहाँ उनीहरू एकै ठाउँमा वा समूहमा बसोबास गरेका छन्, त्यहाँ पनि इक्साम्माङ् (बालिपूजा) गर्ने परम्परा जीवित रहेको पाइन्छ। सबैभन्दा पहिले झापा जिल्लाको कमलझोडामा यो पूजा गरिएको भन्ने भनाइ पाइन्छ। तर, हेॽवा–डिबु (सरुवा जाँड) को असरले उत्पन्न भएका केही अप्रिय घटनाहरूका कारण त्यसपछिका वर्षहरूमा उक्त पूजाको पुनरावृत्ति हुन सकेको छैन भन्ने जानकारी स्थानीय जानकारहरूले दिएका छन्।
यसपछि, सुनसरी जिल्लाको तरहरामा करिब दुई दशकअघिदेखि यो पूजा भव्य रूपमा हुँदै आएको छ, जहाँ धनकुटा जिल्लाका लोहोरुङ समुदायका सदस्यहरू पनि सहभागी हुने गरेका छन्।
त्यसैगरी, मोरङ जिल्ला र काठमाडौँ उपत्यका (भेली)मा पनि पछिल्ला केही वर्षयता इक्साम्माङ् बालिपूजाको प्रचलन सुरु भएको देखिन्छ।
यो पूजा डिड्ढा साम्माङ् (ठूलो पूजा) झैँ, थान बनाएर गरिन्छ। तर, डिड्ढा साम्माङ् र इक्साम्माङ् (बालिपूजा) बीच पुजारीद्वारा वाचन गरिने पेल्लाम् (मुन्धुम्) फरक हुन्छ।
इक्साम्माङ् (बालिपूजा) का साम्माङ्हरू:
इक्साम्माङ् बालिपूजामा मान–मान्यता गरिने साम्माङ्हरू डिड्ढा साम्माङ् (ठूलो पूजा)मा गरिने साम्माङ्हरूनै हुन्। तर केही अतिरिक्त साम्माङ्हरू पनि थपिन्छन्।
कतिपय पूजाका प्रक्रिया, पूजारी तथा बुढापाकाका पेल्लाम्/मुन्धुम् डिड्ढा साम्माङ् (ठूलो पूजा)मा भन्दा फरक–फरक हुन्छन्। लोहोरुङ पेल्लाम्/मुन्धुम् मौखिक परम्परामा आधारित भएकाले त्यसका शब्दावलीहरू गाउँ–ठाउँअनुसार पनि भिन्न पर्न सक्छन्।
तल दिइएका नमूनाहरू आदर्श र संक्षिप्त रूप हुन्, जसलाई बुढापाकाहरूले आफ्ना शैलीमा विस्तार गरेका हुन्छन्।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा सामान्यतः निम्न १० साम्माङ्हरू (देवता/आत्मिक शक्तिहरू) को पूजा गरिन्छ। तर कतिपय ठाउँमा ६ वटा मात्र, र कतै १० भन्दा बढी साम्माङ्हरू पनि पूजिने चलन छ।
१. डिड्ढाची, सफॆक्लाहा:ङ्
२. याङ्लि (खॆक्टि)
३. गॆऎरॆङ्–मॆऎरॆङ्, याःफुटाङ्मा, बाःलाटाङ्मा
४. कुमा (लाटी बुढेनी)
८. ढान्कुटे (टाङ्लेन्)
९. पोम्मारि, चक्ख साम्माङ् (स्वर्गे देव)
१०. वाया (गँ:गालिहा:ङ्)
११. सिकाःरि
१२. खिम्पिऎ साम्माङ्
१३. सुब्बा-सुब्बेनि
इक्साम्माङ् बालिपूजा विधिसम्बन्धी सामान्य रुपरेखा
पूजाको आरम्भ मुलथान (डिड्ढाची) बाट गरिन्छ र अन्त्यमा सिकारीमा पुगेर पूजा सम्पन्न गरिन्छ।
कुल १० वटा पूजास्थानहरूमा क्रमशः पूजा गरिने यो प्रक्रिया “सक्माबा” अर्थात् सासबाट एकसरो सबैको पूजा सकिन्छ। सक्माबा (सासबाट)को चरण सकिएपछि दोस्रो चरणमा “उम्चाबा” अर्थात् पाकेको परिकार/पाकुवा अर्पण गर्ने विधि बाट अन्तिम पूजा सिकारी साम्माङ्मा पुगेर सम्पन्न गरिन्छ।
तर, अलमल नपरोस् भन्ने उद्देश्यले यहाँ पहिलो चरण (सक्माबा) र दोस्रो चरण (उम्चाबा) प्रत्येकको आ-आफ्नै क्रमअनुसार अलग–अलग रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा सफॆक्लाहा:ङ् मूल पूजा
इक्साम्माङ् (बालिपूजा) का मूल देवता सफॆक्लाहा:ङ् मानिन्छन्। लोहोरुङ जातिको विश्वासअनुसार उहाँ धन–सम्पतिको स्वामी हुनुहुन्छ। उहाँको पूजा–आराधना गरेमा अन्नबालीमा सह र समृद्धि प्राप्त हुने र समयमा वर्षा हुने जनविश्वास रहिआएको छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजा (डिड्ढाचि) थान बनाउने विधि
चारवटा चोके सहित टुप्पामा फुर्का राखी ५–६ फिट उचाइको मुसुरे वा कटुसको लिङ्गो गाडिन्छ।
ती चोकेहरूमा दुईवटा डण्डा तेर्सो पारेर राखिन्छ।
त्यस माथि काठ वा भाटाले माङ्डाम्फु (डङ्चेम्/चिम) बनाइन्छ (फोटो पृष्ठमा फोटो हेर्ने)।
पूजास्थल वरिपरि कसैले खाने–पिउने नगर्नु भन्ने आदेश (उर्दी) जारी गरिन्छ।
माङ्डाम्फु (डङ्चेम्/चिम) लाई छिःटाडाम् ले सजाइन्छ। अदुवाका टुक्रा चढाइन्छन् र हावाले नउडाओस् भनेर दुईवटा डण्डाले थिचिन्छ।
केराको पातको टेल्ला बिछ्याएर त्यस माथि जाँडले भरिएको माटोको घैला (मिरिठाम्) राखिन्छ।
माटोको घैला (मिरिठाम्)को दायाँ–बायाँ जाँड हालिएका दुई/दुई वटा तोङ्बा र चिण्डो राखिन्छ।
भातमाथि पाँच वटा अण्डा — एउटा घरमुली (टुक्खा) को नाममा, अर्को पुजारीको, तेस्रो कजारीको, चौथो चाःवाको र पाँचौँ गाउँघरको नाममा राखिन्छ।
पानी हालिएका दुईवटा लोहोटा राखिन्छ।
दुईवटा काँसका बटुका पानीसहित राखिन्छ।
सबैमा अदुवा अर्पण गरिन्छ।
माटोको घैला (मिरिठाम्), तोङ्बा, चिण्डो, लोहोटा र बटुका मा साङ्मारा (पातले बुच्च मार्ने) गरिन्छ।
नयाँ थुन्चे लाई बर्को/मजेत्रो ले ढाकेर नाम्लो सहित थानको छेउमा ठाडो पारेर राखिन्छ।
एउटा गाग्रीमा पानी भरेर कपडाले ढाकी अर्को छेउमा राखिन्छ।
गाउँघरबाट ल्याइएका टङ्पा वरिपरि सजाइन्छ।
गाउँबाट संकलित केही अक्षता र दक्षिणा टपरीमा राखी माङडाम्फू चिम्मा राखिन्छ।
सुँगुरलाई बायाँ र कुखुरालाई दायाँपट्टि किलामा बाँधिन्छ।
कुखुरा र सुँगुरलाई पानी छ्यापी खुट्टा र चुचो धोइन्छ।
सुनपाती, भैरुङपाती वा तितेपाती र ढुङ्गामा कोइला राखी धूप सल्काइन्छ। नभए सिन्के वा बाटेको धूप दायाँ–बायाँ सल्काएर राखिन्छ।
यसरी पूजा गर्न आवश्यक सम्पूर्ण सामग्री तयार पारिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजा डिड्ढाचि सक्माबा (सासबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
बुढापाकाहरूले टोपि खोलेर टुक्रुकै बस्छन् वा नसक्ने उभिन्छन्।
हेऽऽऽ आन्नाग याङ्केॽला, याङ्केॽसि हाःङ्न चुआनि हाङ्सु
सफॆक्लाहाःङ् चुआन हाङ्सु
आइग काङ्काग, लाम्मावा चाःवाबिआ̤सु चुःकिङ्का
लुङ्भुक्मा चाःवाबिआ̤सु चुःकिङ्का, पिसिक्मा चाःवाबिआ̤सु चुःकिङ्का, टोम्बुवा चाःवाबिआ̤सु चुःकिङ्का, सिङ्भङ्मासिङ् चाःवाबिआ̤सु चुःकिङ्का, हाङ्सु आइग, काङ्काग लुङ्खामा
लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामामिसु, आनॆ चासुम् पिॽडामॆ, खेसुम् पिॽडामॆ, हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ, हाङ्सु युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ, यासाम् मुसाम् मुःडाक्ङा लाङ्पि पोब्डाःक्ङा, हुक्पि पोब्डाःक्ङा, आन्नॆग टारावाऎर उब्डाचिमॆ बॆङ्डाचिमॆ जाडेवायो!
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎ, टोम्बुवा चा:वाबिऎ ...
चारावा खिन्से, खेलावा खिन्से, सेन्चिन खिन्से, सेम्माङ्न खिन्से
माक्सिन खिन्से...
लावान खिन्से
टाँ:बन डाम्पि, बुङ्लाब्न हाङ्कॆ, बःक्लाबि हाङ्सु
साक्बालि ठाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि, मिरिफु ठाम्पि
सेऽऽऽ छिःटान डाम्पि, वाइरुङ्न खिम्पि, माङ्डाम्फुबिग
टारावा वाबि, लॆल्लावा वाबि, साम्टावा वाबि
सायान कॆॽल सायान पःगुङ्
माङ्डाम्फुब्ग
इक्साम्माङ् बालिपूजा डिड्ढाचि सक्माबा (सासबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: बुढापाका
सेऽऽऽ आन्नाग याङ्केॽला हाःङ्न, याङ्केॽसि हाःङ्मा चुआनि
सफॆक्लाहाःङ् चुआन, टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि
टाँ:बडाम्पि छिःटाडाम्पि, मुॽइडाम्पि
पुजारीले पेल्लाम् (मुन्धुम्) मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” उच्चारण गरेपछि कजारी ले भालेलाई समाएर डाडाल्नो मा हिर्काउँछ। त्यसपछि भालेको चुच्चो समाई थानमा रहेका अण्डामाथि भोग चढाइन्छ।
त्यसैगरी सुँगुरलाई पनि केही क्षणमै भाला वा कुनै तीखो वस्तुले घोचेर भोग अर्पण गरिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा ५ वटा अण्डाको चिवाँ (जोखाना)
अण्डा फुटाएर हेर्ने गरिन्छ। अण्डाको पहेँलो रानिमा कुनै चोट, दाग वा विशेष चिन्ह देखिएमा त्यसलाई चोबु (पूजा स्वीकृत भयो भन्ने संकेत) मानिन्छ।
यदि अण्डामा सेतो ध्वजाको आकारको चिन्ह देखा परेमा, त्यसलाई कसैको कुनै समयमा मृत्यु हुने संकेतका रूपमा जनविश्वास रहिआएको छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा सुँगुर र कुखुराको व्यवस्थापन
व्यवस्थापन टोलीले सुँगुर र कुखुराका केही भागहरू छुट्याउनुपर्छ।
सुँगुरलाई पोलेर धुनलाई ठाडो पारिन्छ।
त्यसै समयमा पुजारीले मूल पूजाथानको छेउमा उभिएर (पेल्लाम् मुन्धुम्) वाचन गर्छन्।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा सुँगुरलाई धुँदा पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
इक्साम्माङ् बालिपूजामा सुँगुर र कुखुरा तयारी गर्ने प्रक्रिया
सुँगुर काट्ने क्रममा सबै खुरको बाहिरी भाग निकालेर टपरीमा राखिन्छ र पूजाथानको पछाडि अर्पण गरिन्छ।
सुँगुरलाई घोच्ने हतियार पूजास्थानको छेउमा गाडिन्छ।
अगाडिको एउटा फिला सिङ्गै, केही पेस्सी, चार वटा करङ र एउटा खुट्टाको टुप्पो (जसलाई पुक्पुक्मा भनिन्छ) काँचै थानमा चढाइन्छ।
कुखुरा तयारी गर्दा भालेको पखेटाभन्दा माथिबाट घाँटी र टाउकोसम्म छुट्याइन्छ। मासु उम्लिएको झोलमा दुबाइन्छ र बाफिःऎर पाकेपछि चढाइन्छ।
भात, अण्डा, कुखुरा र सुँगुरको मासु पाकेपछि, ती दुई–दुई भागमा टपरीमा राखी झोलसहित अर्पण गरिन्छ।
बाक्हारि वा बाआरि र वामिक्को सट्टा आन्द्रा पोलेर पनि चढाउन सकिन्छ।
यसरी उम्चाबा (पाकेको) परिकार तयार भएपछि पूजा गर्न थालिन्छ।
पूजा आरम्भ गर्दा धूप बाल्ने चलन रहिआएको छ।
हा:ङ्चुवा चाःवाबिआ̤सु चुआनि, मिन्चिॽवा चाःवाबिआ̤ आन्ना याङ्केॽला, सिङ्भङ्मासिङ् चाःवाबि चुआनि, खाम्लेवा चाःवाबिआ̤ आन्ना याङ्केॽला, याङ्केॽसिहाःङ् चुआनि, सफॆक्लाहाःङ् चुआनि हाङ्सु आइग, इट्टुक्ऎ डःगिङ्का, चारिखेल्लि टुःब्डिङ्का, चारिखेल्लि खोम्डिङ्का हाङ्सु, आन्नॆ निवा टावाँ आटुक्पिमा, काङ्काग चासुम् ङाःग्किङ्का, खेसुम् ङाःग्किङ्का, टाहाइऽऽऽ जाडेवायो !!!!
सेऽऽऽ याङ्केॽलहाःङ्ग, याङ्केॽसिहाःङ्न, सफॆॽला हाःङ्न
टाँ:बन डाम्पि,
हुचेॽवा हाङ्सु, हुरेॽवा हाङ्सु, टाब्लुरे टेम्मॆ
झिझिरि कङ्सु, चॆक्चिन कङ्सु, रुपान कङ्सु, फिःऎन कङ्सु
चक्फुन काङ्सु, लाङ्सुरे हेम्पिॽमॆ, हुक्सुरे हेम्पिॽमॆ
ऎन्डुङ् माक्सिन ऎन्डुङ्, नुकक्न ऎन्डुङ्, नुवाङ्न ऎन्डुङ्
पुँवाँन ऎन्डुङ्, चासुम्न ऎन्डुङ्
सेऽऽऽ फॆकुरिमिसु, फॆक्टाङ्गिमिसु, फॆक्टाङ्गिऎग
लावान ऎनुङ्, पुँवाँन ऎनुङ् सेन्चिन ऎनुङ्
सेम्माङ्न ऎनुङ्, माक्सिन ऎनुङ्
चसुम्न ऎनुङ्
बुढापाकाहरूले पनि पुजारीलाई साथ दिनु पर्ने हुन्छ।
सेऽऽऽ आन्नाग याङ्केॽला हाःङ्न, याङ्केॽसि हाःङ्मा चुआनि
माङ्डाङ्गि खिम्पि डिङ्डाङ्गि खिम्पिगटा आन्नागटा
छिःटाडाम्, लासडाम्, टेल्लाडाम्, काँ:सडाम् आइग
हिॽमारासा, ङिॽमारासाबा, डिःचावाबुङ्, चाचाःवाबुङ्
खाटॆॽमा चाम्, टङ्टॆॽमा चाम्पि
कजारी ले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछन्।
छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्नुपर्ने) का लागि एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राखिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा याङ्लि
याङ्लिको बारेमा माथि डिड्ढा साम्माङ्मा वर्णनन् गरिएको छ।
थान बनाउने र टेल्ला बिछ्याउने विधि:
गाई/भैंसी गोठमा प्रयोग हुने सामग्रीहरूको प्रतीकात्मक निर्माण (पूजाको लागि) बनाइन्छ।
तीन वटा फुर्का भएको मुसुरे वा पात्लेको लिङ्गो करिब १ फिटको फरकमा गाडिन्छ।
त्यसमा एउटा तेर्सो डण्डा बिचमा बाँधिन्छ (यसरी दुई कोठा जस्तो भाग बन्छ)।
दायाँ छेउमा — ४ वटा खिखक्बुङ् (काठलाई खिपेर बनाएको फुर्का) टाट्न (बाछा-बाछीले घाँसखाने ठाउँ) जस्तै गरेर गाडिन्छ।
तीनवटा केराका पात बिछ्याइन्छ।
दुईवटा टङ्पा दायाँ–बायाँ राखी, पिप्पा लगाइन्छ।
दुईवटा लोहोटा (पानीसहित) दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
दुईवटा काँसे बटुका (पानीसहित) दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
दुईवटा चिण्डो दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
दुई मुठ्ठी भात दायाँ–बायाँ राखी, त्यस माथि दुईवटा अण्डा राखिन्छ।
सबैमा अदुवा काटी अर्पण गरिन्छ।
खिखक्बुङ् (टाट्ना) माथि केराको पात बिछ्याई, त्यस माथि चापङ् (धान भुटेको) र सिःरु चाम् (डुना भित्र भात राखी सिरु घाँसले पोका बनाएर बाँधेको) राखिन्छ।
छेउमा कोदोको रोटी राखिन्छ।
दायाँपट्टि किला गाडी एउटा भाले बाँधिन्छ।
बायाँपट्टि किला गाडी एउटा पोथी बाँधिन्छ।
कुखुराको खुट्टा र चुचो पानीले धोइन्छ।
काँसे बटुका पुजारीले बजाउन छेउमा राखिन्छ।
यसरी पहिलो चरणको पूजाका लागि सम्पूर्ण तयारी पूरा हुन्छ।
नोट: मूल थानमा बाहेक अन्य पूजास्थलहरूमा बुढापाकाहरू बस्नुपर्ने हुँदैन।
इक्साम्माङ् बालिपूजा याङ्लि सक्माबा (सासबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
हेऽऽऽ याङ्लि चापङ्टाङ्मा आन्ना ठार्पुबि पेन्टिटाःनि
पिक्चिनुङ्सु पेन्टिटानि, साङ्सावा, टाङ्साबाचिनुङ्सु पेन्टिटाःनि आन्ना चारेपासु लेप्चाटिट्टानि हाङ्सु चापङ्सु पङ्चाटिट्टानि हाङ्सु आइग काङ्का, लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ, लाम्मावा चा:वाबिऎ, पिसिक्मा चा:वाबिऎ टोम्बुवा चा:वाबिऎ काङ्का चुःकिङ्का, सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎ लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामामिसु, चासुम् पिॽडामॆ, खेसुम् पिॽडामॆ, हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ
सिठी स्स्स्स्ऽऽऽऽ
हा होऽऽऽ याङ्लिटाङ्मा, चापङ्टाङ्मा
हेखामाम्सु, माक्खामाम्सु चारावा नेन्डुङ्, खॆल्लावा नेन्डुङ् सेन्चि नेन्डुङ्, सेम्माङ् नेन्डुङ्, माक्सि नेन्डुङ्, नुकक् नेन्डुङ्
नुवाङ् नेन्डुङ्, मुॽइ नेन्डुङ्, खाॽइ नेन्डुङ्
हॆःखुवापाःचि, हॆःखुवामाःचि टाब्लु टेम्पिॽमॆ
हा होऽऽऽ सिगिक् हाङ्सु, ठुक्लाङ् हाङ्सु
हुचेॽवासु, हुरेॽवासु टाब्लु टेम्पिॽमॆ, झिझिरि कङ्सु
चॆक्चिन कङ्सु, रुपान कङ्सु, फिःऎन कङ्सु, चक्फु कङ्सु
लाङ्सु हेम्पिॽमॆ, हुक्सु हेम्पिॽमॆ
पुजारीले पेल्लाम् (मुन्धुम्) मा “हिँवारे नेन्डु, सोकमारे नेन्डु” भन्छन्। त्यसपछि कजारीले पहिलो चरणमा भालेलाई र दोस्रोमा पोथीलाई समाएर डाडाल्नोमा हिर्काउँछन्, अनि चुच्चो समाई थानमा रहेका अण्डामाथि भोग चढाउँछन्।
भात, अण्डा, कुखुराको मासु र झोल पाकेपछि, ती दुई–दुई भागमा टपरीमा राखी अर्पण गर्नुपर्छ।
वामिक् वा वाचेपा को सट्टा आन्द्रा पोलेर पनि चढाउन सकिन्छ।
यसरी उम्चाबा (पाकेको) परिकारसहित पूजा गर्न तयारी पूरा हुन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजा याङ्लि (पाकेको परिकारबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
हा होऽऽऽ पोङ्खामामि, टिलावाःमि, टारावाःमि, साम्टावाःमि
सेन्चि ऎन्डुङ्, सेम्माङ् ऎन्डुङ्, माक्सि ऎन्डुङ्
हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्
सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्, माक्सि ऎनुङ्
नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्
कजारीले सबै सामग्री थानबाट निकाल्छन् र छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्नका लागि) एउटा बटुकमा थोरै झोल, मासु, भात र जाँड राख्छन्।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा गॆऎरॆङ् /मॆऎरॆङ्
१. करिब ३ फिट लम्बाइको मुसुरे वा पात्लेकटुसको एउटा फुर्का भएको लिङ्गो गाड्ने।
२. करिब २ फिट लम्बाइका मुसुरे वा पातलेकटुसका सेउलीहरू लिङ्गोलाई बीच भागमा पर्ने गरी भित्तातर्फ अर्धगोलो आकारमा गाड्ने।
३. स–साना केराका पात काटी लहरै बिछ्याउने र टुप्पा दायाँ वा बायाँ फर्काएर बन्द गरिने।
४. दुईवटा जाँडका छोक्रा भरिएका टङ्पा लिङ्गोको दायाँ–बायाँ पर्ने गरी राखी तिनीहरूमा पिप्पा लगाउने।
५. दुईवटा जाँड भरिएका चिण्डो त्यस्तै गरी दायाँ–बायाँ राख्ने।
६. दुईवटा लोटा पानीसहित दायाँ–बायाँ त्यस्तै गरी राख्ने।
७. दुई मुठी भात दायाँ–बायाँ राखी त्यसको माथि दुईवटा अण्डा राख्ने।
८. दुईवटा काँसका बटुका पानीसहित दायाँ–बायाँ राख्ने।
९. अदुवा काटी सबै सामग्रीमा अर्पण गर्ने।
११. दायाँपट्टि किला गाडी भाले बाँधिदिने।
१२. बायाँपट्टि किला गाडी पोथी बाँधिदिने।
१३. कुखुरालाई पानीले छ्यापी, विशेषगरी खुट्टा र चुचो सफा गरिदिने।
१४. काँसका बटुका कजारी वा पुजारीले आफैंले आवश्यक स्थानमा सार्दै लैजाने।
चुआना हाङ्सु आइग, काङ्का, लुङ्भुक्मा चाःवाबिहा, लाम्मावा चाःवाबिहा, पिसिक्मा चाःवाबिहा टोम्बुवा चाःवाबिहा सिङ्भङ्मासिङ् चाःवाबिहा काङ्काम्ग, लुङ्खामा, लिङ्खामा वॆक्खामा, पॆक्खामा, बॆक्खामामिसु माक्खामामिसु चासुम् पिॽडामॆ खेसुम् पिॽडामॆ, हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ यासाम् मुसाम् मुःडाःडाना,
टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सडाम्पि
चिःक्बि चाम्पि बेसुक् डाम्पि, टाँ:ब डाम्पि
हा होऽऽऽ बोम्बोलु ठाम्पि, बःक्ला बिसु
मुॽइ, पिॽमॆ, खाॽइ पिॽमॆ, लावा पिॽमॆ, हिँवा पिॽमॆ
पुँवाँ पिॽमॆ, चासुम् पिॽमॆ
जब पूजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भन्छन्, त्यसबेला कजारीले भाले र पोथीलाई पालैपालो समाई डाडाल्नोमा हिर्काउँछ र त्यसपछि तिनको चुच्चो समाई थानमा रहेका अण्डामा भोग चढाउँछ।
भात, अण्डा, झोल र कुखुराको मासु पाकेपछि ती सबैको दुई–दुई भाग टपरामा राखी चढाउनुपर्छ।
वामिक्को सट्टा आन्द्रा पोलेर पनि चढाउन सकिन्छ।
यसरी उम्चाबा (पाकेको) परिकारसहित पूजा गर्न तयारी पूरा हुन्छ।
धूप बाल्ने
चुआना हाङ्सु, याःफुटाङ्मा, छयाङ्टाङ्मा, कुलुङ्टाङ्मा बाःलाटाङ्मा चुआना हाङ्सु आइग, लुङ्खामा, लिङ्खामा वॆक्खामा, पॆक्खामा, बॆक्खामामिसु, माक्खामामिसु चासुम् पिॽडामॆ, खेसुम् पिॽडामॆ जाडेवायो !!!!
टारावाःमि, साम्टावाःमि, हिॽमिम्पाग, ङिॽमिम्पाग
सङ्टिम्पाग, बुङ्टिम्पाग, याखाम् टिःमॆ, मुखाम् टिःमॆ
यासाम् टिःमॆ
लावा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, साया ऎनुङ्
हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्
हा होऽऽऽ फॆकुरिऎ फॆक्टाङ्गिऎ टेल्ला इःगु, लासु इःगु
डिवा इःगु, चाःवा इःगु
हेऽऽऽ आन्नागटा सिरि पुरि आलॆःपिमॆ
कजारीले थानमा रहेका सबै सामग्रीहरू उठाउँछ र छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्ने अंश) का लागि एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राख्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा कुमाटाङ्मा (लाटी बुढेनी)
कुमाटाङ्मा (लाटी बुढेनी) को बारेमा माथि डिड्ढा साम्माङ्मा वर्णनन् गरिएको छ।
कुमाटाङ्मा (लाटी बुढेनी) थान तयार गर्ने र टेल्ला (थान) बिछ्याउने विधि:
१. करिब दुई फिट लम्बाइका मुसुरे वा पातलेकटुसका सेउलीहरूलाई अर्धगोलो आकारमा गाडिदिने। पोथ्रे जस्तो देखिने बनाउने।
२. साना–साना केराका पात काटी लहरै बिछ्याइने र तिनका टुप्पा दायाँ वा बायाँ फर्काएर बन्द गरिदिने।
३. एउटा जाँडको छोक्रा र पानीले भरिएको तोङ्बा राखी त्यसमा पिप्पा लगाउने।
४. एउटा जाँड भरिएको चिण्डो तोङ्बको छेउमा राख्ने।
५. चिण्डोलाई सेतो वा रङ्गीन कपडाले बेरेर सिँगारिदिने, र पोते वा प्वाँलो लगाइदिने।
६. एउटा काँसको बटुका पानीसहित राख्ने।
७. एउटा लोहोटा पानीसहित राख्ने।
८. एक मुठ्ठी भात चिण्डोको छेउमा राखी, त्यसको माथि एउटा अण्डा राख्ने।
९. अदुवा काटी सबै सामग्रीमा अर्पण गर्ने।
११. बायाँपट्टि किला गाडी पोथी कुखुरा बाँधिदिने।
१२. कुखुरालाई पानीले छ्यापी, विशेषगरी खुट्टा र चुचो धोइदिने।
१३. काँसको बटुका कजारी वा पुजारीले आवश्यकता अनुसार आफैं सार्दै लैजाने।
१६. धूप बाल्नका लागि यदि सिन्के हो भने दायाँ-बायाँ गाडिदिने वा सुनपाती प्रयोग गरिएको हो भने, त्यसका लागि कोइला र ढुङ्गा आवश्यक पर्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा कुमाटाङ्मा (सासबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
हेऽऽऽ याडक्पा चा:वाबिऎ आना कुमाटाङ्मा
चासुम्टाङ्मा, सिलिटाङ्मा, माढुटाङ्मा चुआना हाङ्सु
चारि खेल्लि खोम्सेसु वाइटिटाना, इक्सु ङेन्टिटाना
इक् ङेन्टिटाना हाङ्सु आइगटा
काङ्का, लुङ्भुक्मा चाःवाबिहा, लाम्मावा चाःवाबिहा
आना पिसिक्मा चाःवाबिहा, आना टोम्बुवा चाःवाबिहा
सिङ्भङ्मासिङ् चाःवाबिहा
काङ्काम्ग आइग, लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा
पॆक्खामा, बॆक्खामा, माक्खामा चासुम् पिॽडामॆ, खेसुम् पिॽडामॆ हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ, युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ चासुम् ङाःग्डाःडिङ् खेसुम् ङाःग्डाःडिङ् याडक् !!
हा होऽऽऽ याडक्पा चा:वाबिऎ कुमाटाङ्मा, चासुम्टाङ्मा
सिलिटाङ्मा, माढुटाङ्मा
हा होऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सडाम्पि
टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
चिःक्बि चाम्पि, बेसुक् डाम्पि टाँ:ब डाम्पि
हा होऽऽऽ बःक्ला बिसु, साक्बालिठाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भन्नासाथ कजारीले पोथीलाई समाएर डाडाल्नो मा हिर्काउँछ। त्यसपछि चुच्चो समाएर थानमा रहेका अण्डामा भोग चढाइन्छ।
भात, अण्डा र कुखुराको मासु पाकेपछि एक-एक भाग टपरीमा राखेर झोलसहित चढाइन्छ।
वामिक्को साट्टा आन्द्र पोलेर चढाउन सकिन्छ।
उम्चाबा (पाकेको परिकार) बाट पूजा गर्न तयार हुन्छ।
धूप बाल्ने।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा कुमाटाङ्मा उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
हेऽऽऽ याडक्पा चा:वाबिऎ आना कुमाटाङ्मा
चासुम्टाङ्मा, सिलिटाङ्मा, माढुटाङ्मा चुआना हाङ्सु
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछ र छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्नका लागि) एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राख्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा चाःवाटाङ्मा (गाउँलेनी)
चाःवाटाङ्मा / ठाब्नाम्टाङ्मा / चासुम्टाङ्मा / जाग्गाटाङ्मा (जङ्गली, गाउँलेनी, पोथ्रे) विभिन्न नामले पुकारिन्छ। पृथ्वीमा भएका जलचर र थलचरहरूको धनि मानिन्छ।
करिब दुई फिट लामो मुसुरे वा पात्ले सेउलीहरूलाई अर्धगोलो आकारमा गाडी पोथ्रे जस्तो बनाइन्छ।
थानमा साना–साना केराका पात काटेर लहरै बिछ्याइन्छ र दायाँ वा बायाँ टुप्पो फर्काएर बन्द गरिन्छ।
बिछ्याएको पात माथि एउटा तोङ्बामा जाँडको छोक्रा र पानी हालेर पिप्पा लगाइएर राख्ने।
त्यसको छेउमा जाँडले भरिएको एक चिण्डो राखिन्छ।
चिण्डोलाई सेतो वा रङ्गिन कपडाले गुडियाझैं बनाएर पोते वा प्वाँलोले सजाइन्छ।
चिण्डोको छेउमा एक मुठी भात राखी त्यसको माथि एक अण्डा राखिन्छ।
एक लोहोटा पानीसहित राखिन्छ।
त्यस्तै, काँसको बटुकामा पानी राखिन्छ।
सबै अर्पण गरिएका सामग्रीमा काटेको अदुवा अर्पण गरिन्छ।
बायाँपट्टि किला गाडी पोथी कुखुरा बाँधिन्छ।
कुखुरालाई पानीले छ्यापी खुट्टा र चुचो धोइन्छ।
काँसको बटुका कजारी वा पुजारीले आवश्यकता अनुसार प्रयोग गर्नका लागि सारिन्छ।
यदि धूप सिन्के हो भने दायाँ–बायाँ गाडिन्छ; सुन्पाती वा भैरुङपाती हो भने चेप्टो ढुङ्गामा कोइला राखी बालिन्छ।
यसरी पहिलो चरणको पूजाको तयारी पूरा हुन्छ।
आना लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ, लाम्मावा चा:वाबिऎ, पिसिक्मा चा:वाबिऎ टोम्बुवा चा:वाबिऎ, सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎ, आना
चारावाटाङ्मा खॆल्लावाटाङ्मा, याङ्टाङ्टाङ्माना चुआना
काङ्काम्ग आइग, लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामा बॆक्खामा, माक्खामा, चासुम् पिॽडामॆ, खेसुम् पिॽडामॆ हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ, युङ्खाबा फॆक्टाङ्गिऎ चासुम् ङाःग्डाक्ङा खेसुम् ङाःग्डाक्ङा, हिँवा पुँवाँ ङाःग्डाक्ङा का लाङ्पि पोब्डाःक्ङा हुक्पि पोब्डाःक्ङा
हा होऽऽऽ लुङ्खामाम्सु, लिङ्खामाम्सु, वॆक्खामाम्सु, पॆक्खामाम्सु बॆक्खामाम्सु, माक्खामाम्सु चारावा नेन्डुङ्, खॆल्लावा नेन्डुङ् सेन्चि नेन्डुङ्, सेम्माङ् नेन्डुङ्
बेसुक् डाम्पि टाँ:ब डाम्पि, बोम्बोलुडाम्पि
साक्बालि ठाम्पि, फिःॽमालिठाम्पि
लेल्लावाःमि, साम्टावाःमि, पिच्चालिवाःमि, साफॽलिवाःमि फॆकुरिऎसु फॆक्टाङ्गिऎसु हिँवा नेन्डु, सक्मा नेन्डु, सिरि मालॆॽ पुरि मालॆॽ, हेन्सि मालॆॽ, हेन्डाम् मालॆॽ, साखेन् मालॆॽ, डुखेन् मालॆॽ
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” उच्चारण गर्दा, कजारीले पोथी कुखुरालाई समाएर डाडाल्नोमा हिर्काउँछ र त्यसपछि चुच्चो समाई थानमा रहेका अण्डामा भोग चढाउँछ।
भात, अण्डा र कुखुराको मासु पाकेपछि, त्यसको एक भाग टपरामा राखी झोलसहित अर्पण गर्नुपर्छ।
वामिक्को सट्टा आन्द्रा पोलेर पनि अर्पण गर्न सकिन्छ।
उम्चाबा (पाकेको) परिकारबाट पूजा गर्न तयार हुन्छ।
धूप बाल्ने।
हेऽऽऽ आनागटा याङ्केॽला याङ्केॽसि, सफॆॽलाहाःङ्चिनुङ्
लाम्फु कुःफु लाम्डुखुबा आना लाम्मावा चा:वाबिऎसु आना
लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ आन्ना पिसिक्मा चा:वाबिऎ
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎ, टोम्बुवा चा:वाबिऎ
लावा ऎनु, पुँवाँ ऎनु, सेन्चि ऎनु, सेम्माङ् ऎनु
माक्सि ऎनु, नुकक् ऎनु, नुवाङ् ऎनु
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछ र छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्नका लागि) एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राख्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा डे:चापॆ
१. छ वटा मुठीभरका खम्बा दुई लाइनमा गाडी छ खम्बे घर तयार गर्नुपर्छ।
२. बीचका दुई खम्बा अरूभन्दा अग्ला हुनुपर्छ, जसले धुरी खम्बाको काम गर्छन्।
३. अग्ला खम्बाको टुप्पोमा बलो बाँधिन्छ, र छेउ–छेउका खम्बामा पनि दुईवटा बलो बाँधिन्छ।
४. हातको अमला जत्रो काठ प्रयोग गरी डाँडा–भाटा बनाइन्छ र त्यसलाई उनीयो (संसिवारा) ले छाउनु पर्छ।
५. तल्ला छाप्नका लागि, दुईवटा बलो तीनवटा खम्बाको वारपार बाँधिन्छ, अनि अरू अमला जत्रा काठ तेर्सो बाकुलो पारेर बाँधिन्छ।
६. छाना र तल्लाको उचाइ तोङ्बा छिर्न सक्ने गरी बनाइन्छ, र त्यही ठाउँमा तोङ्बा र चिण्डो राखिन्छ।
७. ठाङ्कोङ् (लिस्नो) घरमाथि चढ्न ठड्याइन्छ।
९. केराको पात घरभित्र र मुनि बिछ्याइन्छ।
१०. दुईवटा तोङ्बा भित्र र मुनि एक–एकवटा राखी सजाइन्छ र पिप्पा लगाइन्छ।
११. दुईवटा चिण्डो पनि सोही तरिकाले राखिन्छ।
१२. दुईवटा लोहोटा पनि त्यसरी नै राखिन्छ।
१३. दुई मुठ्ठी भात तयार गरी एक–एक मुठ्ठी छुट्टाछुट्टै राखिन्छ।
१४. दुईवटा अण्डा, हरेक भातमाथि एक–एकवटा राखिन्छ।
१५. दुईवटा काँसका बटुका, पानीसहित एक–एकवटा राखिन्छ।
१६. अदुवा काटी सबै सामग्रीमा अर्पण गरिन्छ।
१८. बायाँपट्टि किला गाडी एक पोथी कुखुरा बाँधिन्छ।
१९. कुखुरालाई पानीले छ्यापी, खुट्टा र चुचो धोइन्छ।
२०. धूप, सिन्के हो भने दायाँ-बायाँ गाडिन्छ, सुनपाती वा बाटेको हो भने कोइला र चेप्टो ढुङ्गाको आवश्यकता पर्छ।
२२. यसरी पहिलो चरणको पूजाको तयारी पूरा हुन्छ।
धूप बालिन्छ।
पिसिक्मा चा:वाबिऎ केच्छाबाचिम्सु चुआना, आना टोम्बुवा चा:वाबिऎ सिङ्भङ्मासिङ् चाःवाबिऎ आना, खिखक्टाङ्पाना चुआना लुङ्टाङ्टाङ्पाना चुआना हाङ्सु आना, आङ्लाखिम्, सुराखिम् खाटिखिम्, मिटिखिम्,
हा होऽऽऽ लङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामा
खिखक् टाङ्पोउ, लुङ्टाङ् टाङ्पोउ
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्, वाइरुङ्खिम्पि, टेल्लाडाम्पि
लासुडाम्पि, काँ:स डाम्पि, बेसुक् डाम्पि, टाँ:बो डाम्पि
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” उच्चारण गर्दा, कजारीले पोथी कुखुरालाई समाएर डाँडाल्नोमा हिर्काउँछ र त्यसपछि चुच्चो समाई थानमा रहेका अण्डामा भोग चढाउँछ।
अण्डा दुनामा पोलिन्छ र दुई भागमा बाँडिन्छ।
दुई टपरामा राखिएको भातमाथि, दुई दुनामा राखिएको अण्डाका एक–एक भाग खप्टाइन्छ र तल–माथि चढाइन्छ।
कुखुराको मासु पोलिएपछि दुईवटा झिरमा उन्नी थानको दायाँ–बायाँ ठाडो पारेर भुइँमा गाडिन्छ।
ठाङ्कोङ् (लिस्नो) उल्टो पारिन्छ।
उम्चाबा (पाकेको) परिकारबाट पूजा गर्न तयार हुन्छ।
धूप बाल्ने।
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎसु, आङ्लाखिम्पि, सुराखिम्पि
खाटिखिम्, मिट्टिखिम्, हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्पि
वाइरुङ्खिम्पि, टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:स डाम्पि
बेसुक् डाम्पि, टाँ:बो डाम्पि
हा होऽऽऽ बोम्बोलु भाङ्कॆ, बःक्ला, साक्बालि ठाम्पि,
फिःॽमालिठाम्पि, वाइरुङ्खिम्पि, नाम्कॆॽमा वाःमि
नाम्डामावाःमि, पोखामावाःमि, टिलावावाःमि, लॆल्लावावाःमि टारावावाःमि, साम्टावावाःमि, हिॽमिम्पा, ङिॽमिम्पा, सङ्टिम्पा, बुङ्टिम्पाबि,
ओम्बु माङ्पो, टोम्बु माङ्पो, ठेरेप् माङ्पो, सिङ्सक् माङ्पो
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्, वाइरुङ् खिम्पि
टेल्लाडाम्पा, लासुडाम्पा, काँ:सडाम्पा, बेसुक् डाम्पा
बःक्ला, साक्बालि ठाम्पा, पिःॽमालि ठाम्पा
हा होऽऽऽ लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामाम्सु
माक्खामाम्सु चारावा ऎम्मॆ, खॆल्लावा ऎम्मॆ
सेन्चि ऎन्डुङ्, सेम्माङ् ऎन्डुङ्, माक्सि ऎन्डुङ्
नुकक् ऎन्डुङ्, नुवाङ् ऎन्डुङ्
हा होऽऽऽ हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्, चासुम् ऎन्डुङ्
सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्, माक्सि ऎनुङ्, नुकक् ऎनुङ्
नुवाङ् ऎनुङ्, हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्
हा होऽऽऽ आङ्लाखिम्, सुराखिम्, खाटिखिम्, मिटिखिम्
हिच्चिरिलुङ्, ठुक्चिरिलुङ्, वाइरुङ् खिम्पा
कजारिले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछन्। छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्ने परम्परा) का लागि एउटा बटुकोमा कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राख्छन्।”
इक्साम्माङ् बालिपूजामा माक्लुङ् सिकारि
माथि उल्लेख गरिएअनुसार पाःरुहा:ङको अर्को नाम ‘सिकारी’ हो। सोह्र प्रकारका सिकारीमध्ये माक्लुङ् सिकारि (लेखको सिकारी) पनि एउटा हो। इक्साम्माङ्मा माक्लुङ् सिकारिलाई विशेष रूपमा पूजिन्छ।
माक्लुङ् सिकारि थान तयार गर्ने सामग्री र टेल्ला (थान) बिछ्याउने विधि:
१. करिब ६ फिट अग्ला मुसुरे वा पात्ले कटुसका ४ वटा लिङ्गो, फुर्कासहित तयार गर्ने। ती लिङ्गोहरू ३ फिट वर्गफुट क्षेत्रफलमा गाड्ने र करिब ३ फिट उचाइमा चिम बनाउने।
२. ती ४ वटा लिङ्गोका फुर्काहरूलाई चिम्को छानाझैँ हुने गरी एकै ठाउँमा जोल्ठ्याएर बाँध्ने।
३. केराको २ वटा पात प्रयोग गर्ने—एक वटा चिममाथि, अर्को भुइँमा बिछ्याउने।
४. चिममाथि १ टपरा चामल राख्ने।
५. १ तोङ्बा भुइँको केराको पातमाथि राख्ने र त्यसमा पिप्पा लगाउने।
६. २ वटा चिन्डो राख्ने—एक चिममाथिको टपरामाथि, अर्को भुइँमा।
७. सुक्मारि चाम् (भात) भुइँको केराको पातमाथि राख्ने।
८. २ वटा अण्डा राख्ने—एक भुइँको सुक्मारि चाम्मा, अर्को चिममाथिको चामलमा।
९. सबै सामग्रीमा अदुवा काटेर अर्पण गर्ने।
११. पानीसहितको काँसे बटुका—एक चिममाथि, अर्को भुइँमा राख्ने।
१२. १ बस्ने भाले दायाँपट्टि किला गाडी बाँध्ने।
१३. कुखुरालाई पानीले छ्यापेर खुट्टा र चुचो धोइदिने।
१४. धूप बाल्ने। यदि बाटेको वा सुनपाती हो भने—कोइला र चेप्टो ढुङ्गा आवश्यक पर्छ। सिन्के हो भने—भुइँमा गाडिदिने।
१५. भालेको सर्वाङ्ग काढेर ठड्याउने—करिब ७ फिट लम्बाइको लिङ्गो तयार गर्ने।
१७. काँसे बटुका बजाउनका लागि आवश्यक भए कजारी र पुजारीले सार्दै लैजाने।
१९. यसरी पहिलो चरणको पूजा गर्नका लागि तयारी पूरा हुन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा माक्लुङ् सिकारि (सास्बाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
धूप बाल्ने।
हेऽऽऽ आनाग खिखक्टाङ्पासु चुआना, माक्लुङ्टाङ्पा
माक्लुङ्टाङ्मासु चुआचिना हाङ्सु आइग
लाम्मावा चाःवाबि, लुङ्भुक्मा चाःवाबि
पिसिक्मा चाःवाबि, हाङ्कॆ आन्ना टोम्बुवा चा:वाबिऎसु
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎसु काङ्का चारिखेल्लि खोम्किङ्का
हिँवा पुँवाँसु पिट्डामॆ, चासुम्सु पिट्डामॆ
युङ्खाबा फॆक्टाङ्गि सिलिटाङ्पाऎ यासाम् मुसाम् मुःॽना
याङ्पेन् खिन्से, सिगिक् खिन्से, ठुक्लाङ् खिन्से किसानुङ् बिक्सानुङ्स वाइटिटाना, माक्लुङ्टाङ्पोउ, सिलिटाङ्पोउ, खिखक्टाङ्पो
हा होऽऽऽ लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामाबिसु
बॆक्खामासु, माक्खामामिसु चारावा नेन्डुङ्
वाइरुङ्खिम्पि , माङ्डाम्फुबि
हा होऽऽऽ लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामा
बॆक्खामामि, माक्खामामिसु चारावा पिॽमॆ, खॆल्लावा पिॽमॆ
सेन्चि पिॽमॆ, सेम्माङ् पिॽमॆ, माक्सि पिॽमॆ
नुकक् पिॽमॆ, नुवाङ् पिॽमॆ, मुॽइ, पिॽमॆ, खाॽइ पिॽमॆ
लावा पिॽमॆ, हिँवा पिॽमॆ, चासुम् पिॽमॆ
हा होऽऽऽ लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामाम्सु
हिँवा नेन्डु, सक्मा नेन्डु, सिरि मालॆॽ, पुरि मालॆॽ, हेङ्कि मालॆॽ हेन्डाम् मालॆॽ, साखेन् मालॆॽ, डुखेन् मालॆॽ, जाडेवायो !!!!
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भन्ने बित्तिकै, कजारीले भाले समाएर डाँडाल्नोमा हिर्काउँछन् र त्यसपछि चुच्चोमा समाई थानमा रहेको अण्डामा भोग चढाउँछन्।
भालेको सर्वाङ्ग काढेर लिङ्गोमा ठड्याइन्छ।
मासु पोलेर झिरमा उन्ने र त्यसलाई थानको दायाँ–बायाँ ठड्याइन्छ।
एक टपरा भात भुइँको टेल्लामाथि राखिन्छ।
अण्डा दुनामा पोल्ने र त्यसलाई भातमाथि राख्ने।
उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) पूजा गर्न तयार हुन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा माक्लुङ् सिकारि उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
धूप बालिन्छ।
हेऽऽऽ आनागटा लाम्मावा चाःवाब, लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ
पिसिक्मा चा:वाबिऎ, टोम्बुवा चा:वाबिऎ
सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎ आना माक्लुङ्टाङ्पा चुआना
आना खिखक्टाङ्पा चुआना हाङ्सु आइग, लुङ्खामा लिङ्खामामि
चासुम् पिॽडामॆ, खेसुम् पिॽडामॆ
माक्रुङ् टेम्पिॽमॆ, सेउरुङ् होःबिमॆ, हिकक् टेम्पिॽमॆ माकक् टेम्पिमाने हाङ्स, युङ्खाबा फॆक्टाङ्गि लाङ्पि पोःप्डिङ् हुक्पि पोःप्डिङ्
हा हो हा हो होऽऽऽऽ माक्लुङ्टाङ्पा माक्लुङ्टाङ्मो
चोमानिहा:ङ्, नाङ्लाखाबि, वाइरुङ् खिम्पि
हा होऽऽऽ नाम्कॆॽमा वाःमि, नाम्डाःमावाःमि, पोखामावाःमि
वाइरुङ् खिम्पा
नुकक् ऎन्डुङ्, नुवाङ् ऎन्डुङ्, हिँवा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ्
चासुम् ऎन्डुङ्, फॆकुरि फॆक्टाङ्गिम्सु, फॆक्टाङ्गिऎग
लावा ऎनुङ् पुँवाँ ऎनुङ्, सेन्चि ऎनुङ्, सेम्माङ् ऎनुङ्,
माक्सि ऎनुङ् नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्
हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्
हा होऽऽऽ फॆकुरि फॆक्टाङ्गिऎसु, वाइरुङ् खिम्पा
टेल्ला इःगु, लासु इःगु, डिवा इःगु, चाःवा इःगु
कजारिले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछन्। छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्ने परम्परा) का लागि एउटा बटुकमा कम्ती-कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राखिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा ढान्कुटॆ
४ वटा फुर्का भएको मुसुरे वा पात्ले कटुसको करिब ६ फिट अग्लो लिङ्गो तयार पार्ने।
ती लिङ्गोहरूलाई करिब ३ फिटको फरकमा चार पाटे हुने गरी गाड्ने।
१६ वटा खिखक्बुङ् खिप्ने, करिब ८ इन्च अग्ला र हरेक लिङ्गोको भित्रीपट्टि, चार-चार वटाको चारपाटे हुने गरी गाड्ने।
त्यो चार वटा खिखक् भित्र एउटा लोहोटा, लिङ्मा (चिण्डो) र काँसे बटुका अटाउनुपर्ने हुन्छ।
२ वटा केराको पात क्रस गरेर चारवटै खिखक्बुङ् भित्र बिछ्याउने।
५ वटा चिन्डो तयार पार्ने। ती केराको पातमाथि एक–एकवटा राख्ने र एउटा चिन्डो पुजारीले लिने थानको छेउमा राख्ने।
४ वटा लोहोटा (पानीसहित) चिन्डोको छेउछेउमा राख्ने।
४ वटा काँसे बटुका (पानीसहित) लोहोटाको छेउछेउमा राख्ने।
४ वटा केराको पातका खोच्चे बनाएर राख्ने। उम्चाबा — अर्थात् पाकेको परिकारबाट पूजा गर्दा हरेक चिन्डोमा साङ्मारा निकालेर ती खोच्चे ओडाउनु पर्छ।
हरेक चिन्डोको अगाडि १ मुठ्ठी सुक्मारि चाम् (भात) राख्ने र त्यसको माथि १/१ अण्डा राख्ने।
अदुवा काटेर सबैमा लगाउने।
लसुन र झ्याउ पनि सबैमा लगाउने।
सेतो फुक्को धागोले चारवटै खिखक्बुङ्हरूलाई वरिपरि बेर्ने।
दायाँपट्टि २ वटा किला गाड्ने र २ वटा भाले बाँध्ने।
बायाँपट्टि २ वटा किला गाड्ने र २ वटा पोथी बाँध्ने।
कुखुराहरूलाई पानीले छ्याप्दा खुट्टा र चुचो धोइदिनु आवश्यक हुन्छ।
सुनपाती र बाटेको धूप प्रयोग गर्दा च्याप्टो ढुङ्गा र कोइला आवश्यक पर्छ।
यदि सिन्के धूप प्रयोग गरिएको हो भने, त्यसलाई दायाँ र बायाँ भुइँमा गाडिन्छ।
यसरी सबै तयारी पूरा भएपछि पहिलो चरणको पूजा गर्न थालिन्छ।
धूप बालिन्छ।
हेऽऽऽ आठ्भाइया पागारिटाङ्पोउ ना पाडाक्टाङ्मो ना
हा होऽऽऽ हॆःखुवापाःचि, हॆःखुवामाःचिसु टाब्लु टेम्मॆ
झिझिरि कङ्, चॆक्चि कङ्सु, रुपा कङ्सु, फिःऎ कङ्सु
चक्फु कङ्सु, लाङ्सु हेम्पिॽमॆ, हुक्सु हेम्पिॽमॆ
हा होऽऽऽ माक्रुङ् टेम्पिॽमॆ सेउरुङ् होःबिमॆ
हिकक् टेम्पिॽमॆ माकक् टेम्पिॽमॆ
हा होऽऽऽ नाम्कॆॽमावाःमि, नाम्डाःमावाःमि, पोखामावाःमि
टिलावावाःमि, टारावावाःमि, लॆल्लावावाःमि, साम्टावावाःमि
साया कॆॽल, साया पःगुङ् बोम्बुलुम्सु,
बःक्लामिसु साया कॆॽल, साया पःगुङ्
हिँवा नेन्डु, सक्मा नेन्डु
हा होऽऽऽ सिरि मान्लॆॽ पुरि मान्लॆॽ टाहाइऽऽऽ
आइगटा काङ्का, आना पाडाक् टाङ्पा चुआना
ढान्कुटाबि पेन्खुबा आना, आठ्भाइयाचि चुआनि हाङ्सु
आन्ना पाडाक् टाङ्पा ठुःठुवा चुआनि हाङ्सु आइग, चासुम् पिॽडामॆ खेसुम् पिॽडामॆ, हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ, साया चॆम्पिडामॆ आना निवा पुँवाँसु आटुक्मानॆ यो, जाडेवायो !!!!
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा “हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु” भन्ने बित्तिकै, कजारीले भाले र पोथी कुखुराहरूलाई समाएर डाँडाल्नोमा हिर्काउँछन्। त्यसपछि ती कुखुराहरूको चुच्चो समाई थानमा रहेका अण्डाहरूमा भोग चढाइन्छ।
कुखुराको मासु पोलिन्छ र २ वटा झिरमा उनी थानको दायाँ–बायाँ ठाडो पारेर गाडिन्छ।
४ टपरा भात तयार पारिन्छ। अण्डाहरू दुनामा पोलिन्छन् र त्यसलाई भातमाथि राखिन्छ। तयार गरिएको भात र अण्डा सबै चिन्डोको अगाडि चढाइन्छ।
सबै चिन्डोको साङ्मारा (बुच्चो) निकालिन्छ र केराको पातको खोच्चे ओडाइन्छ।
सबै काँसे बटुका घोप्टाइन्छ।
उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) पूजा गर्न तयार हुन्छ।
दोस्रो चरणको पूजा प्रारम्भ हुन्छ।
धूप बालिन्छ।
हा होऽऽऽ ढान्कुटॆ
वारुङ्सुरा खिम्पि, टेल्लाडाम्पि, लासुडाम्पि, काँ:सडाम्पि
पाडाक्टाङ्पो, पाडाक्टाङ्मो
हा होऽऽऽ लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामामिसु, पॆक्खामा
बॆक्खामा, माक्खामामिसु चासुम् पिॽमॆ, चारावा पिॽमॆ
खिखक्टाङ्पो, पाडाक्टाङ्पो, पाडाक्टाङ्मो
लासुडाम्पाङ्, काँ:सडाम्पाङ्, बेसुक्डाम्पाङ्, पाडाक्टाङ्पो लुङ्खामा
सेम्माङ् ऎनुङ्, माक्सि ऎनुङ्, नुकक् ऎनुङ्, नुवाङ् ऎनुङ्
हिँवा ऎनुङ्, पुँवाँ ऎनुङ्, चासुम् ऎनुङ्
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछन्। छेछे — अर्थात् देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्नका लागि — एउटा काँसको बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राखिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा पोम्मारि/वारेम्मा चोक्खो (स्वोर्गे देव)
पोम्मारि वा वारेम्मा चोक्खो (स्वर्ग देव) को पूजा किन र कसरी सुरु भयो भन्ने विषयमा माथि व्यक्तिगत पूजाको सन्दर्भमा वर्णन गरिएको छ।
यो पूजा सामूहिक इक्साम्माङ्मा पनि गरिन्छ, तर व्यक्तिगत पूजामा जस्तै सम्पूर्ण विधि र प्रक्रिया पालना गरिएको भने देखिँदैन।
माथि उल्लेख गरिएझैँ, यस पूजामा फूलहरू चढाइएको देखिँदैन र पेल्लाम्/मुन्धुम् पनि फरक रूपमा सुनिन्छ।
यद्यपि पेल्लाम्/मुन्धुम्को शब्दावलीमा भिन्नता देखिए पनि पूजाको मूल प्रक्रिया एउटै हुनुपर्ने हो। तर व्यवहारमा सजिलो उपाय अपनाइएको देखिन्छ।
सायद केही–केही लोहोरुङ समुदायमा वास्तिहरूमा व्यक्तिगत पूजाजस्तै विधि पालन गरिएको हुनसक्छ।
पोम्मारि (स्वोर्गे देव) थान तयार गर्ने सामग्री र टेल्ला (थान) बिछ्याउने विधि:
सामूहिक इक्साम्माङ् पूजामा, व्यक्तिगत पूजामा झैँ माङडाम्फू (चिम् थानको ठाडो संरचना) बनाइँदैन।
बारी वा खेतको डिलमा सफा गरिएको ठाउँमा पूजा थान तयार पारिन्छ। त्यस क्रममा तितेपातीका फूलहरू ४ वटा चङ्गॆमा लगाइन्छ र ठाडो रूपमा गाडिन्छ।
त्यसपछि केराको पात बिछ्याइन्छ।
मुड्कि सिया (चामल) पातमाथि फिजाइन्छ।
५ वटा अण्डा चामलका साना-साना खण्डा–खण्डा बनाएर लहरै राखिन्छ।
२ वटा लोटा पानीसहित दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
२ वटा काँसका बटुका पानीसहित दायाँ–बायाँ राखिन्छ।
अदुवा काटेर सबैमा लगाइन्छ।
२ वटा भालेका लागि किला गाडेर दायाँपट्टि बाँधिन्छ।
२ वटा पोथीका लागि किला गाडेर बायाँपट्टि बाँधिन्छ।
कुखुराहरूलाई पानीले छ्यापेर खुट्टा र चुचो धोइदिनुपर्छ।
यदि बाटेको वा सुनपाती धूप प्रयोग गरिएको हो भने, कोइला राख्ने च्याप्टो ढुङ्गा आवश्यक पर्छ।
सिन्के धूप प्रयोग गरिएको भए, दायाँ–बायाँ भुइँमा गाडिन्छ।
यसरी तयारी पूरा भएपछि पहिलो चरणको पूजा गर्न थालिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा पोम्मारि/चोक्खो सक्माबा (सास्बाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
धूप बालिन्छ।
हेऽऽऽ आन्नागटा नाम्टेम्पाबि आन्ना छुङ्कुॽमा चाःवाबि
आन्ना वाइटिखुबा, हिॽवाबा लाम्फु वाइटिखुबा
आन्ना ऎवालाहाःङ् चुआनि, ऎन्ठङ्माहाःङ् चुआनि, बोमानिहा:ङ् खासुॽमा खायेम्माहाःङ् चुआनि हाङ्सु आइग, लाम्मावा चा:वाबिऎ, लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ, पिसिक्मा चा:वाबिऎ टोम्बुवा चा:वाबिऎ, सिङ्भङ्मासिङ् चाःवाबिआ̤ काङ्कामिग आइग, लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामामि
हिँवा पुँवाँ पिॽडामॆ, युङ्खाबा फॆक्टाङ्गि छुङ्कुॽमा चाःवाबि, यासाम् मुसाम् मुःडाक्ङा, लाङ्पि पोब्डाःक्ङा, हुक्पि पोब्डाःक्ङा जाडेवायो !!!!
ओइएऽऽऽऽ छुङ्कुॽमा चाःवाबि छ कोःरु वारि मायोवा हा:ङ्यो
पारेवाहा:ङ्यो
ओइएऽऽऽऽ लाम्मावा चा:वाबिऎ चिक्साबाचिम्
लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ, पिसिक्मा चा:वाबिऎ
सिङ्भङ्मासिङ् चाःवाबिआ̤, टोम्बुवा चा:वाबिऎ
ओइएऽऽऽऽ एवालाहाःङ्ओ, ऎन्ठङ्माहाःङ्ओ
खासुॽमा हाःङ्ओ, खायुम्माहाःङ्ओ, पोमानिहा:ङ्मोउ
लाम्फुन टिङ्से, फुङ्न बिक्से, लाम्फुन टिङ्से
सेम्माङ्न् खिन्से, माक्सिन खिन्से, नुककन् खिन्से
नुवाङ्न खिन्से, मुॽइन, खिन्से
ओइएऽऽऽऽ बुङ्कुरामिसु फॆक्टाङ्गिऎग, लावान डोःप्से
पुँवाँन डोःप्से, चासुम्न डोःप्से
ओइएऽऽऽऽ मायोवा लाम्पा, टेकाफु लाम्पा, लाम्फुन टिङ्से
कुःफुन टिङ्से, पिःलुवा चुप्पि, साम्पङ्पिग नाचानपिॽमा
पेन्चानपिॽमा, लङ्पक्नपिॽमा
ओइएऽऽऽऽ बुङ्कुरामिसु, लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा
लासुनडाम्पि, काँ:सडाम्पि, बेसुक्नडाम्पि
चोमानिहाःङ्चि, नाङ्लाखाबि
फुङ्सुनायो फुङ्यो नेनुङ्
फुङ्सुनायो नेनुङ्
ओइएऽऽऽऽ ढुःपिना फुङ्यो, रुलोउवा फुङ्यो,
आमालायो फुङ्यो, टानारि फुङ्यो, सुनाखारि फुङ्यो
फुङ्सुनायो फुङ्यो नेनुङ्
ओइएऽऽऽऽ रिचिफु फुङ्यो, टानारि फुङ्यो, क्यामुना फुङ्यो
फुङ्सुनायो फुङ्यो, चिन्चङ्ना फुङ्यो फुङ्सुना, गोगुना फुङ्यो
ओइएऽऽऽऽ टेल्लान डाम्पि, लासुन डाम्पि, काँ:सन डाम्पि
बेसुक्न डाम्पि, बुङ्डाम्न हाङ्पि, याङ्डाम्पि
ओइएऽऽऽऽ चोमानिहाःङ्चि नाङ्लाखाबिग, लुङ्खामामिसु
पुजारीले पेल्लाम्/मुन्धुम्मा ‘हिँवारे नेन्डु, सक्मारे नेन्डु’ भन्ने बित्तिकै, कजारीले पहिले भालेहरू र त्यसपछि पोथीहरू समाएर डाँडाल्नोमा हिर्काउँछ।
त्यसपछि कुखुराको चुच्चो समाई थान्मामा रहेका अण्डाहरूमा भोग चढाइन्छ।
मुड्कि सिया (चामल) उठाइन्छ।
अण्डा र कुखुराको मासु पोलिन्छ र ४ टपरा भातमाथि खप्ट्याइन्छ र चढाइन्छ।
यस पूजामा २ वटा लोटा र २ वटा काँसका बटुकाको सट्टामा वैकल्पिक रूपमा दुना प्रयोग गरिएको देखिन्छ।
यसरी तयारी पूरा भएपछि उम्चाबा (पाकेको परिकार) बाट पूजा गर्न थालिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा पोम्मारि/चोक्खो उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
धूप बालिन्छ।
हेऽऽऽ आन्नाग लाम्मावा चा:वाबिऎ, लुङ्भुक्मा चा:वाबिऎ
टोम्बुवा चा:वाबिऎ, सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎ
पिसिक्मा चा:वाबिऎ, आन्ना एवालाहाःङ्सु, चुआनि, ऎन्ठङ्मा
चङ्ठङ्माहाङ् बोमानिहा:ङ्, खासुॽमा खायेम्माहाःङ्
बेसुक्नडाम्पि, टाँ:बन डाम्पि
ओइएऽऽऽऽ नाम्कॆॽमा वाःमि, नाम्डाःमावाःमि, पोखामावाःमि
टिलावावाःमि, लॆल्लावा वाःमि
ओइएऽऽऽऽ टारावावाःमि, साम्टावावाःमि
हिॽमिम्पाबिग, ङिॽमिम्पाबिग सङ्टिम्पाबिग, बुङ्टिम्पाबिग
ओइएऽऽऽऽ चारावा पिॽमॆ, खॆल्लावा पिॽमॆ
सेन्चिन पिॽमॆ, सेम्माङ्न पिॽमॆ, माक्सिन पिॽमॆ
सेन्चिन ऎन्से, सेम्माङ्न ऎन्से, माक्सिन ऎन्से
कजारीले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछ। छेछे — अर्थात् देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्नका लागि — एउटा बटुकामा कम्ती–कम्ती झोल, मासु, भात र जाँड राखिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा सिकारी (पा:रुहा:ङ्)
त्यसैअनुसार, इक्साम्माङ् पूजामा पनि अण्डा, अक्षता (चामल) र धूप ध्वार प्रयोग गरी सिकारीको पूजा गरिन्छ।
सिकारि (पा:रुहा:ङ्) थान तयार गर्ने सामग्री र टेल्ला (थान) बिछ्याउने विधि:
१. दुईवटा खिखक्बुङ (काठलाई फुर्का खिपेको) करिब दुई फिटको दूरीमा गाडिन्छ।
२. दुईवटा केराको पात ती खिखक्बुङहरूबीच बिछ्याइन्छ।
३. एक टपरा चामल ती केराका पातमाथि राखिन्छ र त्यसको माथि एक अण्डा राखिन्छ।
४. अदुवा काटेर सबै सामग्रीमा राखिन्छ।
५. धूप बाल्ने सामग्री तयार गरिन्छ — यदि बाटेको वा सुनपाती धूप हो भने, कोइला राख्ने चेप्टो ढुङ्गा छेउमा राखिन्छ। यदि सिन्के धूप हो भने, त्यसलाई दायाँ र बायाँ भुइँमा गाडिन्छ।
६. यसरी पहिलो चरणको पूजाका लागि तयारी पूरा हुन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा सिकारि सक्माबा (सास्बाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
धूप बालिन्छ।
आन्नागटा टोम्बुवा चा:वाबिऎसु
आना खिखक्टाङ्पाना, लुङ्टाङ्टाङ्पाना चुआना
आना चोमानिहाःङ् आना नाङ्लाखाबिसु चुआना
आन्ना खिखक्टाङ्पा चुआना
आइग लुङ्खामा, लिङ्खामा, वॆक्खामा, पॆक्खामा
बॆक्खामा, माक्खामामि चासुम् पिट्डामॆ, खेसुम् पिट्डामॆ
हिँवा, पुँवाँ पिॽडामॆ, चारावा खॆल्लावा पिॽडामॆ
आनॆ साया कॆॽल, साया पःक्पिडाःमॆ, साया चॆम्पिडाःमॆ
सिःचिला माःचिला, मिॽवाँमा नाःॽवाँमा, हॆःखुवापाःचिसु
कजारी ले अण्डा फुटाउँछ र त्यसलाई दुनामा पोल्छ।
पहिलो टपरामा राखिएको चामल उठाइन्छ र अर्को टपरामा पकाइएको भात राखिन्छ।
त्यस भातमाथि दुनामा पोलिएको अण्डा राखिन्छ।
यसरी उम्चाबा (पाकेको) परिकार तयार भई पूजाका लागि प्रस्तुत हुन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा सिकारि उम्चाबा (पाकेको परिकारबाट) पेल्लाम्/मुन्धुम्: पुजारी
धूप बालिन्छ।
टोम्बुवा चा:वाबिऎ, सिङ्भङ्मासिङ् चा:वाबिऎ
ऎवालाहा:ङ्चिनुङ् चुआनि, आना खिखक्टाङ्पाना चुआन
पुँवाँ ऎम्मॆ, सेन्चि सेम्माङ् ऎम्पिमॆ, नुकक् नुवाङ् ऎम्पिमॆ हिँवा, पुँवाँ ऎम्पिमॆ फॆक्टाङ्गिऎसुङ् लावा ऎन्डुङ्, पुँवाँ ऎन्डुङ् सेन्चि सेम्माङ् ऎन्डुङ्, नुकक् नुवाङ् ऎन्डुङ्, हिँवा, पुँवाँ ऎन्डुङ् मुॽइ, खाॽइसु ऎन्डुङ्, खिखक्बुङ्, टेल्ला फॆकुरि, फॆक्टाङ्गिऎ टेल्ला इःग्डु, लासु इःग्डु टाहाइऽऽऽ जाडेवायो !!!!
कजारी ले सबै सामग्री थानबाट उठाउँछ र छेछे (देवताहरूलाई पहिले अर्पण गर्ने प्रक्रिया) का लागि एक बटुकमा थोरै–थोरै अण्डा र भात राख्छ।
इक्साम्माङ्मा छेछे पेःमे
दशवटै साम्माङ् (पूजाथानहरूबाट) थोरै-थोरै मासु, भात, अण्डा, झोल र जाँड कजारीले एउटा बटुकमा जम्मा गर्दछन्। सबै साम्माङ्को पूजा सम्पन्न भएपछि उक्त प्रसाद पुर्खाहरूलाई पहिले अर्पण गर्नुपर्छ।
यस विषयको विस्तृत विवरण माथि खामाङ्-यिमाङ् न्वागीमानै उल्लेख गरिएको छ। उक्त विधिअनुसार सबै छेछेपेःमॆ सम्बन्धी कार्य सम्पन्न गरिन्छ।
पहिलेका समयमा मुॽइ (चिन्ह) त्यो व्यक्तिको हुन्थ्यो, जसले राईपगरीको जिम्मेवारी वहन गरेको हुन्थ्यो। पूजा सम्पन्न भएपछि नेन्सी (पूजा विसाउने प्रक्रिया) पनि उसको घरमै सम्पन्न गरिन्थ्यो।
तर हाल राईपगरीको व्यवस्था हटाइसकेकाले, अब गाउँ समाजले छानेका गाउँमूलीको मुॽइ राखिन्छ र उसैलाई उक्त मुॽइ (चिन्ह) हस्तान्तरण गरिन्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि नेन्सि पनि सो घरमै गरिन्छ।
सहर वा बजार क्षेत्रमा, भने संस्थाको झण्डालाई मुॽइ (चिन्ह) को प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ र पूजास्थलमै चुल्हो बनाई समापन पनि गरिन्छ। चिवाँ (जोखाना) पनि पूजास्थलमै हेरिन्छ।
मुॽइ हस्तान्तरण पछि गाउँमूलीलाई कजारीले एक बटुकमा मासुको झोल अर्पण गर्छ र उनले त्यसको सेवन गर्नु अनिवार्य हुन्छ। यसपछि मात्र सर्वसाधारणका लागि खाना–पिउनु खुला गरिन्छ।
गाउँमा मानिसहरू आ–आफ्ना साना–साना समूहमा बस्छन्। प्रत्येक समूहले आफ्नो टोलबाट धूप, अक्षता र तोङ्बा बटुलेर ल्याउँछन्। तोङ्बाहरूलाई एकै पोकामा डोरीले बाँधेर ल्याइन्छ। त्यसैले प्रसाद ग्रहण गर्दा पनि समूहका सबै सदस्यहरूले एउटै ठाउँमा बसेर भोजन गर्छन्। यो संरचना अनुसार पालना गर्दा परम्परा र व्यवस्थापन दुवै सहज रूपमा कायम रहन्छ।
मुख्य पूजाथानको माथि दुई टपरा मासु राखिन्छ।
सबै सहभागीहरू हात जोडी वरिपरि उभिन्छन्।
पछि पुजारी र बुढापाकाहरूले आफ्नै परम्परागत ताल र लयमा फलाक्छन् (पेल्लाम्/मुन्धुम् उच्चारण गर्छन्)।
आइग आङ्ला खिम्पि, सुरा खिम्पि, खाटि खिम्पि, मिटि खिम्पि
चारावानुङ् खॆल्लावानुङ् आना लङ्पॽपिॽमॆ
डिवान इःगु, चाःवान इःगु
हेऽऽऽऽ याङकेॽला हाःङ्, याङ्केॽसि हाङमा, सफॆॽला हाःङ्
एक जना जवानले थुन्चे बोक्ने को जिम्मेवारी लिन्छ।
एक जनाले पानीको गाग्रो बोक्छ।
एक जनाले पुजारी लाई बोक्छ।
एक जनाले गाउँमूली लाई बोक्छ।
बाँकी जवानहरूले इच्छाअनुसार बुढापाकाहरूलाई बोक्ने कार्य गर्छन्।
एक जनाले टपराको मासु बाँट्छ।
एक जनाले सोरुमको जाँड बाँट्छ।
सबै तयारी पूरा भएपछि पुजारीले “लुङ्खामामि इत्यादि” भन्दै अहुति दिन्छन् र उपस्थित सबैले एकसाथ “ओऽऽऽ हाःङ्” भन्दै जवाफ दिन्छन्। सबै
“लाम्मावा चाःवा”“ओऽऽऽ हाःङ्”
“लुङ्खामामि”“ओऽऽऽ हाःङ्”
“लिङ्खामामि” “ओऽऽऽ हाःङ्”
“चारावा खिन्से”“ओऽऽऽ हाःङ्”
“खॆल्लावा खिन्से”“ओऽऽऽ हाःङ्”
मूल थानलाई तीन फन्को लगाइन्छ। त्यसबेला टपराको मासु बाँड्ने व्यक्तिले बोकिरहेका बुढापाकालाई टिप्नलगाई बोक्ने जवानलाई मासु खुवाउँनलगाउनु पर्दछ।
त्यसपश्चात् मिरिठाम् (घैलाको) जाँड बाँड्नेले हातमा जाँड दिन्छन् र बोक्ने जवानलाई खुवाउने परम्परा प्रचलित रहेको छ।
गाउँमूलीको मूलढोकामा दुई जना कन्याहरूले फूलको गुच्छा र पानीले स्वागत गर्छन्।
घरभित्रको सुप्टुलुङ् (तीन चुल्हो) वरिपरि पनि तीन फन्को लगाइन्छ। त्यसपछि बुढापाकाहरूलाई बोक्न छोडिन्छ, र सबैजना:
“चारावासु टाआयो” “खॆल्लावासु टाआयो”
"चासुम्सु टाआयो" "खेसुम्सु टाआयो"
अर्थात् अन्नपानीको सह आयो है, धनसम्पत्ति आयो है, भन्दै ताली बजाउँदै रमाइलोपूर्वक नाच्छन्।
इक्साम्माङ् बालिपूजा सहर बजारको भिन्नता
घरमूली तोकिएको नहुँदा पूजा स्थलमै चुल्हो बनाएर आगो बालिन्छ।
इक्साम्माङ् बालिपूजामा चिवाँ हेर्ने प्रक्रिया
पूजा गर्दा मुलथानमा कपडाले ढाकेर राखिएको थुन्चे गाग्रोलाई माङ्सुक् (घरको पूजाथान) मा एक रातसम्म चढाएर राख्नुपर्छ।
इक्साम्माङ्को भोलिपल्ट बिहान चिवाँ हेर्न निकालिन्छ।
निकाल्ने क्रममा पेल्लाम्/मुन्धुम्: बुढापाका
माङ्सुक् (घरको पूजाथान) मा एक रातसम्म चढाएर राखिएका थुन्चे र गाग्रोहरू भोलिपल्ट बिहान उज्यालोमा निकालिन्छन्।
गाग्रोको पानी सफा भाँडामा खन्याइन्छ।
थुन्चेको कपडा बिस्तारै खोलिन्छ र त्यसलाई पानी भएको भाँडामा खन्याएझैँ बिस्तारै ढेक्ढेक् गरिन्छ।
त्यसपछि धान, कोदो वा अन्य अन्नबालीका फूलहरू तैरिएका छन् कि छैनन् भनेर ध्यानपूर्वक हेरिन्छ।
अन्नबालीका फूल तैरिएको देखिएमा शुभ संकेत मानिन्छ।
यो प्रक्रिया अन्नबालीको स्वास्थ्य, वर्षा र मौसमको अनुकूलता निर्धारण गर्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक अभ्यास मानिन्छ।
इक्साम्माङ् (सामूहिक पूजा) सम्पन्न भएपछि भोलिपल्टलाई “माःऎक्मा” भनिन्छ। “माःऎक्मा” को अर्थ ‘काम नगर्ने’ वा ‘बार्ने दिन’ हो।
ठुले, २०७४ मा लेख्नुहुन्छ यस दिन खेतबारी वा अन्य शारीरिक श्रमसम्बन्धी कार्य नगरी, आराम, भेटघाट र आत्मिक शुद्धता कायम गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
सामूहिक पूजाको सामाजिक महत्त्व
यो परम्पराले गाउँ वा टोलबासीबीच भाइचारा, आपसी विश्वास र सहकार्यलाई सुदृढ बनाउँछ। सामूहिक जमघटले सामाजिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने कार्य गर्छ। तर, सहरीकरण र आधुनिक जीवनशैली विस्तार हुँदै जाँदा यस्ता आपसी एकता र विश्वासमा क्रमशः कमजोरी आउने अनुभव गरिएको छ। लोहोरुङ बस्तीहरूमा पनि यसको प्रभाव बिस्तारै देखिन थालेको महसुस गरिएको छ।
प्राकृतिक नदी–नालाको पूजा
लोहोरुङ जातिको भूगोलमा बग्ने मुख्य नदीहरू मायोवा (अरुण), सभावा–सँसावा र वरुण हुन्। विशेष गरी मायोवा (अरुण) लाई अद्भुत शक्ति दिने नदीका रूपमा मानिँदै आएको छ। त्यसैले कसैलाई कुनै अप्ठ्यारो वा समस्या आइपरेमा एक जोडी परेवा देखि पञ्चवलीसम्म भाकल गर्ने प्रचलन रहिआएको छ। उक्त मनोकामना पूरा होस् वा नहोस्, समयमा अरुणको तटमा गएर पञ्चेउली (पञ्चवली) चढाई पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। पञ्चवली भन्नाले राँगा, भेडा, हाँस, परेवा र कुखुराको बलि दिनु पर्दछ।
पूजा गर्नुपर्ने मुख्य मायोवा (अरुण), वरुण, जलडङ्किनी र जलसिकारी हुन्। गाउँ–ठाउँ अनुसार पूजा सुरु गर्ने आफ्नै तार्किक क्रम हुन्छ। कुनै गाउँले जलसिकारीबाट सुरु गरी जलडङ्किनी, वरुण र मायोवा (अरुण) को पूजा गर्छन् भने केही गाउँले भिडियोमा देखिएझैँ जलडङ्किनी, जलसिकारी, वरुण हुँदै अन्त्यमा मायोवा (अरुण) को पूजा गर्छन्। अन्त्यमा फर्कँदै गर्दा एउटा भालेलाई बलि दिई “यो अन्तिम हो, अब आशा नगर्नु” भनेर फर्कने चलन छ। अन्य भोज–भतेर कसैले पूजास्थलमै गर्छन् भने कसैले गाउँमै सञ्चालन गर्छन्।
अध्याय: ७
लोहोरुङहरूको ऐतिहासिक प्राकृतिक सम्पदा र विविद
लोहोरुङ समुदायसँग सम्बन्धित प्राकृतिक सम्पदामा चा:वा (धारो/जलस्रोत), खोला–नाला, देवि–देउरालीका नाम, गाउँ–ठाउँका नामहरू, मुल बाटो, तथा साना बाटोहरू आदि समावेश छन्।
यी सम्पदाहरूका नाम प्रायः लोहोरुङ भाषामा आधारित रहेका छन्, जसले समुदायको सांस्कृतिक पहिचान र ऐतिहासिक अस्तित्वलाई झल्काउँछन्।
संरक्षणका चुनौती र उपाय
नाम संरक्षण
गाउँ–ठाउँका मौलिक नामहरू समयसँगै हराउने खतरा बढ्दो छ। उदाहरणका लागि, “ढ्यापाल्लुम्/ढ्यापाङ्लुम्” भनिने स्थानलाई अहिले “ठुलो आँगन” भनेर सामान्य नेपाली अर्थमा रूपान्तरण गरिने गरेको छ।
त्यस्तै, “फॆःक्मालुङ्” भनिने ढुङ्गालाई “ठुलोढुङ्गा” भनेर बदल्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। यस्ता रूपान्तरणले नामहरूको मौलिकता र सांस्कृतिक पहिचान हराउने जोखिम बढाउँछ। यस समस्याको प्रमुख कारण नयाँ पुस्ताले आफ्नै मातृभाषा नबोल्ने प्रवृत्ति हो।
सिलालेख स्थापना
महत्त्वपूर्ण चा:वा, ढुङ्गा, बाटो वा धार्मिक स्थलहरूका मौलिक नामहरू सिलालेखमा अंकित गरी स्थायी रूपमा अभिलेख राख्नुपर्छ। यसरी नामलाई दस्तावेजीकरण गर्दा ती सम्पदाहरूको ऐतिहासिक, भाषिक र सांस्कृतिक मूल्य भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित रहन्छ।
सामूहिक छलफल र आर्थिक व्यवस्थापन
संरक्षणका उपायबारे गाउँ–समाज वा लोहोरुङ समुदायबीच सामूहिक छलफल गरी ठोस योजना बनाउनु आवश्यक छ। संरक्षण कार्यका लागि आवश्यक आर्थिक स्रोत जुटाउन समुदायभित्रका चासो राख्ने व्यक्तित्वहरू, स्थानीय तह (गाउँपालिका/नगरपालिका) तथा अन्य संस्थासँग सहकार्य गर्न सकिन्छ। त्यसका साथै, प्रायोजक (sponsor) मार्फत पनि सहयोग जुटाउने सम्भावना रहन्छ।
सांस्कृतिक र धार्मिक सन्दर्भ
लोहोरुङहरूको चा:वा केवल पानीको स्रोत मात्र होइन, समुदायको उत्पत्ति स्थल तथा प्राग्ऐतिहासिक कालदेखि वसोबासको प्रमाणका रूपमा पनि मानिन्छ। यस कारण चा:वालाई पेल्लाम्/मुन्धुमीय दृष्टिकोणले पनि एक पवित्र स्थलको रूपमा सम्मान गरिन्छ।
मेवाहा:ङ्’ र याम्फु समुदायले पनि आफ्ना परम्परागत विश्वास र संस्कारमा चा:वालाई विशेष स्थान दिएका छन्। उनीहरूका लागि चा:वा केवल भौतिक जलस्रोत नभई, धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पहिचानको प्रमुख आधार हो।
खगेन्द्र संगम मेवाहा:ङ्का अनुसार — “लोहोरुङ क्षेत्रमा रहेका सबै चा:वाहरू पनि मेवाहा:ङ् मुन्धुम्सँग सम्बन्धित छन् भनेर भन्नुहुन्छ।”
फॆ:क्मालुङ्
नामको उत्पत्ति:
“फॆःक्मा” टेइङ्पा माङ्पा (टेइङ्पा बिजुवा) की छोरीको नाम हो। “लुङ्” शब्द लोहोरुङ भाषामा ढुङ्गा भन्ने अर्थमा प्रयोग हुन्छ। त्यसैले “फॆ:क्मालुङ्” शब्दको अर्थ ‘फॆ:क्माको ढुङ्गा’ भन्ने हुन्छ।
अग्रजहरूले यस स्थानलाई “फॆ:क्मालुङ्” भनेर नै स्मरण गर्दै आएका छन्। यो कुनै मिथक नभई लोहोरुङ जातिको ऐतिहासिक तथ्यका रूपमा मानिन्छ। फॆ:क्मा बारी, फॆ:क्मा रोःपा (खेत), फॆ:क्मा लिङ्कॽवा (ढुङ्गा) जस्ता स्थान–नामहरू पनि यसैसँग सम्बन्धित छन्, जसले फॆ:क्मालुङ् नामको ऐतिहासिकता र सांस्कृतिक निरन्तरता पुष्टि गर्छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
लोहोरुङ समुदाय करिब पाँचदेखि छ दशकअघि मात्र साक्षरता प्राप्त गर्न थालेको मानिन्छ। त्यसअघिसम्म उनीहरूको इतिहास लेखिएको भन्दा पनि मौखिक रूपमा
परम्परागत कथा–स्मृतिमा सुरक्षित रहँदै आएको थियो। त्यसैले फॆ:क्मालुङ् जस्ता नामहरू लिखित अभिलेखमा नआए पनि पुस्तौँदेखि मौखिक परम्परामा जोगाइएका छन्।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा, फॆ:क्मालुङ् नामलाई सिलालेखमा उल्लेख गरी औपचारिक रूपमा संरक्षित गर्ने प्रयास भए पनि सामाजिक सञ्जालहरूमा यसलाई “ठुलो ढुङ्गा” भनेर प्रचार गरिने प्रवृत्ति देखिएको छ, जसले यसको मौलिक नाम र सांस्कृतिक अर्थ हराउने खतरा बढाएको छ।
भौगोलिक स्थिति र परिवर्तन
फॆ:क्मालुङ् जोगबनी–किमाथाङ्गा कोशी राजमार्ग (हाइवे) निर्माणको क्रममा प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भएको स्थल हो। फॆ:क्मालुङ् माथि अर्को एउटा सानो ढुङ्गा पनि थियो, तर हाइवे निर्माणका क्रममा त्यस सानो ढुङ्गालाई फुटाएर प्रयोग गरियो।
राजमार्ग निर्माणपछि यहाँको भौगोलिक स्वरूपमा परिवर्तन आउँदै गयो। यस स्थलले सहज पहुँच प्राप्त गरेपछि मानिसहरूले फॆ:क्मालुङ् माथि चढेर फोटो खिच्ने र TikTok भिडियो बनाउने प्रचलन सुरु गरे।
पछि एक जना मिस्त्रीले ढुङ्गाको माथिल्लो भागमा धरहरा आकारको मूर्ति स्थापना गरे, जसले यो स्थानलाई युवाहरूका लागि अझ बढी आकर्षणको केन्द्र बनायो।
सामाजिक सन्दर्भ
फॆ:क्मालुङ् नजिकै जिल्लामान लोहोरुङज्यूले सेकुवा कर्नर र चामेना गृह स्थापना गर्नुभयो। साँझपख युवाहरू त्यहाँ भेला भई सेकुवा खाने, मादक पदार्थ सेवन गर्ने र कहिलेकाहीँ फॆ:क्मालुङ् माथि चढेर मध्यरातसम्म बस्ने गरेका घटनाहरू देखिन थालेका थिए।
यस अवस्थाले सुरक्षासम्बन्धी चिन्ता बढायो, किनभने ढुङ्गाको दक्षिणपट्टि एक अग्लो टाकुरा रहेको छ, जहाँबाट तल खस्ने हो भने गम्भीर दुर्घटना वा मृत्युको जोखिम रहन्छ। यी समस्याहरूलाई ध्यानमा राख्दै जिल्लामान लोहोरुङज्यूले स्थानीय वडाध्यक्ष भरत घिमिरेसँग समन्वय गरी फॆ:क्मालुङ् वरिपरि बार लगाउने योजना अघि बढाउनुभयो। सोही योजनाअनुसार, फॆ:क्मालुङ् माथि फॆ:क्माको मूर्ति स्थापना गर्ने निर्णय समेत गरियो, जसले यस स्थलको सांस्कृतिक पहिचानलाई पुनर्स्थापित गर्ने उद्देश्य राखेको छ।
ऐतिहासिक–सांस्कृतिक प्रमाण
यस क्षेत्रमा अन्य कुनै समुदायले शासन गरेको ऐतिहासिक प्रमाण भेटिएको छैन।
डा. जगमान गुरुङले एक टेलिभिजन अन्तर्वार्तामा गंगाप्रसाद राईले यस क्षेत्रमा ५२ पगरीको जिम्मेवारी सम्हालेको उल्लेख गर्नुभएको छ। गंगाप्रसाद राई लोहोरुङ समुदायका व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो र उहाँ अन्तिम पुस्तासम्म पनि सो जिम्मेवारीमा संलग्न रहनुभयो।
यस आधारमा फॆ:क्मालुङ् केवल ढुङ्गा मात्र नभई लोहोरुङ समुदायको उत्पत्ति स्थल र परापूर्वकालदेखि निरन्तर वसोबासको ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा मानिन्छ। यो स्थल लोहोरुङ जातिको सांस्कृतिक पहिचान, सामूहिक स्मृति र ऐतिहासिक अस्तित्वको प्रतीक हो।
संरक्षण र सम्मान
जिल्लामान लोहोरुङ तथा खाँदबारी नगरपालिका–३ का अध्यक्ष भरत घिमिरेज्यूले फॆ:क्मालुङ् संरक्षणमा पुर्याएको योगदान अत्यन्तै प्रशंसनीय छ। उनीहरूको पहल र सहयोगले यस स्थलको सांस्कृतिक, धार्मिक र ऐतिहासिक महत्त्व पुनर्स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ। यस योगदानलाई लोहोरुङ समाजले विशेष सम्मान र आभारसहित स्वीकार गरेको छ।
अभिलेख (सिलालेख)
फॆ:क्मालुङ् सम्बन्धी सिलालेख लोहोरुङ राई समाज केन्द्रीय कार्य समितिको पहलमा तीन भाषामा — लोहोरुङ, नेपाली र अङ्ग्रेजीमा — तयार गरिएको हो। यस सिलालेखले फॆ:क्मालुङ् स्थलको नाम, उत्पत्ति, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सांस्कृतिक महत्त्वलाई अभिलेखीकृत गरेको छ। (तस्बिर फोटो पृष्ठमा हेर्नुहोस्।)
फॆ:क्मालुङ्मि याॽलऎ खानावा
आरेॽम इच्छुबा टेयिङ्पा लोहोरुङ् माङ्पा खोःमि साम्सामाचिनुङ् फॆ:क्मालुङ् खुक्मेॽमु पेइयुङ्सा। खोःमि योम्पक् टेन्बिआ̤ याॽमिचि मिस्से नुːबक्मिॽमॆ लॆःटा। इकक् सङ् याक्खॆम्पा लाङ्हुक् टाःमा याइखॆःडुऎरक्सुङ् टेन्बिआ̤ याॽमिचिऎ खिङ्खॆसे ले̤ॽयुङ्सुचि। इॽया एट्टान डिक्का मिम्पकुहाङ् टाङ्पामि पासानाःसाचिऎ काङाऎ रक्न डुखा आटक्चाउचिर काःमानुङ् मिट्टु रामिटे लुङ्येक्माबि खिन्सिडाःङानॆ मभाङ् माऎम्पले उङ्खारानॆ। याडि ऎम्पकानि हाङ्ग काङारक्न लोहोरुङ्साःचिबि माङ्पा आम्पढाङ्कानिहाङ् डुखा टक्चाःकाम्नि लोःसुचि। हाङ्कॆ मरॽन लॆःटामि। पासाचिमि निवा माखासिहाङ् टुम्मिॽमा पासा फॆ:क्माऎ ग ढ्या लुङ् सक्पि ठाङाहाङ् चोप्ठाकु। मसॆलॆःमार इरक्लसुङ्क लोहोरुङ्साःचिबि माङ्पा आम्पक्मॆ साखाम् चुःढाङ्। फॆ:क्माऎ गुबि ठाङ्से उम्पा चोप्युङ्डुऎसॆ ग लुङ्मि निङ् फॆ:क्मालुङ् लिःडॆ काःमॆ खानावा चुःक्।
फॆ:क्मालुङ् सम्बन्धी इतिहास
उहिले लोहोरुङ जातिका ‘टेयिङ्पा’ नामका प्रखर बिजुवा थिए। उनी आफ्ना छोरीहरूसँग यसै ढुङ्गाको केही तल, दक्षिणपूर्वी दिशामा बस्ने गर्थे। गाउँमा बिरामी परेका मानिसहरूलाई झारफुक गरी निको पार्नमै उनको जीवनकाल बितेको थियो। सय वर्षभन्दा बढी उमेरको अशक्त अवस्थामा पनि उनलाई गाउँलेहरूले बोकेर लगी बिरामीलाई झारफुक गराउँथे। यसै क्रममा आफ्नो अशक्तताका बाबजुद पनि झारफुकजस्ता कार्यबाट दिक्क मानी, आफूले जस्तै आफ्ना सन्तानहरूले दुःख नपाऊन् भन्ने मनसायले उनले चोखो र एकान्त स्थानमा जाने विचार गरे। यसको लागि आफ्ना छोरीहरूलाई यस स्थानबाट उत्तरपूर्वी दिशातर्फ पर्ने माल्टा गाउँको उत्तरतिर रहेको रमिते भीर (बिजुवा भिरमा) मलाई पुर्याउनु र कहिल्यै फर्केर नहेर्नु, यदि हेरेमा आफुजस्तै बिजुवा उत्रनेछन् भनेका थिए। तर उनकी जेठी छोरी फॆ:क्माले यो ठुलो ढुङ्गामा चढेर हेर्ने गरेकी हुनाले अझै लोहोरुङहरूमा बिजुवा उत्रने क्रम जारी छ। लोहोरुङ भाषामा ढुङ्गालाई 'लुङ्' भनिन्छ त्यसकारण फॆ:क्माले चढेको लुङ् भएको हुनाले नै यस ढुङ्गाको नाम फॆ:क्मालुङ् रहन गएको इतिहास छ।
History of Fekmalung
During ancient times, there lived a Lohorung named Teyingpa who was a very knowledgeable shaman (Nepali: Bijuwa; Lohorung: Mangpa). He used to live with his daughters in the southeast direction of this rock. Teyingpa devoted his whole life to healing the ill villagers with his shamanic knowledge and skills. Even when he became a hundred years old and physically weak, villagers would carry him around so that he could heal the ill villagers. Being irritated by such everyday hardship of performing shamanic rituals even in his old age, he wished his descendants would not face the same fate. Teyingpa decided to move to a quieter place where he could live in solace and peace. He asked his daughters to take him to Ramite Bhir — known as Bijuwa Bhir, now located on the northern side of Malta village, in the northeast direction of this place. Then he told his daughters – 'once you drop me off at Ramite Bhir, never look back at me else you will also turn into shamans and suffer the same hardship as me'. However, Fekma, the eldest of the shaman's daughters, used to climb this rock and look towards Ramite Bhir, thinking of her father. It is believed that the tradition of some individuals becoming shamans among the Lohorung people has continued because Fekma climbed this rock and looked towards Ramite Bhir. In the Lohorung language, rock/stone is called *lung. According to Lohorung myths, this rock is named Fekmalung because it is the same lung (rock) that Fekma climbed.
फॆ:क्मालुङ् सम्बन्धी किंवदन्ती र ऐतिहासिक सन्दर्भ
नामको उत्पत्ति:
फॆ:क्मा टेइङ्पा लोहोरुङकी जेठी छोरी थिइन्। “लुङ्” भनेको त्यहाँ रहेको ठूलो ढुङ्गालाई जनाउँछ। किंवदन्तीअनुसार, फॆ:क्माले भिरमा पुगेका आफ्ना बाबुलाई त्यही अजङ्गको ढुङ्गाबाट हेरेकी थिइन्। त्यसै कारण सो ढुङ्गालाई “फॆ:क्मालुङ्” नाम दिइएको भन्ने विश्वास रहँदै आएको छ।
किंवदन्ती र वास्तविकता:
इतिहास लेख्ने साक्षर लोहोरुङहरू नहुँदा यो वास्तविक घटनालाई नै किंवदन्ती वा मिथकका रूपमा लिइयो। मांपा, बिजुवा प्रेमबहादुर लोहोरुङका अनुसार, उनी टेइङ्पा बिजुवाका ८४औं पुस्ता हुन्। ८४ पुस्ता भनेको कति शताब्दी अघिको कुरा हो भन्ने केवल अनुमान गर्न सकिन्छ। यस क्षेत्रमा औपचारिक शिक्षा भने २०१४ सालतिर मात्र प्रारम्भ भएको हो। त्यसअघि यहाँको अवस्था अझै अन्धकारमय रहेको बुझिन्छ।
अनुसन्धानको खाँचो
वस्तुतः यो किंवदन्ती नभई तथ्यमा आधारित मौखिक इतिहास हो। तर, वैज्ञानिक अनुसन्धानको अभावका कारण यसलाई हालसम्म प्रमाणित गर्न सकिएको छैन। सम्भावना छ कि फॆ:क्मालुङ्को दक्षिणपट्टिका ओढारहरूमा उत्खनन् गर्दा प्राचीन अवशेषहरू भेटिन सक्छन्।
भिन्न–भिन्न भनाइ
विभिन्न वक्ताहरूका भनाइअनुसार, फॆ:क्माका दिदीबहिनीहरूको संख्या फरक–फरक रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। कतै दुई जना — फॆ:क्मा र कान्छी रानी; कतै तीन जना — गोल्मा रानी, टोल्मा रानी र कान्छी रानी; र कतै चार जना — फॆ:क्मा, गोल्मा, टोल्मा र सोल्मा भनेर उल्लेख गरिएको छ।
भनाइहरू अर्थका हिसाबले मिल्दाजुल्दा भए पनि नाम र संख्यामा फरक देखिन्छ। साथै, टेइङ्पा लोहोरुङ मांपा (बिजुवा) करिब १०६ वर्षसम्म बाँच्नुभएको भन्ने जनश्रुति पनि प्रचलित छ।
शिलालेख निर्माण प्रक्रिया
छोरीहरूको संख्याबारे मतभेद रहेका कारण, लोहोरुङ समाज केन्द्रीय कार्य समितिको संयोजकत्वमा अग्रज तथा बुद्धिजीवीहरूबीच मन्थनपछि तीन भाषामा — लोहोरुङ, नेपाली र अङ्ग्रेजी — शिलालेख स्थापना गर्ने निर्णय गरियो।
आर्थिक सहयोग
एलेन ठुले, नईन्द्र युम्पाङ्, चित्र लोहोरुङ डेखिम्, शिवकुमार याङ्ख्रुङ्, गोबा युम्पाङ्, अमिश बिःॽवा, सोम वाचिक्लाम्सङ्, डा. बिना वाचिक्लाम्सङ्, ऐतसिं वाचिक्लाम्सङ्, भवानी वाचिक्लाम्सङ्, कुमार वाचिक्लाम्सङ्, डा. हेमकुमार डेखिम्, सुजिन केट्रा, नबिनकुमार वाचिक्लाम्सङ्, गजेन्द्र याङ्ख्रुङ्, धर्म खिम्पु, पाङ्खराज वाचिक्लाम्सङ्, बुद्धि डेरेन्लाम्सङ्, नुदान डेरेन्लाम्सङ्, लक्ष्मण बिःॽवा, गोमा युम्पाङ्, टंक खार्डुवालाम्सङ्, र सूर्यकुमार केट्रा। जम्मा सहयोग रकम: रु. ९६,७२७।००
शिलालेख जडान
निर्दिष्ट रकम प्रयोग गरी काठमाडौंमा माथि उल्लेखित लेखहरू शिलालेखमा उत्कीर्ण गरिए। अन्ततः ती शिलालेखहरू शिलाको चार पाटामा जडान गरिए।
रेःवाहा:ङ् र लोहोरुङ इतिहास
प्रारम्भिक सन्दर्भ
प्रागैतिहासिक कालमा किरात देशअन्तर्गत पर्ने सङ्खुवासभाको पाङ्मा क्षेत्रमा पार्टुलहाःङ् नामका लोहोरुङ राजा शासन गर्थे। उनी अत्यन्त धार्मिक र तपस्वी स्वभावका व्यक्ति भएकाले राज्यसत्ता र भोगविलासप्रति खासै चासो राख्दैनथे।
रेःवाहा:ङ्–पार्टुलहाःङ्को भेट
ऐतिहासिक विवरणअनुसार घोरेटारका राजा सालाङ्गा हा:ङ्का कान्छा छोरा रेःवाहा:ङ्, जो दैवी शक्तिसम्पन्न व्यक्ति थिए, केही फौजसहित सङ्खुवासभाको ढोलबाजे आसपासको क्षेत्रमा आएर लुकिछिपी बस्न थाले। एक दिन रेःवाहा:ङ्का फौज र पार्टुलहाःङ्का फौजबीच अकस्मात् जम्काभेट भयो। त्यसपछि दुबै पक्षबीच संवाद भयो र रेःवाहा:ङ्का फौजहरूले आफ्नो आउनुको कारण स्पष्ट गरे। सो वार्तापछि रेःवाहा:ङ् र पार्टुलहाःङ्बीच आपसी सम्झौता सम्पन्न भयो।
वार्तामा निर्णय भयो कि रेःवाहा:ङ् यसै स्थानमा बस्दै राज्य सञ्चालन गर्नेछन् र “दश भाइ लोहोरुङ”का रूपमा बसोबास गर्नेछन्। रेःवाहा:ङ्का फौजहरूलाई डाँडापाङ्मा क्षेत्रमा बसालियो। यस सहमतिपछि लोहोरुङ जातिले उनीहरूलाई औपचारिक रूपमा आफ्नो समुदायमा अंगीकार गरेको देखिन्छ।
थर/पाःछा सिर्जना
प्रारम्भिक चरणमा रेःवाहा:ङ्का सन्तानहरूको जनसंख्या सीमित थियो। समयक्रमसँगै उनीहरूको संख्या क्रमशः बढ्दै गयो। जनसंख्या वृद्धि भएसँगै उनीहरूलाई छुट्टै पाःछा/थर प्रदान गर्ने विषयमा छलफल भएको उल्लेख पाइन्छ। धेरै घरपरिवार एकै समयमा आएर बसोबास गरेका कारण उनीहरूलाई ‘डिरिक्खिम्’ पाःछा/थर प्रदान गरिएको भन्ने ऐतिहासिक बुझाइ छ। लोहोरुङ भाषामा डिरिक् को अर्थ ‘धेरै’ र खिम् को अर्थ ‘घर’ भन्ने हुन्छ। यसरी डिरिक्खिम् शब्दले ‘धेरै घर’ भन्ने भाव व्यक्त गर्दछ। उच्चारण तथा लेखन भिन्नताका कारण यसै शब्दलाई कतिपयले ‘डिरिक्खिम्’ र कतिपयले ‘डिर्खिम्’ भनेर प्रयोग गर्ने गरेका छन्।
त्यस्तै, नयाँ रूपमा आएको समूह भएकाले तिनीहरूलाई चा:वा (पानी) नामसँग सम्बन्धित चोङ्लावा नाम दिइयो — जहाँ “चङ्” को अर्थ “नयाँ” र “वा” को अर्थ “पानी” हो। त्यसैले “चोङ्लावा चा:वा” अर्थात् “नयाँ पानी” भन्ने नाम प्रचलित भयो। आज पनि डाँडापाङ्मा क्षेत्रमा यो चा:वा अवस्थित रहेको पाइन्छ। रेःवाहा:ङ्की छोरी नारुक्लेॽमाले पार्टुलहाःङ्सँग विवाह गरेकी थिइन्, जसले दुई राजपरिवारबीचको पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाएको देखिन्छ। यस विषयलाई नविन (२०७९, पृ. ८०) मा पनि उल्लेख गरिएको छ।
उक्त ऐतिहासिक घटना कुनै मिथक वा किंवदन्तीमा मात्र सीमित नभई अलिखित इतिहासका रूपमा लिइन्छ। यसको भौतिक प्रमाणका रूपमा ढोल्बाजे क्षेत्रमा अवस्थित भग्नावशेष दरबार आज पनि अवलोकन गर्न सकिन्छ। उक्त दरबार हाल नेपाल प्रहरीको नियन्त्रणमा रहेको छ। डिर्खिम्हरूको इतिहास, लोहोरुङ समुदायसँगको सहअस्तित्व, तथा भाषिक–सांस्कृतिक पहिचानले स्थानीय इतिहास र सांस्कृतिक अध्ययनका लागि महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्दछ। दरबारसँग सम्बन्धित पूजास्थल तथा सांस्कृतिक अवशेषहरूका तस्बिरहरू ‘फोटो पेज’ मा सुरक्षित रूपमा अभिलेख गरिएको छ। केदर डेखिम् र भगत नारयण (यगक्पा)।
मौखिक परम्पराअनुसार ‘डिर्खिम् वंशका जमुवा नामक एक व्यक्ति धन्कुटामा बसाइँ सरेर गएका थिए। उनका तीन पुत्रहरूको नाम गुगु, ङोम्मा र उक्ता रहेको उल्लेख पाइन्छ। समयक्रमसँगै ती नामहरू नै पाःछा (वंश वा थर) का रूपमा स्थापित भई प्रचलनमा आएको देखिन्छ। यस सम्बन्धी विवरण पुष्टि गर्ने उद्देश्यले भिडियो साक्षात्कारसमेत समावेश गरिएको छ।
ढोलबजे दरबार र खा:वावारि
रेःवाहा:ङ्ले ढोलबजे डाँडामा दरबार निर्माण गराएका थिए, जुन स्थान आजको थानाडाँडा हो — हाल त्यहाँ नेपाल प्रहरीको कार्यालय अवस्थित छ। दरबारको सुरक्षाका लागि उत्तरपट्टि ठूलो खाडल खनाइयो। खाडल खन्दै गर्दा मुसलधारे वर्षा पर्यो र त्यस खाडलमा पानी जम्मा हुन थाल्यो।
त्यस समयमा पानीको अभाव भएकाले, जम्मा भएको सो पानीलाई उपयोगका लागि पोखरी (लोहोरुङ भाषामा खावा) बनाइयो। लोहोरुङ भाषामा आकाशबाट पर्ने पानीलाई वारि भनिने हुँदा, “खा:वा” र “वारि” शब्द मिलेर “खा:वावारि” बनेको हो, जसको अर्थ हुन्छ — खाडलमा जम्मा भएको वर्षाको पानी वा पोखरी।
कालान्तरमा यही “खावावारि” शब्द भाषिक रूपान्तरण हुँदै “खाँदबारी” बनेको मान्यता रहँदै आएको छ।
करिब पाँच–छ दशकअघिसम्म सहरको बिचमा रहेको खा:वावारि पोखरी अस्तित्वमै थियो। पानी केही धमिलो भए पनि गाई–वस्तुहरूका लागि प्रयोगमा रहन्थ्यो। पोखरीको पूर्व र दक्षिण भागमा सिमली र कदमका रुखहरू थिए। पहिले औंशी र पूर्णिमाका दिन बजार लाग्ने गर्थ्यो, पछि त्यसलाई बुधबार सारियो र अन्ततः शनिबार बजार बस्न थाल्यो।
कुमाल समुदायका मानिसहरू दक्षिणपट्टि माटाका भाँडाकुडा बिक्री गर्थे भने पूर्वपट्टि मगर महिलाहरूले सेतो कमलो सेलरोटी पोल्थे। सो क्षेत्र त्यतिबेला सामाजिक तथा आर्थिक गतिविधिको केन्द्रका रूपमा परिचित थियो। विद्यार्थी जीवनमा हामीले वरपरका कुवाबाट पानी ल्याएर खाना पकाउनुपर्थ्यो। अहिले हामीले पानी भर्ने कुवा आरती होटलद्वारा अतिक्रमित भइसकेको छ।
आज खा:वावारि पोखरी मानवीय, धार्मिक तथा राजनीतिक अतिक्रमणका कारण क्रमशः साँघुरिँदै ऐनाको सानो बट्टाजस्तो मात्र बाँकी रहेको छ। रेःवाहाःङ् दरबार परिसरमा नेपाल प्रहरी कार्यालय स्थापना भइसकेकाले प्रशासनिक अतिक्रमण पनि भएको छ। यद्यपि लोहोरुङहरूले अझै पनि माथिल्लो डाँडामा पूजा–आराधनाको परम्परा निरन्तर रूपमा कायम राखिरहेका छन्।
प्रशासनिक स्वरूप
नेपालका विभिन्न कालखण्डमा प्रशासनिक संरचनामा परिवर्तन हुँदै आए तापनि यस क्षेत्रमा लामो समयसम्म लोहोरुङहरूको परम्परागत अधिकार र प्रभाव कायम रहेको पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाहद्वारा नेपाल एकीकरण गरिएपछि पनि किपट प्रणालीअन्तर्गत यस क्षेत्रलाई दश भाइ लोहोरुङहरूलाई दश मझियामा विभाजन गरिएको थियो। ठेङ्ग्रो–मुङ्ग्रो क्षेत्रमाथिको अधिकार तथा स्वामित्व लोहोरुङहरूमा नै निहित रहेको थियो। उनीहरूले वन–जंगल, खोला–नाला, भिर–पाखा लगायत सम्पूर्ण भूभागमाथि आफ्नो परम्परागत अधिकार कायम राखेका थिए।
वि.सं. २०१७ सालपछि राजा महेन्द्रद्वारा पञ्चायती शासन व्यवस्था लागू गरिएसँगै वि.सं. २०२१ सालमा भूमिसुधार कार्यक्रममार्फत किपट प्रणालीको अन्त्य गरियो। यस क्रममा वि.सं. १८३५ सालमा रणबहादुर शाहद्वारा प्रदान गरिएका लालमोहरहरू समेत जफत गरिएको थियो। त्यसपछि वन–जंगलमाथिको परम्परागत स्वामित्व तथा अधिकार पनि जिल्ला वन कार्यालयमार्फत राज्यको अधीनमा ल्याइयो। यस क्षेत्रको प्रशासनिक सदरमुकाम सुरुमा चैनपुरमा रहेको भए पनि पछि खाँदबारी सारिएको थियो।
टोम्लुङ् पोखरी
रेःवाहाःङ् राजाको शासनकालमा राज्यमा पानीको अभाव भएको उल्लेख पाइन्छ। उक्त समस्याको समाधानका लागि राजाले सम्भावित स्रोतहरूको खोजी गर्नुभयो। अहिलेको ढुङ्गेधाराको आसपासको क्षेत्रमा रहेको एउटा ढुङ्गामा पानीको मुहान भेटिएको भनाइ छ। सो मुहानबाट बनेको सानो पोखरीजस्तो पानीको स्रोत जतिसुकै खडेरी परे पनि कहिल्यै सुक्दैन भन्ने विश्वास स्थानीय समुदायमा विद्यमान छ। तर वरिपरि भने सुख्खा बारीहरू मात्र देखिन्छन्।
स्थानीयहरूको भनाइ अनुसार टोम्लुङ्को दुलो वरिपरि कहिलेकाहीँ सर्प देखापर्ने गर्छ। जति खडेरी परे पनि ढुङ्गामा सधैं अलिकति पानी जमिरहने भएकैले यसलाई टोम्लुङ् भनिएको हो। लोहोरुङ भाषामा ‘टोम्’ भन्नाले ‘बारिनु’ वा ‘जमिनु’ र ‘लुङ्’ भन्नाले ‘ढुङ्गा’ जनाउँछ। यही नामबाट तलको टार टोम्लुङ्टार भनिन थाल्यो र पछि यही शब्द टुम्लिङटार मा रूपान्तरण भयो भन्ने धारणा प्रचलित छ।
टोम्लुङ् पोखरीसम्बन्धी मौखिक विवरण र लेखित स्रोतहरूमा यसलाई प्रायः आध्यात्मिक वा धार्मिक धारासँग सम्बन्धित रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। उदाहरणका लागि, रेःवाहा:ङ्ले धनुवाणले ढुङ्गामा प्रहार गरी निकालिएको पानीलाई मुहानको रूपमा उल्लेख गरेका छन्। सम्भवतः टोम्लुङ्को आकार धनुवाणसँग मिल्दोजुल्दो देखिएकाले त्यस्तो व्याख्या प्रचलित भएको हुन सक्छ। यद्यपि रेःवाहा:ङ्को प्रसङ्ग मिथकीय होइन, ऐतिहासिक पनि हो; त्यसैले यसलाई मिथकको शैलीमा प्रस्तुत गर्दा कतिपयलाई अपत्यारिलो लाग्न सक्ने सम्भावना रहन्छ।
वरिपरिका बुढापाकाहरू भन्छन् — “टोम्लुङ्मा एक बाँसजतिको लामो भाटा भित्र छिर्छ”, जसको अर्थ त्यो पोखरी अत्यन्त गहिरो छ भन्ने हो। टोम्लुङ्को फेदमा मन्दिर समेत निर्माण गरिएको छ, तर सो पोखरीको पानी छुन वा दर्शन गर्न भने सहज छैन।
यो स्थल खाँदबारी नगरपालिका–वडा नं. ८ अन्तर्गत पर्दछ। यसलाई संरक्षण र सहज पहुँचका लागि आर्थिक सहयोग गर्नुपर्ने प्रस्ताव मैले स्वयम् वडा अध्यक्षलाई गरेको थिएँ, तर पटक–पटक सम्पर्क गर्ने प्रयास गर्दा पनि सम्पर्क स्थापित हुन सकेन। यस अवस्थाले यस क्षेत्रलाई क्रमशः हिन्दूकरण गर्ने प्रयत्न भइरहेको संकेत दिन्छ। वरिपरि हाल गैर–लोहोरुङ समुदायको मात्र वस्ती रहेको पाइन्छ। साथै, वडा कार्यालय जाने बाटो टोम्लुङ्को शिर भागबाटै लगिएको हुँदा त्यसले मुहान सुक्ने अर्को जोखिम निम्त्याएको छ।
बैशाखे पुर्णियको उभौली पर्वको अवसरमा लोहोरुङ समुदायले टोम्लुङ्, रेःवाहा:ङ् दरबार, काप्सालुङ् र साखॆवामा पूजा–आराधना गरी प्रकृतिसँग पानी माग्ने परम्परा चलिआएको छ। यो पूजा यहीँबाट आरम्भ हुने गर्छ। तस्वीर फोटो पृष्ठमा हेर्नुहोस्।
काप्सालुङ् वाराग्मॆ (झरिथुम्क)
भनाइ अनुसार, पार्टुलहाःङ् र नारुक्लेॽमाले झरीथुम्कस्थित काप्सालुङ्मा तपस्या गर्ने गर्थे। उनीहरू अत्यन्त धार्मिक तथा तपस्वी स्वभावका भएकाले राज्य सञ्चालन र भोगविलासमा खासै चासो राख्दैनथे भन्ने जनश्रुति छ। यो स्थान सङ्खुवासभा जिल्लाको खाँदबारी बजारको उत्तरतर्फ गुवाबारीमाथि रहेको डाँडामा अवस्थित छ, जसलाई वाराग्मे भनिन्छ। हाल यो क्षेत्र खाँदबारी नगरपालिका–वडा नं. ३ अन्तर्गत पर्दछ र नेपाली भाषामा झरीथुम्क नामले चिनिन्छ।
वाराग्मेमा निभारा नामक नाग–नागिनीको प्रतीकात्मक ढुङ्गा अवस्थित छ, जसलाई पानी पार्ने शक्ति भएको मानिन्छ। उक्त ढुङ्गामा दुई नागहरू बटारिएका आकृतिमा देखिन्छन्।
कथन अनुसार, पार्टुलहाःङ् र नारुक्लेॽमाले तपस्या गरिरहेकै बेला एक दिन काप्सालुङ्मा हुर्रे जाँड का थोपा परे। यो देखेर नरुक्लेॽमा अत्यन्त व्याकुल भइन् र “अब के गर्ने? यो त अशुभ भयो” भन्दै पार्टुलहाःङ्सँग प्रार्थना गरिन्। त्यसपछि पार्टुलहाःङ्ले पाःरुहा:ङ् र सुम्निमाको आराधना गरे, जसबाट प्रभावित भई उनीहरूले वर्षा गरी काप्सालुङ्लाई शुद्ध बनाए भन्ने जनविश्वास छ।
त्यस समयदेखि नै दृखिम समुदायका महिलाहरूले पकाएको हुर्रे जाँड काप्सालुङ्मा चढाएपछि पाःरुहा:ङ्ले नाग–नागिनीलाई शुद्ध गर्न वर्षा गरिदिने विश्वास प्रचलित छ। किनभने नरुक्लेॽमा दृखिम समुदायकी महिला थिइन् भन्ने मान्यता छ। यही कारण यस थानमा विधिपूर्वक पूजा–अर्चना गरेपछि वर्षा हुन्छ भन्ने लोककथा आजसम्म जीवित छ।
यस क्षेत्रका लोहोरुङ समुदायले खडेरी परेको बेला यहाँ पूजा–अर्चना गरेर पानी पार्ने परम्परा आज पनि जीवित छ। विश्वासअनुसार, यस थानमा अनुष्ठान गर्दा हुर्रे डिबू (जाँड) नाग–नागिनीको शिरमा खन्याउने बित्तिकै तत्काल वर्षा हुने गर्छ। ठूले (२०७४) का अनुसार, तत्काल वर्षा पार्न काच्चे (हाँसिया) ले माटो कोर्दै तीन फन्का घुम्नुपर्छ। तर यदि अतिवृष्टि भइरहेको भएमा, काच्चेको (हसियाको) उल्टो भागले त्यस्तै गरी माटो कोर्दै तीन फन्का घुमेपछि वर्षा रोकिने विश्वास छ।
वाराग्मे वरिपरि हाल ब्राह्मण समुदायको वस्ती रहेको छ। विगतमा जब लोहोरुङहरूले ठूलो संख्यामा पूजा–अर्चना गर्न आउँथे, खेतीबालीमा क्षति पुग्ने भएकाले ब्राह्मणहरूले सो थानको केही अंश भत्काइदिएको भनाइ छ। त्यसपश्चात् उनीहरूको परिवारमा सन्तान मृत्यु, रोग–व्याधि, दुःखकष्टजस्ता दुर्भाग्यपूर्ण घटनाहरू घटे। पछि उनीहरूले “हामीले थानको अपमान गर्यौं, त्यसैले दुःख आयो” भनी बुझे र पुनः थानको मर्मत–सम्भार गर्दै नाग–नागिनीको पूजा गर्न थाले। त्यसपछि उनीहरूलाई शान्ति प्राप्त भएको जनविश्वास छ।
हाल पनि सङ्खुवासभाका, चार पाङ्मा, खोरान्डे, दिदिङ् र वरिपरिका गाउँ वस्ति लगायतका सबै लोहोरुङहरूले प्रत्येक वर्ष पानी माग्ने पूजा (उभौली पर्व)मा सम्पन्न गर्छन्। यो पूजा टोम्लुङ्बाट सुरु भई रेःवाहा:ङ् दरबार, त्यसपछि चुंगेबाट परस्पर पानी छर्किंदै खाँदबारी बजार पार गरी अन्ततः झरीथुम्क र साखेवास्थित पोम्पाहा:ङ्माको थानमा पुग्छन्।
उक्त अवसरमा बजारका घरहरूले स्वागतस्वरूप आँगनअगाडि गाग्रीभरि पानी राख्ने चलन थियो। लोहोरुङहरूले पूजा गरेपछि वर्षा अवश्य हुने विश्वासमा टाढा–टाढाका कुवाबाट पानी ल्याई गाग्रीमा राखिदिन्थे (तस्बिर फोटो पृष्ठमाहेर्ने।
साखेवा/पोम्माहा:ङ्मा
पाङ्माका राजा पार्टुलहाःङ् र रेःवाहा:ङ्की छोरी नारुक्लेॽमाको विवाहपश्चात् उनीहरूकी एक छोरी जन्मिइन्, जसको नाम पोम्पाहा:ङ्मा थियो। तर, पोम्पाहा:ङ्मा बाल्यावस्थामै अल्पिइन्।
रेःवाहा:ङ्ले यस दुःखद घटनापछि अलौकिक शक्तिसम्पन्न याटाङ्पा (पुजारी) र माङ्पा (धामी) सँग परामर्श गर्दा, साखेवामा इन्द्र नागको रूप लिएको शिला भएको देखे। त्यसै समयदेखि रेःवाहा:ङ्ले आफ्नी नातिनीको स्मृतिमा साखेवा थान स्थापना गरी उभौली पर्व का अवसरमा पूजा गर्ने परम्परा सुरु गरे। त्यस समयदेखि हालसम्म साखेवामा उभौलीको अवसरमा पूजा गरी शक्ति, अन्न र सह–समृद्धि कामना गर्ने परम्परा निरन्तर चलिआएको छ।
यो पोम्पारानी (पोम्पाहा:ङ्मा) को पूजा थान गैरीपाङ्माबाट दक्षिणतर्फ पर्दछ, जसलाई अहिले साखेवा थान भनिन्छ। हाल यो थानमा पाङ्मावासी लोहोरुङहरू मात्र नभई बसाइँ सरेर आएका अन्य किरात समुदायका सदस्यहरूले पनि सामूहिक रूपमा पूजा–अर्चना गर्ने परम्परा स्थापना गरेका छन्।
यस पूजामा सकेसम्म हा:ङ्बाक् (एक्लै जन्मिएको सँगुर), चुंगेबाट ल्याइएको गाईको दूध, टोम्लुङ् पोखरीको पानी, जाँड, भाले, पोथी र अण्डा चढाउने चलन प्रचलित छ। इन्द्र नागको रूप धारण गरेकी पोम्पाहा:ङ्माको यस अनुष्ठानले लोहोरुङ र गैर–लोहोरुङ दुबैलाई अन्न, शक्ति र सह–समृद्धि प्रदान गर्छिन् भन्ने विश्वास रहिआएको छ।
अन्त्यमा, साखेवा थान वरिपरिका सबै गाउँका लोहोरुङ र गैर–लोहोरुङहरू भेला भई “होहोरे होऽऽऽऽ” भन्दै एक–आपसमा पानी छ्याप्ने परम्परा थियो। तर अहिले भने सो अवसरमा साकेला नाच प्रस्तुत गर्ने नयाँ सांस्कृतिक शैली विकसित भएको छ। स्थानीयहरूको विश्वासअनुसार, त्यो दिन पूजा सम्पन्न भएपछि अवश्य पनि वर्षा पर्छ।
यो स्थान खाँदबारी नगरपालिका–वडा नं. ४ मा पर्दछ। साखेवा थान नजिकै कोशी राजमार्ग (हाइवे) अवस्थित छ। यस थानमा पहिले ठूलो लालबृक्षको रुख थियो, तर धेरै वर्षअघि ढलेर गइसक्यो। हाल यो थानको संरक्षणको आवश्यकता अझै देखिन्छ। यद्यपि वरिपरि बसाइँ सरेर आएका गैर–लोहोरुङहरूको बस्ती तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। तस्विर फोटो प्रिष्ठमा।
(स्रोत: ठूले, २०७४; मौखिक जानकारी — केदर राई)
पाप्पा डाहा / भुते दह
पाप्पा डाहा, भुते दह नामले चिनिए पनि वास्तवमा यो एक ऐतिहासिक तथा किंवदन्तीपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो। तर मौखिक रूपमा पुस्तान्तरण हुँदै आएको हुनाले यसको कथामा एकरूपता पाइँदैन। ठाउँ र गाउँअनुसार आ–आफ्नै शैलीमा प्रस्तुत गर्ने गरिएको देखिन्छ। यसको कथा छोटकरीमा यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ, तर भिडियोमा केही भिन्नता सुन्न सकिन्छ।
याङ्टाःपा र चोम्टेहाःङ् दुई दाजुभाइ थिए। उनीहरू अरूण नदी (लोहोरुङ भाषामा मायोवा वा मायोवाहङ्मा ) पछ्याउँदै सन्तानसहित बसाइँ सरे। दाजु याङ्टाःपा अरूणको पूर्वपट्टि सिम्ले आसपास बसे भने भाइ चोम्टेहाःङ् अरूणको पश्चिमपट्टि माङ्टेवा (नाम्टेवा) मा बस्न थाले।
एक दिन बिहानै दाजु याङ्टाःपाले माङ्टेवा पट्टि सुन्दर घाम झुल्किएको देखे, जबकि आफ्नो तर्फ अझै छायाँ मात्र थियो। त्यो दृश्य देखेर उनले ईर्ष्यावश भाइलाई षड्यन्त्रपूर्वक पराजित गरी घाम लाग्ने ठाउँ कब्जा गर्ने योजना बनाए। त्यसपछि उनले भाइ चोम्टेहाःङ्लाई भेटी भने— “यो ठाउँ त म पहिल्यै आएर बसेको हुँ, यो मेरो हो।”
भाइले जवाफ दिए— “त्यसको प्रमाण के छ?”
याङ्टाःपाले भने— “मैले रुखमा तछारो हानेको छु।”
चोम्टेहाःङ्ले उत्तर दिए— “मैले पनि हानेको छु।”
दुवैले प्रमाण जाँच्न सहमति जनाए।
याङ्टाःपाले केरा काटेर तछारो हानेका थिए, जुन गुभो पलाएर माथिसम्म पुगेको थियो। बोहोरीको रुखमा हानेको तछारो कालो भएर पुरानो देखिन्थ्यो। चोम्टेहाःङ्ले भने साल (सखुवा) रुखमा तछारो हानेका थिए, जुन अझै नयाँ थियो। त्यसपछि याङ्टाःपाले दाबी गरे— “देख्यौ! मेरो तछारो पुरानो छ, म तिमीभन्दा पहिल्यै आएको हुँ।”
भाइ चोम्टेहाःङ्ले भने— “यो षड्यन्त्र हो।”
त्यतिबेला “कटुरुरुरु” भन्ने आवाज सुनियो। चोम्टेहाःङ्ले पनि त्यस्तै गरे, तर आवाज आएन, किनभने याङ्टाःपाले पहिल्यै कुथुर्के चरा भुइँभित्र लुकाएर राखेका थिए। यसरी उनले चालबाजीद्वारा भाइलाई पराजित गरे।
त्यसपछि पनि उनको षड्यन्त्र रोकिएन। राति चोम्टेहाःङ् सुतिरहेको घरमा आगो लगाइदिए। जिउभरि आगो सल्केपछि चोम्टेहाःङ्ले आफ्नो अलौकिक शक्ति प्रयोग गरी उडेर अरूण नदीको पूर्वपट्टि याफूडाँडाको वरिपरि आइपुगे। शरीरमा आगो बलिरहेको हुँदा उनले “यदि यहाँ पानीको धारा भए कति राम्रो हुन्थ्यो” भनेर सोचे र तुरुन्तै त्यही स्थानमा पानीको मुहान उत्पन्न भयो। त्यस धाराले उनले आफ्नो शरीरमा लागेको आगो निभाउन सके। त्यस धारालाई “मिट्टक्पा चा:वा” भनियो — लोहोरुङ भाषामा “मिट्टक्पा” को अर्थ “सम्झनु” वा “सम्झेको” हुन्छ। पछि यही शब्द अपभ्रंश भएर आज “मिन्चिॽवा चा:वा” भनिन्छ, जुन धारो अहिले पनि याफूडाँडामा अवस्थित छ। यसै सिलसिलामा याफूडाँडाका खड्गबहादुर केट्रा भन्नुहुन्छ, ‘चोम्टेहाङ्ले बर्छा गाडेर सम्झेको हुनाले साखेवा चा:वा पनि निस्किएको हो र जोडी चा:वा भएको हो,’ भन्नुहुन्छ।
शरीरको आगो निभे पनि चोम्टेहाःङ् अत्यन्त पीडित भए र अन्ततः बर्देउ र सिम्लेको बीचमा पर्ने चिङ्खुवा खोल्सास्थित भुते दहमा हामफालेर प्राण त्यागे। त्यसैले त्यस दहलाई पाप्पा डाहा (अर्थात् बाजे दह) वा भुते दह नामले चिनिन्छ।
चोम्टेहाःङ्की दुई श्रीमतीहरू गर्भवती अवस्थामै अरूणको पूर्वपट्टि आएर बसे। पछि उनीहरूबाट दुई छोरा जन्मिए — वाचाक्पा र वालेम्पा। यही कथा अन्य स्रोतहरूमा पनि उल्लेख पाइन्छ; उदाहरणका लागि, Hardman (2000, p.117) मा चोम्टेहाःङ्का सन्तान वाचाक्पा र वालेम्पा भनेर लेखिएको छ।
वाचाक्पाका सन्तानहरू हुन् — खाइसङ् र केट्रा। खाइसङ्बाट पेवा खाइसङ्। केट्राबाट बिक्सिक् र याफु बिक्सिक्। बिक्सिक्बाट याफु बिक्सिक्, पाङ्मा बिक्सिक् र याङ्ब्राङ् बिक्सिक्।
वालेम्पाका सन्तान हुन् — आङ्लालाम्सङ् र टेम्रा।
एलेन ठूले (२०७४) र हेमप्रसाद डेरेन् लाम्सङ् (२०८१) का अध्ययनअनुसार, डेरेन् लाम्सङ् र युम्पाङ् पनि वाचाक्पाकै वंशका सन्तान हुन्। यी विवरणहरू लोहोरुङ (२०८२, पृ.७३) मा तालिकासहित उद्धृत गरिएको पाइन्छ।
यस कथाले स्पष्ट पार्छ कि दाजु याङ्टाःपाका सन्तानहरू माङ्तेवा क्षेत्रमा फैलिएका र मेवाहा:ङ् कहलाए भने भाइ चोम्टेहाःङ्का सन्तानहरू अरूण नदीको पूर्वपट्टि फैलिएका र लोहोरुङ भनिए। अरूणको पश्चिमपट्टि बस्नेहरू पुनः मेवाहा:ङ् नाममै परिचित रहे। (स्रोत: नरहा:ङ आङ्लालाम्सङ, खड्ग बहादुर केत्र, राई र राई, २०७६; ठूले, २०७४; Hardman, 2000)।
“मेवाहा:ङ् मुद्दुम्को ग्रन्थमा भन्नै पर्ने कुराहरू” मा मेवाहा:ङ् नामक पुर्खाकै वंशबाट लोहोरुङ छुट्टिएको धारणा राखिएको छ तर स्रोत: भने खुलाइएको छैन।
मेवाहा:ङ् जातिमा पनि याङ्टाःपा र चोम्टेहाःङ्सम्बन्धी किम्बदन्तीहरू विद्यमान रहेको पाइन्छ; तथापि, तिनमा केही उल्लेखनीय भिन्नताहरू दृष्टिगोचर हुन्छन्। गणेश विक्सिक मेवाहाःङ्का अनुसार मेवाहाःङ् जातिभित्र पनि याङ्टा:पा र चोम्टेहाःङ् सम्बन्धी किंवदन्ती प्रचलित रहेको जानकारी प्राप्त हुन्छ। उहाँका भनाइअनुसार अग्निबाण प्रहार गर्ने चोम्टेहाःङ्का सन्तानसँग कुटुम्बेरी सम्बन्ध नगर्ने वाचा गरिएको थियो। तथापि, मेवाहाःङ्भित्रकै एक पाछा ‘छुकुवा’ले आपसी वैमनस्य र द्वन्द्व साम्य हुने आशामा आफ्ना दुई छोरीहरूको विवाह चोम्टेहाःङ्का सन्तान वाचाक्पा र वालेम्पासँग गरिदिएका थिए। तर किंवदन्तीअनुसार ती छोरीहरूलाई अरुण नदी (मायोवाहाःङमा) मा बगाइएको प्रसंग उल्लेख पाइन्छ। उता चोम्टेहाःङ् पक्षमा भने हत्या गरी चोङ्गेमा रगत ल्याई सुँगुरलाई खुवाइएको प्रसंग पनि वर्णिन गरिएको पान्छ।
नाग दह (डेक्चुम्हा:ङ्मा)
नाग दह (डॆक्चुम्हा:ङ्मा) डेरेन्लाम्सङ्हरूसँग सम्बन्धित एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो। हालको स्थानीय संरचना अनुसार, यो दह सङ्खुवासभा जिल्ला, चिचिला गाउँपालिका–आहाले, दिदिङ र याम्दाङ गाउँ वरिपरि, प्रसिद्ध कागुवा खोलामा पर्ने माङ्टाङ्खा नामक स्थानमा, भिरको बीचभागमा अवस्थित छ।
प्राचीन समयमा जीविकोपार्जनका लागि खोरिया फाँडेर खेती गर्ने चलन थियो। सोही क्रममा नाग दह (डॆक्चुम्हा:ङ्मा) वरिपरि पनि खोरिया फाँडेर अन्नबाली लगाइन्थ्यो। त्यस समयमा मानिसभन्दा जंगली जनावर बढी हुने भएकाले छोरीहरूलाई बाली हेर्न खोरियामा पठाइन्थ्यो।
एक दिन सो दहबाट इन्द्रेणी देखा पर्यो। छोरीले त्यो इन्द्रेणी देखेर मनमनै सोचिन्, “यस्तै रङ्गीचङ्गी पटुकी पाएर बाँध्न पाए कति राम्रो हुन्थ्यो!” त्यतिबेलै त्यो इन्द्रेणीले उनलाई बेर्यो र नागदहमै लग्यो।
खोरियामा पठाइएकी छोरी हराएपछि परिवार चिन्तित भयो। तर केही महिनापछि उनी एउटा माछाको पेरूङ्गो र सानो डिरिङ्मा (सानो चिण्डो) मा रक्सी बोकेर घर फर्किन्। फर्केपछि उनले भनिन्— “मेरो विवाह नागराजासँग भएको छ।”
सबैलाई उनले ल्याएको त्यो सानो पेरूङ्गो माछा र डिरिङ्माको (सानो चिण्डोको) रक्सी खुवाइयो, तर ती वस्तुहरू सकिनै सकेनन्। “डिरिङ्मा” भन्ने शब्द सानो चिण्डो भए पनि ‘फारो’ अर्थात् ‘प्रचुर’ र ‘लक्षिण (चासुम्)’ भएको अर्थमा लिइन्छ। यही आधारमा सो ठाउँलाई “डेरेन्” भनियो र त्यसैबाट “डेरेन्लाम्सङ्” भन्ने थर चलनमा आएको किंवदन्ती छ। यही “डेरेन्” शब्द नै पछि नेपाली रूपान्तरणमा “दिदिङ” भएको भनाइ प्रचलित छ।
किंवदन्तीअनुसार, नागराजाले खेतबारीमा गोडमेल गरिदिने, धान काट्दा कहिल्यै नसक्ने गरी उत्पादन हुने र धानसार भरिएर राख्ने ठाउँको अभाव नहुनेजस्ता चमत्कारिक परिघटनाहरू भएको पाइन्छ। छोरीबाट आधा नाग र आधा मानव सन्तानको जन्म भएको प्रसंग पनि सुनाइन्छ। त्यस्तै, छोरी दहमा फर्किँदा आधा रगत र आधा दूध उम्लिएको कथन पनि प्रचलित छ।
नेपाली भाषामा “नाग दह” भन्नाले नाग बस्ने ताल वा पोखरी भन्ने बुझिन्छ। तर लोहोरुङ भाषामा “डॆक्चुम्हा:ङ्मा” शब्दको अर्थ फरक छ— डॆक् को अर्थ छोप्नु, चुम् को अर्थ लुकाउनु भन्ने हुन्छ भने हा:ङ्मा भन्नाले रानी भन्ने अर्थ जनाउँछ। त्यसैले “डॆक्चुम्हा:ङ्मा” को अर्थ “लुकाएर लगेको रानी” भन्ने हुन्छ।
यसको व्याख्या अनुसार, डॆक् को अर्थ छोप्नु र चुम् को अर्थ लुकाउनु हो। यसबाट डेरेन्लाम्सङ् समुदायकी छोरीलाई नागराजाले छोपेर लुकाउँदै दहमा लगेको भन्ने अर्थ पनि निकाल्न सकिन्छ। यही कथालाई डेरेन्लाम्सङ्की छोरी र नागराजाको सम्बन्धसँग जोडेर पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ।
यस्ता किंवदन्तीहरू नै किरात लोहोरुङ समुदायको जरा र पहिचान पहिल्याउने महत्वपूर्ण माध्यमहरू हुन्। (स्रोत: राई हेमप्रसाद, २०८१)
तुम्लिङटार मनाकामना र बराहक्षेत्रको सुँगुर
सङ्खुवासभास्थित मनकामना धाम (तुम्लिङटार) तथा सुनसरीको बराहक्षेत्र धाम (चतरा, धरान) मा रहेका सुँगुरका मूर्तिसम्बन्धी कथा लोहोरुङ समुदायको विश्वाससँग सम्बन्धित छन्। लोहोरुङ भाषामा ‘मामाऎम्मा’ भनिने स्थानमा कुनै समय आहाल (पोखरी) रहेको र उक्त स्थानसँग यसको सम्बन्ध रहेको बताइन्छ।
उक्त आहालको भित्तामा रहेको शिलामा सिद्धकाली, जालपादेवी र एक सुँगुर रहेको भन्ने जनश्रुति पाइन्छ। स्थानीय विश्वासअनुसार, सोही आहालमा एक सार्की जातिका व्यक्तिले आफ्नो पेशाअनुसार जुत्ता सिलाउने क्रममा छाला भिजाउँदा फोहोर दुर्गन्ध फैलिएकाले ती देवीहरू तथा सुँगुर विस्थापित भएका हुन् भन्ने मान्यता रहेको छ।
उपरोक्त जानकारी भिडियोमा हुनुहुने ब्यक्तित्वहरूले सुने अनुसार तथा दिवंगत प्रेमबहादुर छुकुवा (८४ वर्ष), भूपशेखरचन छुकुवा र स्थानीय रामसिंह श्रेष्ठबाट प्राप्त गरिएको हो। आहालबाट बिस्थापित भए बापत खाम्लेवा चा:वाको आसपासमा त्यो सुँगुर बस्ने गर्थ्यो रे। त्यस कारण नजिकै बग्ने खोलाको नाम सुँगुरेखोल्सा राखिएको भनाइ छ।
त्यो सुँगुर बेलुका मात्र चरन (खान) निस्कन्थ्यो। स्थानीयहरूले कोदालोको पासो प्रयोग गरी सुँगुरलाई खेदे, कुटे वा घाइते बनाए। त्यसपछि त्यो सुँगुर त्यहाँको एउटा दुलो वा ढाँड हुँदै तुम्लिङटारतर्फ गएको विश्वास गरिन्छ। दुलो वा ढाँडको तस्विर फोटो प्रिष्ठमा हेर्नु।
कुमालहरूले तुम्लिङटारमा लगाएका अन्नबाली सुँगुरले खाइदिएपछि, उनीहरूले सुँगुरको जुरोमा काटे र बायाँ कान पनि काटिदिए। त्यसैले बायाँ कान नभएको र जुरो काटिएको सुँगुरको स्वरूप तुम्लिङटारमा छाडिराखि त्यहाँबाट पनि बराहक्षेत्र तिरा लाग्यो।
हाल उक्त मूर्ति मनाकामना धाम (तुम्लिङटार)को मन्दिर प्राङ्गणमा रहेको छ (फोटो पृष्ठमा फोटो हेर्ने)।
तर सम्बन्धित संघ–संस्थाले यस मूर्तिको संरक्षण नगरेको कारण, अहिले यो मूर्ति हिन्दुकरण भई मनाकामनामा शिवजीको नन्दीका रूपमा परिचित भएको छ। यद्यपि, कुनै पनि हिन्दु धर्मग्रन्थमा शिवजीको नन्दी सुँगुरको रूपमा हुने उल्लेख भेटिँदैन।
मनाकामनामा अल्पिएको सुँगुर पछि बराहक्षेत्रमा निस्किएको भनाइ छ। यस मूर्तिलाई पनि पछि हिन्दुकरण गरी अन्य मूर्तिहरूसँग मिसाएर ‘पञ्चभगवान’को रूपमा प्रस्तुत गरिएको देखिन्छ (लोहोरुङ, २०८२)। (फोटो पृष्ठमा फोटो हेर्ने)।
इतिहासकारहरूको अनुसार, आर्यहरूले भूमध्य क्षेत्रबाट विस्तार हुँदै किरातहरूलाई पराजित गर्दै यहाँसम्म आइपुग्दा, उनीहरूले किराती हा:ङ् (राजा)लाई यही क्षेत्रमा हत्या गरेका थिए।
तर लोहोरुङ मुन्धुम् अनुसार, ती किराती हा:ङ् मानव शरीर र बदेलको टाउको भएको अवतारमा अवतरित भएका थिए। त्यस कारण सो स्थानलाई ‘बाक् क्षेत्र’ भनिन्थ्यो। पछि यही ‘बाक् क्षेत्र’ अपभ्रंश भएर ‘बराहक्षेत्र’ भएको मानिन्छ।
अर्को प्रसङ्गमा, लिम्बु समुदायका केही थरहरूको विश्वास अनुसार, साँबा थरका लिम्बुहरूको पुर्खालाई खजुम थरका लिम्बुहरूले खेदेपछि, उनी यस क्षेत्रमा सुँगुरको रूप धारण गरी शिलामा परिणत भएका थिए। साँबा थरका लिम्बुहरूले तिनै पुर्खालाई आज पनि ‘तुङ्दुङ्गे माङ्’ भनेर पूज्ने परम्परा राख्छन्। (स्रोत: याम्फु होम, २०८०, पृ. १५९; गोविन्द तुम्बाहा:ङ, २०६८ — उद्धृत याम्फु होम, २०८०)
उदाहरणका लागि, सुँगुरको मूर्तिलाई शिवजीको नन्दी बनाइयो, अन्य मूर्तिहरूसँग मिसाएर ‘पञ्चभगवान’को नाम दिइयो र ‘बाक् क्षेत्र’लाई विष्णुको बारौँ अवतारसँग जोडेर ‘बराहक्षेत्र’ नाम दिइयो।
त्यस्तै, ताप्लेजुङको मुक्कुमालुङ्लाई पनि पछि ‘पाथिभरा’का रूपमा हिन्दुकरण गरिएको भनी विवादित धारणा पाइन्छ।
राष्ट्रिय जनगणना २०६८ र २०७८ मा लोहोरुङ
राष्ट्रिय जनगणनाका तथ्याङ्क तथा उपलब्ध ऐतिहासिक, भाषिक र समाज-सांस्कृतिक अभिलेखहरूका आधारमा लोहोरुङलाई आफ्नै भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृति तथा विशिष्ट भौगोलिक थातथलो भएको छुट्टै जातीय समुदायका रूपमा चिनाउन सकिन्छ।
नेपाल सरकारले आदिवासी जनजातिको विद्यमान सूचीको पुनरावलोकन तथा परिमार्जनका लागि आवश्यक अध्ययन–अनुसन्धान गरी सुझाव पेस गर्ने उद्देश्यले मिति २०६५/१२/५ गते मन्त्रिपरिषद्को निर्णयअनुसार एक उच्चस्तरीय कार्यदल गठन गरेको थियो।
उक्त कार्यदलका संयोजक स्व. प्रा. डा. ओम गुरुङ थिए। कार्यदलले आफ्नो सिफारिस प्रतिवेदन २०६६ साल फागुन ५ गते नेपाल सरकारलाई बुझाएको थियो। तर त्यो प्रतिवेदन हाल कुन मन्त्रालयको दराजमा थन्किएको छ भन्ने कुरा स्पष्ट छैन।
जनगणनाका तथ्याङ्क
२०६८ सालको जनगणनामा जम्मा १,१५१ जनाले मात्र आफूलाई लोहोरुङ भनेर लेखाएका थिए। २०७८ सालको जनगणनामा यो संख्या बढेर करिब २,५९८ जना पुगेको छ।
यद्यपि, १० वर्षको अन्तरालमा यो वृद्धिले लोहोरुङ परिवारको वास्तविक जनसंख्या वृद्धि हो वा अन्य कारणले आएको हो, भन्नेबारे अध्ययन–अनुसन्धान हुन सकेको छैन।
यसैगरी, अन्य केही किराती मूलका भाषिक समुदायहरू — जस्तै वाम्बुले, कोयु, दुमी, पुमा, दुङ्माली, छिलिङ्, जेरो/जेरुङ, तिलुङ् र लिङ्खिम् — का भाषा बोल्नेहरूको संख्या ७०२ देखि १५,२८५ सम्म रहेको देखिए पनि, जनगणनामा उनीहरूको जनसंख्या ‘०’ देखाइएको छ।
यदि राज्यले ती समुदायहरूलाई पहिचान गरेको हो भने संख्यात्मक तथ्याङ्क सुन्य हुनु असम्भव छ; र यदि पहिचान नगरेको हो भने भाषाको स्तम्भमा उनीहरूको स्वजातिनाम किन लेखिएको भन्ने प्रश्न उठ्छ। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि जनगणनामा तथ्याङ्क सङ्कलनमा त्रुटि (‘दालमा कालो’) भएको हुन सक्छ।
पहिचानको सवाल
सवाल उठ्छ—लोहोरुङ लेख्दा के बिग्रिन्छ?
गणकहरूले जनगणनाको समयमा परिचयपत्र माग्दैनन्। लोहोरुङ लेख्दा जग्गा धनिपुर्ज, नागरिकता, वा शैक्षिक प्रमाणपत्र परिवर्तन गर्नुपर्ने हुँदैन। राई यायोक्खामा आबद्ध रहँदा पनि कसैले रोकटोक गर्दैन। त्यसैले, आगामी जनगणनामा लोहोरुङ समुदायले सचेत भएर आफूलाई ‘लोहोरुङ’ लेख्ने निर्णय गर्नुपर्छ।
यो राईविरुद्धको विरोध होइन, बरु आफ्नो जातीय पहिचान जोगाउने सचेत कदम हो। नत्र, भविष्यमा “लोहोरुङ जाति पनि थियो रे” भन्ने अवस्थामा पुग्न सक्ने खतरा छ।
नेपालका किराती मूलका समुदायहरू का मौलिक स्वजातिनामहरू ‘राई’ नामको पदविजातिनाम (title ethnicity) ले छायामा पारिदिएका स्वजातिनामहरू:
जाति समुह
जनसंख्य
भाषा बोल्नेको
सङ्ख्य
२०६८
२०७८
२०६८
२०७८
वाम्बुले
०
०
१३,४७०
१५,२५८
कोयु
०
०
१०,२७१
४,१५२
दुमि
०
०
७,६३८
८,६३८
पुमा
०
०
६,६८६
६,७६३
दुङमाली
०
०
६,२७०
५,४०३
छिलिङ्
०
०
२,०७६
२,०११
जेरो/जेरुङ
०
०
१,७६३
२,८१७
तिलुङ्
०
०
१,४२४
१,९७९
लोहोरुङ सुचिकरणको विवाद
लोहोरुङ समुदायभित्र अहिले पनि सुझावअनुसार सुचिकृत हुनुपर्छ कि पर्दैन भन्ने विषयमा दुई धारणा विद्यमान छन्।
केही पहिचानवादीहरू लोहोरुङ जातिलाई सुचिकृत गर्नुपर्ने पक्षमा छन् भने, केही राजनैतिक पृष्ठभूमिमा रहने र राईपक्षीय समूहहरू “सुचिकृत भए के हुन्छ?” भन्ने सोचमा केन्द्रित छन्।
‘राई’ पदवी (उपनाम) बाट जातिनामको रूपान्तरण भई ‘राई यायोक्खा संस्था’ स्थापित भएको हो। यस संस्थाले राजनैतिक भागबण्डा अनुसार पदाधिकारी चयनमा प्रभाव पार्ने गरेको देखिन्छ। यस्ता प्रयासले अन्य आदिवासी जातिहरूका स्वजातिनामहरूलाई ‘राई’मा रुपान्तरण गर्ने प्रवृत्ति बढाएको छ, जसले लोहोरुङ जातिको अस्तित्वलाई संकटमा पार्ने सम्भावना देखिन्छ।
राज्यले ‘राई’लाई सुचिकृत गरिसकेको छ, तर राई जातिको आफ्नै भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृति र थलो स्पष्ट रूपमा परिभाषित छैनन्। यद्यपि, लोहोरुङ समुदायको आफ्नै भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृति र थलो स्पष्ट छन्, र उच्चस्तरीय कार्यदलले पनि त्यसको सिफारिस गरिसकेको छ। तर पनि, लोहोरुङहरूलाई सुचिकृत हुनबाट वञ्चित गरिएको देखिन्छ, र राई यायोक्खाका पदाधिकारीहरूले खुलेर विरोध गर्दै आएका छन्।
लोहोरुङ खाप् (भाषा)को स्थिति र प्रकार
लोहोरुङ खाप् (भाषा)को वर्तमान अवस्था चिन्ताजनक बन्दै गएको छ। अभिभावक र विद्यार्थीहरूको दृष्टिकोणमा आजभोलि यस्तो धारणा छ कि “अङ्ग्रेजी बिना भविष्यमा केही गर्न सकिँदैन।” यस मानसिकताले लोहोरुङ भाषा सिक्ने र प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति घटाउँदै लगेको छ।
यद्यपि, विद्यालयस्तरमा लोहोरुङ भाषालाई ऐच्छिक विषयका रूपमा लागू गर्ने प्रयास भइरहेको छ। कक्षा १, २ र ३ का लागि पाठ्यपुस्तकहरू पनि मुद्रित (छापिएका) छन्, तर विद्यार्थी संख्या अत्यन्तै न्यून भएको कारण ती पुस्तकहरूको प्रयोग व्यवहारमा प्रयोग हुन सकेको छैन।
गाउँघरमा अन्तरजातीय विवाहको दर बढ्दै गएको, बसाइँ–सराइ, विदेश पलायन र घर–परिवारमा मातृभाषाको प्रयोग घट्दै गएको कारण लोहोरुङ भाषा बोल्नेहरूको संख्या दिनप्रतिदिन घट्दो क्रममा छ। यी सबै कारकहरू भाषा संरक्षणका लागि प्रमुख चुनौतीहरूका रूपमा रहेका छन्।
यद्यपि, लोहोरुङ भाषाका पाठ सङ्कलनकर्ता डा. कैलासकुमार राईका अनुसार यो भाषा कम्तीमा अर्को एक शताब्दीसम्म लोप नहुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ भन्नुहुन्छ।
सामान्य बोलचालमा प्रयोग हुने भाषा, र पेल्लाम्/मुन्धुमी भाषा।
सामान्य बोलचालको भाषा दैनिक जीवनमा प्रयोग हुन्छ। परिवारभित्रको कुराकानी, गाउँघरका भेटघाट, बजार वा सामाजिक गतिविधिहरूमा यही भाषाको प्रयोग गरिन्छ। यही भाषा नै लोहोरुङ खाप् वा एन्नि खाप् भनेर चिनिन्छ।
पेल्लाम् (मुन्धुमी) भाषा भने सामान्यतया दैनन्दिन प्रयोगमा आउँदैन। तर, यसलाई नबुझ्नेले प्रयोग गर्न नहुने भन्ने होइन। यो भाषा विशेष सन्दर्भहरूमा मात्र प्रयोग गरिन्छ, जस्तै जन्मदेखि मृत्यु सम्मका संस्कारहरू, पेल्लाम् (मुन्धुम् धार्मिक अनुष्ठान), रीतिथिति, तथा याटाङ्पा (पुजारी), मांपा (धामी), बुढापाका वा अन्य जानकार व्यक्तिहरूद्वारा सञ्चालन गरिने संस्कारजन्य क्रियाकलापमा यो भाषा प्रायः प्रयोग गरिन्छ। माथिका अनुष्ठान भिडियोहरूमा धेरै प्रयोग भएका छन्।
लोहोरुङ खाप् (भाषा) केवल संचारको माध्यम मात्र नभई, सांस्कृतिक पहिचान, पेल्लामीय ज्ञान र सामुदायिक एकताको आधार हो। यदि वर्तमान पुस्ताले यसप्रति सचेतता र गर्व नजागाए, भविष्यमा यो भाषा पनि अन्य भाषाजस्तै इतिहासको पानामा सीमित हुन सक्ने खतरा छ।
सामान्य बोलचालको भाषा र पेल्लाम् (मुन्धुमी) भाषाको तालिका:
पेल्लाम्/ मुन्धुम्मी
भाषा
सामान्य बोलचालमा प्रयोग हुने भाषा
नेपालीमा अर्थ
कॆक्खामा
कॆकॆक्
मकै
कॆङ्कॆङ्मा
माक्डाङ्खा
भार
कङ्बि
डाङ्मा पट्टीऎ बाङ्गापा
बेहुलीपट्टीको कलिया
खाम्
बाखा
माटो
खिडि
डाङ्पा पट्टीऎ बाङ्गापा
बेहुलापट्टीको कलिया
ङ:क्ठाङ्डुम्कॆ
नेन्चोडुम्कॆ
मन्पराएको, छानेको
चाःवा
योवा
पानी, पानीको मुल
जडेवा, जाडेवायो
स्यामुसिङ्
सेवा, नमस्कार
टुम्नाहाःङ्
मा:क्सा
भालू
टेकाफु
ठाङ्कङ्
लिस्नो
पाक्नाहा:ङ्
किःबा
बाघ
पॆक्खामा
याङ्
पैसा
पोम्नाहा:ङ्
याॽमि
मान्छे
फुङ्
बुङ्, बुवा
फूल
फिःॽमालि
साम्फिक्
पिप्पा
फॆक्टाङ्गि
याटाङ्पा
पुजारी
फॆकुरि
फॆगुवाङ्
कजारी, कारिनदार
बुङ्कुरा
बुङ्बिक्खुबा
फुलटिप्ने
बःक्लाडाम्
लिङ्मा
चिन्डो
बोम्बोलु
वॆड्डिन्
अण्डा
माक्रुङ्
बोम्
असिना
माङ्डाम्फू
डङ्चेम्/ठङ्चेम्
चिम्
मिरिठाम्
सोरम्
माटोको घैला
मिॽवाँमा
मिक्स्रेॽवा
आँखी
याखाम्टिःमॆ
चाःमॆ
खानु
याःसाबाक्
बाक्
सुँगुर
लुङ्
लिङ्कॽवा
ढुङ्गा
लिङ्खिमा
पाङ्कॆ
कोदो
लङ्खामा
चाम्
धान
लोलो
पुम्पुम्मा
गोलो
साक्बालि
टङ्पा
तोङ्बा
साम्फॽलिॽवा
हॆॽवा
भाले
साम्पङ्
पोङ्पोङ्मा
डाँडा
सुप्टुलुङ्
ठाब्रुम्
तिन्चुल्लाह, अघेन
सेउरुङ्
वारि
झरी, पानी पर्नु
सेऽऽऽ
सेवा, स्यामुसिङ्
नमस्कार, बिन्ती
हिकक्माकक्
हिॽवाबा
हावा हुरी
परिशिष्ट १
किरात मिथक (Myth)
किरात समुदायको आफ्नै भाषाअनुसार विभिन्न नामले चिनिने टावामा, खॆवामा, याचाकुक्पा/खाक्चिरिक्पा सम्बन्धी पौराणिक कथाहरू समुदायको उत्पत्तिसँग जोडिएका रहस्यमय आख्यानहरू हुन्। यी मिथकहरू किरात सभ्यताको प्रारम्भिक अस्तित्व, मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध, र दैनिकी जीवनशैलीको प्रतीकात्मक चित्रणका रूपमा पाइन्छन्।
विभिन्न पवित्र धर्मग्रन्थहरूले ब्रह्माण्डमा पृथ्वी, आकाश, मानव र अन्य प्रजातिहरूको उत्पत्ति तथा तिनको दैनिकी जीवन सञ्चालनबारे वर्णन गरेका छन्। त्यसै गरी, किराती समुदायका टावामा, खॆवामा र याचाकुक्पा/खाक्चिरिक्पा सम्बन्धी उत्पत्तिमूलक मिथकहरूले पनि पाषाण युगदेखि वर्तमान युगसम्मको जीवनयात्रा र सांस्कृतिक निरन्तरताको झल्को दिन्छन्।
लोहोरुङ समुदायका पुर्खाहरूबाट हस्तान्तरण हुँदै आएका यी मिथकहरू एकरूप छैनन् — यी विभिन्न ठाउँ, वंश र अनुभवका आधारमा थोरै फरक स्वरूपमा सुनाइने गरिन्छन्।
Charlotte E. Hardman ले आफ्नो ग्रन्थ Other Worlds मा यी मिथकहरूलाई तीन किसिममा वर्गीकृत गरेकी छन्। त्यस्तै, एलेन ठुलेले किरात लोहोरुङ राई चिनारी ग्रन्थमा एक रूपको मिथक प्रस्तुत गरेका छन्।
अन्य किरात समुदायका प्रस्तोताज्युहरूले पनि यस्ता मिथकहरू संकलन गरेका छन्। उदाहरणका लागि, तुवाचुङ जायजुम (अंक २, सन् २०१४ / वि.सं. २०७१) मा प्रकाशितलाई लिन सकिन्छ। त्यस अनुसार किराती मिथकहरू सारमा लगभग समान देखिन्छन् — भाषाअनुसार नाम फरक भए पनि, संस्कार, परम्परा र विश्वदृष्टिमा मूल भाव समान रहन्छ।
मेरो व्यक्तिगत अनुभवअनुसार, म करिब ६–७ वर्षको उमेरदेखि १२–१३ वर्षसम्म स्वर्गीय भार्ध्र्वोज हेलुवालाम्सङ् ज्यूसँग प्रत्येक साँझपख भेला हुने गर्थें। उहाँको माइलो छोराको नाति मेरो दौँतरी भएको कारण, म उहाँसँग बारम्बार बस्ने अवसर मिल्ने गर्दथ्यो, र उहाँले सुनाउने टावामा खॆवामा र अन्य मिथकहरू बालमस्तिष्कमा गहिरो रूपमा अङ्कित छन्।
साँझपख जब हामी उहाँको घरमा भेला हुने गर्दथ्यौँ, स्वर्गीय भार्ध्र्वोज हेलुवालाम्सङ् ज्यु प्रायः तमखु पिउनुहुन्थ्यो। हामी साना-साना ठिटाहरू तमखु सल्काउने प्रतिस्पर्धा गर्थ्यौं।
उखुको रसमा मिसाइएको सुर्तीको धुलोको गुलियो बासनाले त्यति बेला वातावरणै रमाइलो बनाउँथ्यो। सल्काउँदा दुई–तीन सर्को तान्न पाइन्थ्यो, अनि त्यो सल्किएको तमखु लिएर उहाँको सामु पुग्थ्यौं र भन्दथ्यौं — “अब कथा सुनाइदिनुहोस्।”
त्यो समयमा अहिले जस्तो टेलिभिजन, मोबाइल, खेलकुद, वाइफाइ वा अनलाइन मनोरञ्जन थिएन। त्यसैले पौराणिक मिथक र लोककथाहरू नै मुख्य मनोरञ्जन र ज्ञानको स्रोत थिए।
उहाँले तमखु ‘खुटुटुटुटु’ गर्दै तान्दै–तान्दै कहिलेकाहीँ उत्तेजक र रोचक कथाहरू सुनाउनुहुन्थ्यो — जस्तै “खोलातारे”, “आँप झारे”, “बादल फारे”, “भेडीगोठालनी” आदि। यी कथाहरूमा साहस, हास्य, प्रेम, र प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्ध झल्किन्थ्यो।
स्वर्गीय भार्ध्र्वोज हेलुवालाम्सङ् ज्युले सुनाएका मिथकहरू Charlotte E. Hardman र एलेन ठुलेज्युहरूले संकलन गरेका कथाहरूभन्दा थोरै फरक दृष्टिकोण र सांस्कृतिक संस्कारमा प्रस्तुत हुन्थे।
संक्षेपमा भन्नुपर्दा, यी मिथक र मौखिक आख्यानहरू केवल मनोरञ्जनका कथा होइनन् रहेछ — यी किरात सभ्यता, सांस्कृतिक स्मृति र सामुदायिक चेतनाका दस्तावेज हुन्। यी कथाहरूको संरक्षण र अध्ययनले भाषा, संस्कृति र पहिचानको निरन्तरता कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ। वहाँको मौखिक कृति यसरि सुरुहुन्छ:
उहिले, निकै पुरानो समयमा, एउटा सानो परिवार बस्थ्यो। त्यो परिवारमा आमा, बुबा र तीन सन्तान थिए — ठूली छोरी टावामा (होङरायो), कान्छी छोरी खॆवामा (धनेस), र कान्छो छोरा खाक्चिरिक्पा।
तर दुर्भाग्यवश, ती सन्तानहरू सानै हुँदा आमा र बुबा दुवैको मृत्यु भयो। घरमा अब कोही अभिभावक रहेनन्, त्यसपछि भाइको पालन–पोषण गर्ने जिम्मा दुई दिदीहरूको काँधमा आयो।
उनीहरूको उमेर कम भए पनि, जीविकोपार्जनका लागि जंगलबाट फलफूल, कन्दमूल, गिठ्ठा (वारॆक्) भ्याकुर (सुवा) जस्ता खाद्य वस्तुहरू खोजेर ल्याउँथे र त्यसैमा जीवन गुजार्थे।
त्यही ठाउँ नजिकै, यागाङ्मा नामकी एक आलौकिक शक्ति भएकी र मानिसको मासु खाने भयानक प्राणी बस्थी। उनीहरूले आमा–बुबा नभएका ती बालबालिकालाई देखेपछि उनीहरूलाई मारेर खान मन पराउथिन्।
एक दिन, जब दिदीहरू जंगल गएका थिए, यागाङ्माले मौका छोपी खाक्चिरिक्पासँग कुरा गर्यो। उसले भनिन् — “ए याङ्मिन् (ए नाती)! तिमीहरू आजकल के खान्छौ?”
त्यो कुरा सुनेपछि यागाङ्माले आफ्नो अलौकिक शक्ति प्रयोग गरी गिठ्ठालाई खानै नसकिने तितो बनाइदिइन्।
भोलिपल्ट दिदीहरूले ल्याएको गिठ्ठा खाँदा तितो भएर एक्कासी खानै नसकिने भयो। तीनै दिदी–भाइ भोकै परे।
दिदीहरूले अचम्म माने र भाइलाई सोधे — “के यागाङ्माले तिमीलाई के खान्छौ भनेर सोध्यो?” खाक्चिरिक्पाले भन्यो —“अँ, सोध्यो।”
त्यसपछि दिदीहरूले कडाइका साथ भनिन् — “अबदेखि उसले फेरि सोध्यो भने केही पनि नभन्नु।”
भाइले पनि वाचा गर्यो —“भन्ने छैन।”
त्यसपछि दिदीहरूले फेरि जंगल गएर अरू कन्दमूल — वनकेरा, भ्याकुर (सुवा) आदि खोजेर ल्याए। त्यसरी उनीहरूले फेरि बाँच्ने उपाय फेला पारे।
समय बित्दै गयो। दिदी–भाइहरू ठूला हुँदै गए। तर यागाङ्मालाई भने अझ अचम्म लाग्न थाल्यो — “यी त भोकै मर्न पर्ने, तर अझै कसरी बाँचिरहेछन्?”
त्यसपछि यागाङ्मा फेरि खाक्चिरिक्पा कहाँ गई र सोधी – “ए खाक्चिरिक्पा! दिदीहरूले आजकल के खान दिन्छन्?”
खाक्चिरिक्पाले जवाफ दियो – “दिदीहरूले नभन्नू भनेका छन्,” भनेर भन्न अस्वीकार गर्यो। तर यागाङ्माले उसलाई फकाएर, फुल्याएर अन्ततः भन्न लगायो। निर्दोष बालक भएर खाक्चिरिक्पाले भनिदियो – “भ्याकुर (सुवा) खान दिन्छन्।”
त्यसपछि यागाङ्माले आफ्नो आलौकिक शक्तिले ती भ्याकुरलाई खानै नसकिने गरी कडा–कडा रेसै-रेसा बनाइदियो र माटोमा भसाइदियो। भोलिपल्ट दिदीहरूले जसरी भए पनि त्यही खनेर ल्याए, तर ती खानै नसकिने भए र फेरि भोकै परे।
अब दिदीहरूलाई रिस उठ्यो। उनिहरूले खाक्चिरिक्पालाई बेस्सरी गाली गरे र कुटे पनि। खाक्चिरिक्पा रुँदै–कराउँदै “अब म भन्दिन” भनेर वाचा गरेर निदायो।
दिदीहरूले भने – “जति भने पनि यो फेरि यागाङ्मालाई भनिहाल्छ। अब यसलाई पाल्न सकिन्न,” भनी उसलाई निदाएको बेला एक्लै छोडेर जाने सल्लाह गरे।
खाक्चिरिक्पाको सिरानीमा एउटा वनकेरा र कर्दा राखिदिए। दिदी टावामाले (पिङ्मा) होङ्रायो चराको रूप धारण गरिन् भने बहिनी खॆवामाले (रुइमा) धनेस चराको रूप धारण गरी दुवै त्यहाँबाट उडेर गए।
उड्दै जाँदा उनीहरू अहिले भारतको प्रसिद्ध तीर्थ केदारनाथ पुगेर बसे। तर दिलीप लोहोरुङका अनुसार उनीहरू पर्शुरामधाम पुगेको रे भनेर आमाले सुनाएका थिए भन्दछन्। त्यहाँ पुगेर सबैभन्दा पहिले उनीहरूले जोडीमा बसेर तान बुने, र त्यहाँ चारवटा पाइलाहरू सँगै छन् भन्ने जनश्रुति छ।
यो मिथक भार्ध्वोज र आमा देवीमायाबाट सुन्नमा आएको हो। तर वहाँहरू केदारनाथ र पर्शुरामधाम पुगेका थिएनन्। उनीहरूले यसरी भन्नुहुन्थ्यो – “केदारजी पाप काट्!” भन्नासाथ सबै गरिएका पापहरू काटिन्छन् भन्ने गर्दथे।
पाठकलाई यस्तो लाग्न सक्छ – “त्यो त भारतमा पर्छ नि।” तर त्यस समय कुनै देशको सीमाको कल्पना थिएन होला, वा किरातहरू फैलिएको सारा पहाडी भूभागलाई एउटै भूमि मानिन्थ्यो।
खाक्चिरिक्पा निद्राबाट उठ्दा भोकले लखतरान परेका थिए, तर दिदीहरूलाई कतै देखेनन्। “नानोउ, नानोउ!” (दिदी–दिदी) भन्दै बोलाउँछ, तर कतै भेट्दैन। सिरानीमा एक कोसा वनकेरा र कर्दा भेट्छ। त्यसै वनकेरा र कर्दा लिएर दिदीहरूलाई खोज्न निस्कन्छ। “नानोउ, नानोउ!” भन्दै यता–उता हिंड्छ, तर दिदीहरू भेटिन्नन्।
दैविक शक्ति भएका खाक्चिरिक्पाले त्यो वनकेरालाई कर्दाले काट्दै भने, “उम्रिजा।” यति भन्नासाथ केरा फेरि उम्रियो। त्यसपछि उनले भने, “ठूलो भइजाऊ, पसैजाऊ, पाकिजाऊ।”
यसरी उसको आलौकिक शक्तिबाट केराको बोटमा वासस्थान र खाने व्यवस्था तयार हुन्छ।
दिदीहरूलाई खोज्दै–खोज्दै जाँदा, खाक्चिरिक्पा यागाङ्माको वासस्थानबाट निकै टाढा पुग्छ। तर यागाङ्माले पनि खोज्दै–खोज्दै अन्ततः एक दिन खाक्चिरिक्पा बसेको केराको बोटको फेदसम्म आइपुग्छ।
यागाङ्माले देख्नेबित्तिकै सोध्छ – “दिदीहरू खोइ?”
खाक्चिरिक्पाले भन्छ – “थाहा छैन।”
त्यसपछि यागाङ्माले केरातिर औंला देखाउँदै भन्छ – “एहे! यो त पहेंलै पाकेको रहेछ, मलाई पनि देऊ न, याङ्मिन् (नाति)!”
खाक्चिरिक्पाले केरा टिपेर झारिदिन्छ। तर यागाङ्माले भन्छ – “यो त फालेको हो, म फालेको खाँदिन। तिम्रो लामो कपालले बाँधेर झारिदेऊ।”
केटाकेटी भएकाले यागाङ्माको चाल नबुझी, उसले आफ्ना कपालले बाँधेर केरा झारिदिन्छ। त्यही मौकामा यागाङ्माले खाक्चिरिक्पालाई कपालबाट तानेर तल झार्छ र कराप–कुरुप पारेर बाँध्छ। त्यसपछि उसलाई बोकेर आफ्नो वासस्थानमा लन्छ।
त्यहाँ खाक्चिरिक्पालाई एउटा कुनामा राखेर यागाङ्माले आफ्नी छोरीलाई भन्छ – “आज मैले खाक्चिरिक्पालाई ल्याएकी छु। खेल्ने बहानामा यसलाई ढिकीको ओखलमा टाउको हालेर माथिबाट किचेर मार। मारेर रगत ओखलमा जम्मा गर, आन्द्रा ढोकामा टाँग, भित्री मासु भुटिराख, र हातखुट्टा माक्डाङ्खा/कॆङ्कॆङ्मा (भार) मा झुण्ड्याइदेऊ।”
त्यसपछि यागाङ्माले भन्छ – “म खोलामा दाँत उधउन जाँदैछु।”
यागाङ्मा खोलातिर गएपछि, छोरीले खाक्चिरिक्पाको बन्धन खोलेर भन्छ – “हामी त बराबरीका रहेछौँ, खेल्न जाऊँ है!” उसले ढिकिसार तिर लगेर भनिन् – “यो ढिकीको ओखल त कति राम्रो रहेछ! म ढिकी उचाल्छु, तिम्रो टाउको यसमा अट्छ कि अट्दैन, हेरौँ न।”
तर खाक्चिरिक्पाले आमा–छोरीबीचको कुरा पहिले नै सुनेको हुन्छ। त्यसैले उसले चलाखीपूर्वक भन्छ – “हैन हैन, पहिले तिम्रो टाउको लगाएर हेरौँ।” छोरीले सहजै भनिन् – “हुन्छ।”
खाक्चिरिक्पाले ढिकी उठायो, र छोरीले टाउको ओखलमा राखीन्। त्यही मौकामा खाक्चिरिक्पाले ढिकीले उसको टाउको किचेर मारिदियो। त्यसपछि उसले छोरीको लुगा खोलेर आफैं लगायो।
यागाङ्माले भनेको अनुसार, उसले ओखलमा रगत भरेर राख्यो, आन्द्रा ढोकामा टाँग्यो, भित्री मासु भुट्यो, र हातखुट्टा माक्डाङ्खा/कॆङ्कॆङ्मा (भार) मा झुण्ड्यायो।
साँझपख यागाङ्मा फर्केर आउँछ। परैबाट ऊ भन्दै आउँछ – “हारि ओम् ओम्, थःक् नोःब् नोःब् (रगत पिउँ–पिउँ, आन्द्रा सल–सल निलौँ)।”
यागाङ्माले ओखलमा रहेको रगत पिउँछ, आन्द्रा निल्छ र भुटेको मासु खान्छ। त्यसपछि भन्छ –“तँ पनि खा।” छोरीको लुगा लगाएको खाक्चिरिक्पा अर्कोतिर फर्किएर, छोरीकै जस्तो आवाजमा भन्छ – “मैले त अघिनै खाइसकेँ।”
यागाङ्मा रगतले मातेर मस्त सुत्छ। ऊ गहिरो निद्रामा परेपछि खाक्चिरिक्पाले भाग्ने योजना बनाउँछ। आफ्नो लुगा लगाउँछ, छोरीको लुगा पोको पार्छ र यागाङ्माको एउटा वॆड्डिन् (अन्डा) पनि चोरी गरेर बोक्छ।
रातारात ऊ त्यहाँबाट भाग्छ। बिहानपख यागाङ्मा उठेर छोरीलाई खोज्छ र बोलाउँछ, तर कतै देख्दैन। उसलाई शंका लाग्छ – “खाक्चिरिक्पाले मेरी छोरीलाई मारेको त होइन?”
त्यसपछि ऊ माक्डाङ्खा/कॆङ्कॆङ्मा (भार) मा झुण्ड्याइएका हातखुट्टा राम्ररी हेर्छ, र ती त आफ्नै छोरीका हातखुट्टा रहेछन्। यागाङ्मा रिसले काँप्छ र बर्बराउँछ – “अब त यो खाक्चिरिक्पालाई सात भुवन भए पनि खोजेर मार्छु!”
त्यसपछि ऊ खाक्चिरिक्पाको पाइला पछ्याउँदै लाग्छ। तर ठूला–सानाको पाइला नमिल्नु, राती भागेकाले खाक्चिरिक्पा ढिलो हिंड्नु आदि कारणले केही बेरमै उसलाई भेट्न पुग्छ।
“याङ्मिन्, याङ्मिन्! (नाति–नाति!) एकछिन पर्ख!” भन्दै यागाङ्मा पछाडिबाट कराउँछ। खाक्चिरिक्पाले तत्काल छोरीको लुगा अगाडि फ्याँकिदिन्छ। छोरीको लुगा देख्नेबित्तिकै यागाङ्मा त्यसलाई टिपेर सुम्सुम्याउँछ, रुँदै विलौन गर्न थाल्छ।
त्यो मौकामा खाक्चिरिक्पा निकै टाढासम्म भाग्न सफल हुन्छ। तर यागाङ्मा फेरि रिसले चुर भएर पछि लाग्छ। भेट्नै लागेको बेला खाक्चिरिक्पाले राति चोरी गरेको अन्डा अगाडि फ्याँक्छ।
अन्डाको खोस्टाबाट ठूलो डाँडा/पर्वत बन्छ र भित्रको भागबाट ठूलो खोला बन्छ। खाक्चिरिक्पा पहिले नै खोला पार गरेर पारिपट्टि पुगिसकेको हुन्छ। यागाङ्मा डाँडा चढ्दै, खोला पार गर्न खोज्दै हैरान हुन्छ र अन्ततः चिप्लिएर झर्छ। त्यसपछि ऊ कराउँछ – “याङ्मिनौ! (नाति हो!) यो खोला कसरी तर्यौ?”
खाक्चिरिक्पाले भन्छ – “हातखुट्टा बाँधेर गुडुल्किएर पस।”
त्यसपछि ऊ पहिलेकै वासस्थानमा फर्केर शान्त रूपमा दैनिक जीवन बिताउन थाल्छ। दिनहरू बित्दै जाँदा उसले सिकार खेल्ने, धनु–काँड बनाउने, लिसो पासो थाप्ने, माछा मार्ने जाल बुन्ने, र ठुठुक् (माछा बोक्ने पेरुङ्गो) बुन्ने जस्ता सीपहरू सिक्दै जवान बन्छ।
ऊ आफ्नो वासस्थान पनि केराको फेद नजिकैको लुङ्भुक् (ओढार) मा बारबेर गरेर बस्न थाल्छ। वासस्थान छेउकै खोलाका दहहरूमा ऊ जाल हानेर बिहान–बेलुकीको छाक टार्न थाल्छ। त्यही क्रममा, एक दिन पहिलोपटक एउटा दहमा जाल हान्दा माछा पर्नुको सट्टा एउटा लोःलोलुङ् (गोलो ढुङ्गा) मात्र पर्छ। त्यो ढुङ्गा त्यही दहमा फ्याँकिदिन्छ। “पहिलो चोटि अशुभ भयो,” भन्दै ऊ अर्को दहमा पुग्छ र फेरि जाल हान्छ। तर यसपटक पनि त्यही लोःलोलुङ् नै पर्छ। निराश हुँदै ऊस्ले फेरि फ्याँकिदिन्छ र अर्को दहमा जाल हान्छ। तर अचम्म! यसपटक पनि त्यही ढुङ्गा नै पर्छ।
“के हो यो!” भन्दै अचम्म मान्छ। खाक्चिरिक्पाले त्यस ढुङ्गालाई थुथुक (माछा बोक्ने पेरुङ्गो) भित्र राखेर वासस्थान फर्कन्छ। घर पुगेर त्यो लोःलोलुङ्लाई माक्डाङ्खा/ कॆङ्कॆङ्मा (भार) मा राख्छ।
त्यो दिन ऊ सन्चित कन्दमूल खाएर छाक टार्छ। भोलिपल्ट फेरि दहहरूमा जाल हान्न जान्छ। यसपटक एउटै दहबाट थुप्रै माछा पर्छ र थुथुक पूरा भरिन्छ। ऊ चाँडै वासस्थान फर्कन्छ।
तर फर्किएपछि ऊ अचम्ममा पर्छ — वासस्थान पहिलेभन्दा सफा, चिटिक्क, लिपपोत गरिएको देखिन्छ। सन्चित कन्दमूलका परिकारहरू पनि राम्ररी तयार पारिएका हुन्छन्। “यो कसले गर्यो होला?” भनेर ऊ अचम्म मान्छ।
खान अघि ऊ दुई भाग लगाएर बोलाउँछ, तर कोही आउँदैन। भोलिपल्ट पनि सधैँझैँ ऊ माछा मार्न जान्छ र फर्कन्छ। फेरि पनि वासस्थान पहिलेझैँ सफा र परिकारहरू तयार पाउँछ। अब ऊ सोचमा पर्छ र वरिपरिका जग्गाटंमा (बोजु, जङ्गली बुढीआमा) लाई सोध्ने निर्णय गर्छ।
जग्गाटंमालाई सबै कुरा सुनाउँछ। जग्गाटंमाले भन्छ – “पहिले झैँ माछा मार्न गएको नाटक गर र फर्केर बारको छेउमा लुकी बस। जब त्यो रहस्यमय प्राणी बढार्दै बारतिर आउँछ, त्यसबेला मौका छोपी दाहिने पाखुरामा बलियोसँग समात र सोध् – ‘तिमी को हौ?’ यदि उसले जिद्दी गर्छ भने भन – ‘एक छोड्दिन, दुई छोड्दिन, तीन छोड्दिन।’ र जबसम्म ऊ ‘यहाँबाट जान्न’ भनेर वाचा गर्दैन, तबसम्म उसलाई नछोड।”
खाक्चिरिक्पाले जग्गाटंमाले भनेजस्तै गर्छ। त्यो दिन पनि ऊ माछा मार्न गएको नाटक गर्छ र फर्केर बारको छेउमा लुकी बस्छ। त्यसबीच, माक्डाङ्खा/कॆङ्कॆङ्मा (भार) मा राखेको लोःलोलुङ् ‘भुक्का’ गर्दै झर्छ र एक सुन्दर युवतीमा परिणत हुन्छ।
खाक्चिरिक्पा अचम्ममा पर्छ। केही क्षणमै ती युवती घर सफा गर्दै बारतिर आउँछिन्। त्यही बेला खाक्चिरिक्पाले मौका छोपी दाहिने पाखुरामा च्याप्प समात्छ। युवती डराउँछिन्, आत्तिन्छिन् र कराउँछिन्।
खाक्चिरिक्पाले सोध्छ –“तिमी को हौ?”
खाक्चिरिक्पाले जग्गाटंमाको कुरा सम्झिन्छ – “एक छोड्दिन, दुई छोड्दिन, तीन छोड्दिन। यहाँबाट नजाने वाचा नगरेसम्म छोड्दिन।” अन्ततः युवतीले वाचा गरेपछि मात्र खाक्चिरिक्पाले हात छोड्छ। यसरी खाक्चिरिक्पा र नागेलुङ्माको भेट हुन्छ।
सुरुमा खाक्चिरिक्पाले नागेलुङ्मालाई यसरी दाहिने हातमा च्याप्पा समतेर घर–व्यवहार सुरु गरेको कथाबाट बुझ्न सकिन्छ कि लोहोरुङ समुदायमा विगत दुई–तीन दशकअघिसम्म “चोरी–विवाह” नामक एक विशेष परम्परा हुन्थ्यो। त्यो समयमा कुनै युवकले मन परेको लोहोरुङ छोरीचेलीलाई साइनोले प्रतिबन्ध नगरेको भए हाटबजारमा, बाटोमा वा गाउँमा भेटेपछि हातमा च्याप्पा समातेर घरतर्फ लगिन्थ्यो र त्यसलाई चोरीविवाहका रूपमा मान्यता दिइन्थ्यो।
नागेलुङ्मा वास्तवमा नागराजकी छोरी थिइन्। मासिक श्रावणको समयमा परिवारबाट अलग भएर उनी केही समयका लागि त्यही दहमा बस्न आएकी रहिछिन्। त्यही समयमा खाक्चिरिक्पाले उनलाई जालमा पारेको थियो। त्यसपछि “नजाने” वाचा भएपछि उनीहरू श्रीमान्–श्रीमतीको रूपमा सँगै बस्न थाले।
मासिक श्रावणको समयमा भेट भएकाले केही समयपछि उनीहरूको सन्तान जन्मिन्छ। त्यसपछि नागेलुङ्माले खाक्चिरिक्पालाई भन्छिन् “अब हामी यसरी ओढारमा बसिरहनु उचित हुँदैन। हाम्रो सन्तान पनि भइसकेको छ, त्यसैले एउटा घर बनाउनै पर्छ।”
तर प्रश्न उठ्छ – घर कसरी बनाउने? त्यसपछि नागेलुङ्माले आकाशमा उडिरहेको चिभे चराको पुच्छर देखाउँदै भन्छिन् – “हेर्नु, त्यो चराको पुच्छरजस्तै खम्बा काटेर ल्याउनु।”
खाक्चिरिक्पाले त्यसै अनुसारका खम्बा र अन्य सामग्रीहरू तयार पार्छ। खाडल खनेर खम्बा गाड्ने तयारी गरिन्छ। उसले एक्लै मुल खम्बा उठाउने प्रयास गर्छ, तर त्यो निकै कठिन पर्छ। यो देखेकी नागेलुङ्मा आफ्नी सानी नानीलाई पिठ्युँमा बोकेकी अवस्थामै मदत गर्न आउँछिन्। तर दुर्भाग्यवश, नानी आमाको पिठ्युँबाट खाडलमा खस्छे र त्यहीँ च्यापिएर मृत्यु हुन्छ। त्यही कारणले आज पनि लोहोरुङ समुदायमा घरको मुल खम्बा उठाउँदा भुइँलाई “भोग” दिने परम्परा रहिआएको विश्वास गरिन्छ।
घर बनाउँदै गर्दा खानाको व्यवस्था गर्नका लागि शिकार पनि गर्नैपर्थ्यो। त्यही क्रममा एक दिन खाक्चिरिक्पाले एउटा ढुकुर मारेर ल्यायो। त्यो ढुकुर फोरफार गर्दा, त्यसको गाँडभित्र केही गेडागुडी जस्ता भेटिए। त्यो देखेर खाक्चिरिक्पाले ती गेडागुडी जस्ता घर वरिपरि र घुर्यान तिर फालिदियो।
केही दिनपछि ती गेडागुडी उम्रिए र बिस्तारै लहलह बढ्न थाले। खाक्चिरिक्पा र नागेलुङ्माले यस्ता बोटबिरुवा पहिले कहिल्यै नदेखेकाले अचम्म माने। केही महिनापछि ती बोटहरूमा फूल लागे, फल लागे र फल पाक्न थाले।
दुवैले सल्लाह गरेर भने – “ढुकुरले खाएको हो भने, हामीले पनि खान सकिन्छ होला।” त्यसपछि ती फलेका वस्तुहरू पकाएर खाए। अनि थाहा पाए — ती त सबै खाद्यान्नका बीउहरू रहेछन्, जस्तैः पाङ्कॆ (कोदो), चाम् (घैया धान), कॆकॆक् (मकै) आदि।
त्यसपछि उनीहरूले (इक्) खोरिया फाँडे र ती बीउहरू छरिदिए। केही समयमै प्रशस्त अन्न उत्पादन भयो र उनीहरूले खाद्यान्नको पनि राम्रो जोहो गरे।
अब घर पनि तयार भयो, खाने अन्नको पनि जोहो भयो। त्यसपछि उनीहरूले सोच्न थाले — “नयाँ घरमा कसरी प्रवेश गर्ने?”
खाक्चिरिक्पाले भन्यो – “मलाई आमा–बुबाको याद त छैन, तर मेरी दुई दिदीहरू थिए। एक पटक तिनीहरूलाई खोजौं।” त्यसअनुसार पहिले सिक् (जुम्रा) लाई खोज्न पठाइयो।
होङ्रायो र धनेसको रूपमा रहेका दिदीहरू (टावामा र खॆवामा) केदारनाथ/पर्शुरामधाममा तान बुन्दै थिए। त्यसै बेला जुम्राले उनीहरूलाई गएर टोक्यो। “यसले टोक्यो!” भन्दै दुवै दिदीबहिनीले डिक्सिमा (हातका दुवै बुढी औँलाले च्यापेर मार्ने) गर्यो । जुम्रालाई मारिदिए।
जुम्रा फर्केर नआएपछि यसपटक माःम्किप् (उप्पियाँ) लाई पठाइयो। तर उसलाई पनि त्यही तरिकाले मारियो। अन्ततः कुखुराको भालेलाई पठाइयो। भाले दिदीबहिनीहरूको नजिक पुगेर चिच्यायो – “कुकुरी काँ, खाक्चिरिक्पाको घरपैँचो!” भन्दै वलो डाँडाबाट पल्लो डाँडा उड्दै–बास्दै निरन्तर बोलाइरह्यो।
दिदीबहिनीहरू धर्मसंकटमा परे। किनकि सानै हुँदा भाइलाई पाल्न नसकी निदाएको बेला एक्लै छोडेर गएका थिए। अब के गर्ने भन्ने सोचमा परे। तर अन्ततः सल्लाह गरे – “जे भए पनि भाइ नै हो, हिँडौँ।” त्यसपछि उनीहरू फेरि होङ्रायो र धनेस चराको रूप धारण गरी भालेको पछि–पछि उड्दै खाक्चिरिक्पाको घरतर्फ आए। भाइको नयाँ घर र परिवार माथिबाट हेर्दा उनीहरू लाजले बस्न सकेनन्। किनभने, सानो भाइलाई बेवारिसे छोडेर गएको सम्झनाले उनीहरू गहिरो अपराधबोधले भरिएका थिए।
नागेलुङ्माले भनिन् – “दिदीहरूलाई भकिम्लो राखिदिनुपर्छ। त्यसपछि उनीहरूको मुख रसाउँछ र बस्न मन गर्छन्।” त्यही अनुसार गरियो। त्यसपछि दुवै दिदीहरू आँगनमा बसे र फेरि टावामा र खॆवामाको रूपमा परिणत भए। लामो समयपछि दिदीहरूसँग भेट हुनुले खाक्चिरिक्पाको खुशीको सीमा रहेन।
दिदीहरूलाई फर्काएर ल्याएपछि, नयाँ घरको घरपैँचो (गृहप्रवेश) कसरी गर्ने भन्ने छलफल भयो। सबैभन्दा पहिले बुबा–आमाको प्रतीकका रूपमा ठाब्रुम्, सुप्टुलुङ् (अगेना) र तिनचुल्ला तयार पारियो। यसलाई पितृहरूको बासस्थान मान्दै घरको बीच भागमा राखियो।
दिदी र भाइ अलग–अलग बस्नुपर्छ भन्ने मान्यताअनुसार, घरको उत्तरपट्टि सम्झनाको रूपमा दिदी र भाइको प्रतीक थान बनाएर पूजाआजा गर्ने प्रस्ताव गरियो। त्यसअनुसार तामा, बाँस र मुसुरोको सेउला प्रयोग गरी दुई कोठा भएको हाब्बाङ् (गुँड) घरको उत्तरपट्टि बनाइयो। दायाँपट्टिको कोठालाई माइतीको र बायाँपट्टिको कोठालाई चेलीको नाम दिइयो। त्यस भित्र लिङ्मा (चिन्डो) प्रतीकका रूपमा राखियो। यस थानलाई खामाङ्–यिमाङ् भनियो — जहाँ खामाङ् माइतीको प्रतीक र यिमाङ् चेलीको प्रतीक हो। पछि यही थानलाई माङ्सुक् भनियो जहाँ माङ् को अर्थ देवता र सुक को अर्थ कुनो हो, अर्थात् “कुनामा भएको देवताको थान” भयो। त्यही माङ्सुक्मा नयाँ पाकेका धानका बालाहरू फूलझैँ सजाएर झुण्ड्याइयो, जसलाई न्वागी पनि भनिन्छ।
खाक्चिरिक्पाले एक जोडी नौ सिंगे कुखुरा (भाले र पोथी)ले बलि दिए। भालेको दाहिने पखेटा भन्दा माथि घाँटी–टाउकोसम्मको भाग र पोथीको बायाँ पखेटा भन्दा माथि घाँटी–टाउकोसम्मको डल्लै भाग पकाएर माङ्सुक्को माथिल्लो थान (माङ्सुक्–सक्पि) मा चढाइयो। यी अर्पणहरूलाई क्रमशः माइतीको भाग र चेलीको भाग भनियो।
बाँकी मासु पकाएर माङ्सुक्को तल्लो थान (माङ्सुक्–खुक्माबि) मा चढाएर पूजा गरियो। त्यसपछि त्यसैको साथमा भात (चाम्), मासुको खॆःवा (झोल), लिङ्माको जाँड, र पानीसहित ढोकाअगाडि टेल्ला (थान) बिच्छ्याएर पितृहरूलाई बोलाइयो र अर्पण गरियो। जसलाई अहिले सिक्लाहिक्मॆ (पितृहरूलाई बोलाउने) भनिन्छ।
अन्ततः ती सबै परिकारहरू ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (अघेना) मा पनि चढाइए — बुबाआमाको प्रतीकका रूपमा पहिलोपटक अर्पण गरियो। अन्त्यमा ढोकाहरूको पनि पूजा गरी विधिवत् रूपमा संस्कार सम्पन्न गरियो। चढाइएका मासु–भात र जाँड सबैले आपसमा बाँडे र प्रसादका रूपमा ग्रहण गरे। यसरी सो दिन घरप्रवेश संस्कार पूर्ण रूपमा सम्पन्न भयो।
बेलुकीको समयमा चोखो–निथो गरी माङ्सुक्–सक्पि (माथिल्लो थान) मा चढाइएका लिङ्मा (चिण्डो)को जाँड लक्ढिम्मॆ (झारियो) पोथीको बायाँ पखेटा भन्दा माथि घाँटी–टाउकोसम्मको डल्लै भाग — यी सबै दिदीहरूलाई अर्पण गरियो।
त्यस्तै, भालेको दाहिने पखेटा भन्दा माथि घाँटी–टाउकोसम्मको माइतीको भाग साना–साना टुक्रा पारेर त्यहाँ भएका अन्य सबै सदस्यहरूलाई पनि बाँडेर प्रसाद सेवन गरे।
त्यस अवसरमा चेलीहरू माइतीघर आउँदा माङ्सुक्मा सधैं पानी चढाउने वाचा पनि गरियो। यसरी लामो समयपछि भेट भएका चेली र माइतीहरूले नयाँ संस्कारको स्थापना गर्दै फेरि बिदावारी गरे।
आजको लोहोरुङ परम्परामा पनि यसको निरन्तरता देखिन्छ। किरात लोहोरुङहरूले नयाँ घरमा प्रवेश गर्दा आज पनि यही किम्वदन्तिअनुसार नयाँ माङ्सुक् (कुनाको देवता) र ठाब्रुम्, साथै नयाँ ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिनचुल्ला) निर्माण गरी पूजा गर्ने र त्यसपछि घरपैँचो (गृहप्रवेश) गर्ने प्रचलन जीवित छ।
यदि बुबा–आमा जीवित रहेका सन्तानहरू छुट्टिएर गएको अवस्थामा, ढोकाअगाडि थान थप्ने वा सिक्लाहिक्मॆ (पितृहरूलाई बोलाउने) गर्ने चलन हुँदैन। तर बुबा–आमा दिवङ्गत भइसकेका अवस्थामा भने पितृहरूलाई बोलाउने परम्परा आजसम्म कायम छ।
लोहोरुङ समुदायको नयाँ घर प्रवेश संस्कारमा चेली–बेटीहरूलाई अनिवार्य रूपमा निमन्त्रणा गर्नुपर्छ भन्ने परम्परा आजसम्म अटल छ। माङ्सुक्मा चढाइएको चिन्डोको जाँड र पोथीको बायाँ पखेटादेखि घाँटी–टाउकोसम्मको डल्लै भाग घरका चेलीहरूलाई अर्पण गर्नुपर्छ। यदि आफ्नै घरका चेलीहरू उपस्थित हुन नसके नजिकका चेलीहरूलाई अर्पण गर्ने चलन छ। यद्यपि समय र परिस्थितिअनुसार परिवर्तन आवश्यक हुने भएकाले, आजकाल क्षमता र सम्भावना अनुसार अन्य विकल्पहरू पनि घरपैँचोमा अपनाइने गरेको देखिन्छ।
किम्वदन्ति र प्रमाण
खाक्चिरुक्पा, टावामा–खॆवामा र नागेलुङ्मा सम्बन्धी कथा केवल किम्वदन्ति मात्र नभई इतिहास र संस्कृतिमा आधारित सत्य पनि हो भन्ने प्रमाणहरू आजसम्म पाइन्छन्।
उदाहरणका लागि, चिभे चराको पुच्छर हेरेर निर्माण गरिएको टाँडेघर (पृथक खम्बा संरचनायुक्त घर) आज पनि कतिपय स्थानमा देख्न सकिन्छ।
लोहोरुङ समुदायमा नयाँ घर निर्माण गरी प्रवेश गर्दा अनिवार्य रूपमा माङ्सुक् (कुनाको देवता), ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (तिनचुल्ला) बनाई पूजा गर्ने परम्परा आज पनि यथावत् छ।
माङ्सुक्मा चढाइने (चिण्डो)को जाँड, पोथीको बायाँ पखेटा भन्दा माथि घाँटी–टाउकोसम्मको सिङ्गै भाग र चिन्डोको जाँड आज पनि घरका चेलीहरूलाई नै अर्पण गरिन्छ।
त्यस्तै, चेलीहरू माइतीघर आउँदा माङ्सुक्मा पानी चढाउने परम्परा पनि अझै जीवित छ।
पानी चढाउँदा उनीहरू यसरी उच्चारण गर्छन्—
“टावामा टाःआयो, खॆवामा टाःआयो,
चासुम् टाःआयो, खेसुम् टाःआयो…”
लोहोरुङ जातिले यसै प्रकारका संस्कार, संस्कृति, रीतिरिवाज र धर्म सदियौँदेखि पालन गर्दै आएका छन्। विश्वास गरिन्छ कि, यी सबै परम्पराहरू टावामा–खॆवामा र खाक्चिरुक्पाले नै बसालिदिएका हुन्।
नामको व्युत्पत्ति सम्बन्धी मतहरू
खस भाषामा अचार पिस्ने गोलो वा लाम्चो आकारको ढुङ्गालाई “लोहोरो” भनिन्छ। कतैकतैका लेख र भनाइहरूमा “त्यो ढुङ्गाबाट निस्किएको भएकाले ‘लोहोरुङ’ भएको हो” भन्ने व्याख्या पाइन्छ। तर वस्तुगत रूपमा हेर्दा यो व्याख्या पछि जोडिएको देखिन्छ, किनभने खस (वा हालको नेपाली) भाषा यो क्षेत्रमा धेरै पछि भित्रिएको हो। करिब छ–सात दशकअघि सम्म लोहोरुङ बस्तीहरूमा खस भाषा बोल्नेहरूको सङ्ख्या अत्यन्त न्यून थियो।
यसको प्रमाणस्वरूप Charlotte E. Hardman 2000 मा प्रकाशित आफ्नो पुस्तक Other Worlds मा लेखेकी छिन्— “Everyone communicates in a language of which I understand nothing” त्यसबेला लोहोरुङ भाषामात्र बोलिन्थ्यो।
विभिन्न किरात समूहहरूमा एउटै मिथकका फरक नाम पाइन्छन्। तेस्को खास कारण भाषा फरक हुनुनै हो। यद्यपि, तिनीहरूको कथा–संरचना मूलतः एउटै ढाँचामा आधारित छ। चतुर्भक्त राईद्वारा सम्पादित तुवाचुङ–जायजुम तयामा–खियामा र खोक्चिलिपा किरात मिथक र विश्लेषणका अनुसार, कोयी/कायु राई – तयामा, खियामा, खक्चुलुप्पा; खलनायक: नाचुर्मे (तारामणि राई)। खालिङ राई – ग्रोम्म्या, लास्म्या, खाक्चलव; खलनायक: प्वप्वाप् (लाटोकोसेरो) (धनबहादुर खालिङ)। चाम्लिङ राई – तायामा, खियामा, रछाकुले; खलनायक: चाख्रधिमा (गडुकमान राई)। थुलुङ राई – जाउमा, ख्लिउमा, खक्चिलिप; खलनायक: लाटा बोबोप (खुक्सङ खम्बु)। दुमी राई – तोमा, खेमा, खक्चिलिपु; खलनायक: पोप्पो (लाटोकोसेरो) (चतुर्भक्त राई)। बान्तावा राई – टाङवामा, खिवामा, हेत्छाकुवा; खलनायक: डाङकोक्लिहाङमा (चन्द्रकुमार हतुवाली)। मेवाहाङ राई – खाक्कुलुक्पा, खेवा, लक्का; खलनायक: यागाङ्मा (Martin Gaenszle)। याम्फु राई – काक्चिरिक्पा, खेवा, दावा, चिनावा; खलनायक: यागाङ्मा (होम याम्फु)। लोहोरुङ – टावामा (होङ्रायो, पिङ्मा), खॆवामा (धनेस, रुइमा), याचगुक्पा/खाक्चिरिक्पा, र खलनायक यागाङ्मा। वाम्बुले राई – जाउमो, ख्लिउमो, खाचिलुपा; खलनायक: क्वारक्वारसा (राजपंखी, गनेण राई, जिवन हाताचो, विकास राई ‘सौगात’, बडराई, शुभराज राई ‘काजी’)। साम्पाङ राई – तँमा, खेमा, खचुलुक्पा; खलनायक: चक्रधुम्मा (विजयलक्ष्मी साम्पाङ, शंकर साम्पाङ)। दार्जिलिङ क्षेत्र – खियामा, तायामा, खाकचेलुवा; खलनायक: ईर्ष्यालु बुढी (मणिचन्द्र राई)।
यसरी, भाषा र भौगोलिक भिन्नताका कारण पात्रका नाम फरक देखिए पनि मूल कथाको संरचना समान छ— दुई (वा कतै तिन) बहिनी चेलीहरू, एक भाइ, र एक खलनायक हुन्छन्।
साझा विषयवस्तु र विश्वास
किरात समुदायका मिथकहरूमा केही साझा विषयवस्तु र विश्वासहरू देखिन्छन्, जसले तिनीहरूको सांस्कृतिक र धार्मिक एकरूपतालाई झल्काउँछन्। तिनमध्ये प्रमुख अंशहरू यसप्रकार छन्—
नागकन्यालाई ढुङ्गा (लोहोरो) लाई (मुनेउमा, जाल्मा, बल्छी) को माध्यमबाट ल्याइएको विश्वास।
चोरी–विवाहको प्रचलन: नागकन्यालाई हातले च्याप्पा समातेर गृहस्थ जीवनको आरम्भ गरिएको कथनका कारण, समातेर तानेर लैजाने विवाह, अर्थात् चोरी–विवाह, प्राचीन सामाजिक परम्पराको रूपमा लिइन्थ्यो।
अन्नबालीको उत्पत्ति: अन्नबाली ढुकुरको गाँडबाट प्राप्त भएको भन्ने विश्वास।
पितृपूजा र अन्नग्रहण: नयाँ अन्नबाली ग्रहण गर्नु अघि पितृलाई चढाउनु पर्ने अनिवार्य।
गृह–निर्माण परम्परा: चिभे चराको पुच्छर हेरेर घरको खम्बा कसरी बनाउने भन्ने ज्ञान सिकाइको परम्परा देखिन्छ। मूल खम्बा ठड्याउँदा ‘भोग’ (बलि वा अर्पण) दिनु अनिवार्य मानिन्छ।
ठाब्रुम् सुप्टुलुङ् (चुल्ला) लाई घरको धार्मिक केन्द्रका रूपमा मान्ने परम्परा।
चेलीहरूको सहभागिता: हरेक धार्मिक वा सामाजिक कार्यमा चेलीहरूलाई अनिवार्य रूपमा निमन्त्रणा गर्ने चलन।
निष्कर्ष
किरात समुदायमा भाषा अनुसार मिथकका पात्रका नाम फरक भए पनि तिनको सार र संरचना एउटै देखिन्छ। पाषाण युगदेखि कृषि युग हुँदै आजसम्म यही आदिपूर्खाहरूले किरातहरूको वर्तमानसम्म प्रचलित संस्कार, संस्कृति, रीतिरिवाज र धर्मको आधार स्थापित गरेको विश्वास गरिन्छ।
मिथक र मानव विज्ञान
किरात समुदायमा पाःरुहाःङ् र सुम्निमा जस्ता देवताहरूको विश्वास प्राचीनकालदेखि नै विद्यमान छ। यस विश्वासलाई अन्य धर्महरूमा पाइने ईश्वर, अल्लाह वा भगवान को अस्तित्वसँग तुलना गर्न सकिन्छ। भिन्नता केवल अभिलेख र लिखित प्रमाणको अभाव देखिन्छ, किनभने किरात धर्मका अधिकांश मिथकहरू मौखिक परम्परामा आधारित छन्। यही कारण, एउटै कथा फरक व्यक्तिहरूबाट फरक ढङ्गले सुनाइने गरेको पाइन्छ।
वैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा, मानवलाई ईश्वरको सर्वोत्कृष्ट सृष्टि मानिन्छ। मानिससँग यस्ता विशिष्ट विशेषताहरू छन्, जुन अन्य प्राणीहरूमा देखिँदैनन्। मानव जातिको उत्पत्तिसम्बन्धी दैवी सिद्धान्त (Divine Theory of Origin) ले लामो समयसम्म समाजमा बलियो स्थान पाएको थियो। विशेषतः परम्परागत र सीमित ज्ञान भएका समाजहरूमा यो धारणा अझै पनि गहिरो रूपमा रोपिएको छ। तर, समयसँगै विकसित प्रगतिशील चेतना र तर्कसंगत सोच ले यसलाई पुनर्व्याख्या गर्दै विज्ञानको उदय गरायो (कार्की २०८१)।
डा. इम्रान अन्सारीका अनुसार, आजका शिक्षित वर्गहरूमा धर्मप्रतिको आस्था घट्दो क्रममा छ, र उनीहरूले धर्मलाई प्रायः अवैज्ञानिक दृष्टिले हेर्ने गर्छन्। तथापि, जीवनको अन्त्य चरणमा हरेक व्यक्तिले समाजमा स्वीकृत कुनै न कुनै संस्कार वा विधि अवलम्बन गर्नैपर्छ। यदि कुनै व्यक्तिको अन्त्येष्टि परम्परागत संस्कारबिना गरियो भने, परिवार वा समुदायले सामाजिक अपहेलना भोग्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
यसरी हेर्दा, विज्ञहरूको तर्कसंगत व्याख्या र वैज्ञानिक दृष्टिकोण मान्य भए पनि, सामाजिक जीवनमा परम्परागत संस्कार र विश्वासहरूको भूमिका अझै सशक्त रूपमा कायम छ।
त्यसैले, किरात मिथक, लोहोरुङ संस्कार, पेल्लाम्/मुन्धुम्, र अन्य परम्परागत विश्वासहरू ऐतिहासिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिले आज पनि जीवित छन्। यस्ता मौखिक परम्पराहरूलाई लेखनमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास चुनौतीपूर्ण अवश्य छ, तर तिनको मूल्य, प्रभाव र पहिचान किरात समुदायको सांस्कृतिक जीवनमा अझै अविचल रूपमा विद्यमान छन्।
ग्रन्थसूचि:
Hardman, C. E. (2000). Other worlds, nation of self and emotion among the Lohorung Rai. Berg.
Chemjong, I. S. (2003). History and culture of Kirat people. Kirat Yakthum Chumlung Central Office.
Gaenszle, M. (2000). Origins and migrations: Kinship mythology and ethnic identity among the Mewahang Rai of East Nepal. Mandala Book Point.
ठूले, एलेन. (2017). किरात लोहोरूङ राई चिनारी (प्रथम संस्करण). सनराइज प्रिन्टिङ प्रेस।
राई, तारामणि., लोहोरुङ, दिवस., & लोहोरुङ, राजु. (2019). लोहोरूङको भाषिक इतिहास प्रतिवेदन. भाषा आयोग।
राई, कैलास कुमार., राई, माया., & राई, आमिस. (2020). लोहोरूङ भाषाको पाठसङ्कलन. भाषा आयोग।
लोहोरुङ राई समाज. (2015). लोहोरुङ–नेपाली–अंग्रेजी शब्दकोश (भवानी प्रसाद लोहोरुङ, सम्पा.).
लोहोरुङ राई समाज. (2012). किरात राई लोहोरुङ वर्ण निर्धारण तथा लेखन निर्देशिका।
गुरुङ, ओम. (संयोजक). (2010). आदिवासी जनजाति सूची परिमार्जन सम्बन्धी प्रतिवेदन. नेपाल सरकार।
राई, चतुरभक्त., & राई, तारामणी. (2009). किरात राई जातिको मौलिक धर्म संस्कार संस्कृतिमा आएको विचलन. किरात राई यायोक्खा।
राई, चतुरभक्त. (सम्पा.). (2014). तुवाचुङ–जायजुम तयामा–खियामा र खोक्चिलिपा: किरात मिथक र विश्लेषण (अङ्क २)।
लिम्बु, प्रेमप्रसाद. (2017). येक्तेन र मोरोहाङ इतिहास र वंशावली. येक्तेन मोरोहाङ कल्यान समाज।
मेवाहाङ राई या–खोम्मा. (2017). मुद्दुम.
रेग्मी, जगदिशचन्द्र. (2024). लिच्छवि संस्कृति (प्रथम संस्करण). इन्डिगो इन्क।
लिंखा, मागमान. (संक.). (2021). लिंखा नेक्साहेलि: लिंखा वंशावली. लिंखा वंश सेवा समाज।
शर्मा, जनकलाल. (2020). हाम्रो समाज: एक अध्ययन (छैटौँ संस्करण). मञ्जरी पब्लिकेशन।
आचार्य, बाबुराम. (2022). नेपालको सङ्क्षिप्त वृत्तान्त. फाइनप्रिन्ट।
Chemjong, I. S. (2003). किरात इतिहास (पाँचौँ संस्करण). मञ्जरी पब्लिकेशन।
लिम्बु, सुब्बा माबोहाङ., राई, प्रेमबहादुर., & ढुंगेल, भुपेन्द्रनाथ शर्मा. (2011). संक्षिप्त नेपाल इतिहास।
Chemjong, I. S. (2003). किरात मुन्धुम् (किरातको वेद) (तेस्रो संस्करण). किरात याक्थुङ चुम्लुङ।
Chemjong, I. S. (2003). किरातकालीन विजयपुरको संक्षिप्त इतिहास (दोश्रो संस्करण). किरात याक्थुङ चुम्लुङ।
माबुहाङ, अर्जुनबाबु., & लावती, लक्ष्मण. (2022). दसलिम्बुवान सत्रथुमको नीति. तेजेन्द्र कुरुमबाङ।
संग्रौला, नारायणप्रसाद. (2020). पल्लो किरातको किपट व्यवस्था (परिमार्जित).
लिंखा, प्रेमकुमार. (2021). पोक्ता.
नेमबाङ, कृष्णविक्रम. (2022). इतिहास पहिचान: प्राचीन नेपाल, किरात र लिम्बु इतिहास. मुन्धुम् एकेडेमी।
राई, नबिन. (2022). परम्परागत–आधुनिक डाइकोटोमी: सामाजिक परिवर्तन र विकास.
Darwin, C. (2012). जातिहरूको उत्पत्ति (रमेश सुनुवार & नारायण गिरी, अनुवाद). इन्डिगो इन्क।
Bible Society of Nepal. (2016). The Holy Bible: Nepali New Revised Version.
Islamic Association of Nepal. (n.d.). कुरआन मजीद।
Ibrahim, I. A. (2018). इस्लामको वैज्ञानिक विश्लेषण (इमरान अन्सारी, अनुवाद). The Message Publication.
Brother Books. (2015). श्रीस्वास्थानी व्रतकथा।
राष्ट्रिय जनजाति विकास संघ. (2005). आदिवासी जनजाति आवाज।
याक्खाराई, दुर्गाहाङ. (1998). किरात: हिजो र आज. किरात राई यायोक्खा।
शिवाकोटी, गोपाल. (2019). किराँत जाति (दोश्रो संस्करण). पैरवी प्रकाशन।
प्रपन्नाचार्य, स्वामी. (2018). वेदमा के छ ? (दशौँ संस्करण). साझा प्रकाशन।
अलेक्सेयेभ, भलेरी पम्लोभिच. (2024). मानवजातिको उत्पत्ति (नारायण गिरी, अनुवाद/सम्पा.). इन्डिगो अफिस।
याक्थुम्बा, मञ्जुल फोम्बो. (2018). को हुन किरात र किरात–लिम्बू? के हो युमाधर्म?
लोहोरुङ, चित्र। (२०८२)। किरात लोहोरुङ डेखिम पाछा/थरको वंशावली। काठमाडौं: सोपान प्रेस प्रा.लि., कालिकास्थान, नेपाल।
फोटो पृष्ठ
दोस्रो त्तिश्ियुद्धिा योद्धा जीत्तित (१०३ िर्षे) लेसनाइि चन्द्रबहादुर सुनुिार १० जज आर। ब्रिटिसले ‘ररललज’ नामिो िागजात टदएर दोस्रो त्तिश्ियुद्धपति खाली हात पठाएिा थिए। उनी अटहले िल्याणिारी िोर्षिो भरमा बाँथचरहेिा िन्।
लेखििा पररिारहरू: पिाडि बायाँ पोक्ची टदटद र फुफु जनमाया,
अगाडि बायाँबाि बोजू िजू, टददी, सेसिुमारी, आमा देिी र िाखमा साइला भाइ।
चा:वाहरू
लाम्मािा/लाम्बािा चा:िा साखेिा चा:िा
लमजन्द्चॽिा चा:िा
हा:ङ्चुिा चा:िा
लुङ्भुक्मा चा:िा
लसङ्भङ्मालसङ् चा:िा खिुुिा
प्रततिृत (Copy) लसङ्भोङ्मालसङ् चा:िा हेलुिा
खाम्लेिा चा:िा
नयाँ स्िारुप
थचत्लािा चा:िा
चङ्लािा चा:िा
िोम्बुिा चा:िा र चा:िा िान
त्तपट्िुक्मा/त्तपजक्सक्मा चा:िा
ठङ्खखम् (िाँिेघर)
िाँड्मुनी
हेॽिा डिबु (सरुिा जाँि)
(ततनपाने रक्सी)
साधरण माङ्सुि् (िुलिान)
माङ्सुि् (िुलिान) बङ्ब्रबसंग
माङ्सुि् (िुलिान) टहङ्बारा र िॆक्सॆङ्हरूिो बाह्रब्रबसे
माङ्सुि् (िुलिान) माङ्बाखखम्
माङ्सुि् (िुलिान) अरु देितासंग फोिो सौजन्द्य: लिििुमार राई
माङ्सुि् (िुलिान) मूलघरिो
माङ्सुि् (िुलिान) उि लोहोरुङ धन्द्िुिा
पोिेबल माङ्सुि् िाठमािौ
लुङ्िुिाहरूिो माङ्सुि्
मेिाहा:ङ माङ्सुि्
माङ्सुि इलाम जाहालसु गाउाँ
टिङ्िुिा माङ्सुि ढुङ्रे पाखिबास
ठािुम सुप्िुलुङ् (तीनचुल्हो गाउाँ-घर)
ठािुम सुप्िुलुङ् (तीनचुल्हो सहर-बजार)
बैिजल्पि न्द्िारणिो सामरी
भातखुिाइ
िेिार, तजस्बर सौजन्द्य: धाराली ब्रबर.ब राई
त्तििाहिो पटहलो िोसेलल (बाङ्गापा खॆॽमॆ)
सोम् बाि्
मेतघयारले बेहुलािो पटहरनलाई पूजा
माङ्प्राङ्िेम्मॆ बैिजल्पि पााःरुहा:ङ्िो पूजा
माङ्प्राङ्िेम्मॆ (पााःरुहा:ङ्िो) पुजा
हा: हा: िो लाथग तयारी खॽिाभारी
हा: हा: नाच
बााःक्िािामा कफाँजाइएिा गहना
बेहुलीलाई सासुले िुनलगाउने भिारी
मुन्द्िान् (किररयापुत्र िा ित्तर्षुमा)
लसरािा राख्ने
बुक्मारर चाम्
िोब्मारर चाम्
िाँ:सिाम्
साक्बालल र कफाःॽमालल
कफाःॽमालल
बोाःक्लािाम्/ललङ्मा (थचण्िो)
लमररठाम्/सोरम (घैला)
साउने सक्रानतीमा िेिे पे:मे
गाइि पुजस्तिा
इक्साम्माङ्िो िेचापे, माक्लुङ् लसिारी िानहरू एलेन ठूले नइन्द्र
इक्साम्माङ् ठूलो पूजा नइन्द्र
इक्साम्माङ् िारेम्मा र लसिारी िान नइन्द्र
िारेम्मा/चोक्खो (स्िगे देि)
स्ि. दल बहादुर युम्पाङ रेाःिाहााःङ् दरिारिो िाँिामा िान्
िाब्सालुङ् झररिुम्िा फोिोाः इस्िोर िेखखम्
िोम्लुङ् पोखरी
फेदमा सेतीनाग र िाललनाग मजन्द्धर
पाप्पा दह
फॆ:क्मालुङ्
मनिामनािो सुाँगुर
बराहक्षेत्रिो सुाँगुर
खाम्लेिा चा:िािो सुरुङ् जहाँबाि माथििो सुाँगुर तिरेर भागेिो
साखेिा पोम्माहा:ङ्मा
लेखि, सबैभन्द्दा बायाँ, सेतो िलमजमा। कफजीमा रहेिा नेपाली पररिारिा सदस्यहरू भारतीय तिा पाकिस्तानी समुदायसाँग िैिाटहि सम्बन्द्धमा आबद्ध भएिाले उनीहरूिो पटहचान र स्िरूपमा त्यसिो प्रभाि देखखन्द्ि। भत्तिष्यमा बेलायतमा पतन यस्तै अिस्िा आउन सक्ने सम्भािना देखखन्द्ि। (त्ति.सं. २०२९)
संखुिासभा हेलुिा चन्द्दनपुरिा िेपरलसाँ लोहोरुङिा सन्द्तानहरू
िसरी युङ्साहा:ङ ललम्बु हुन पुगे भन्द्ने िंिािली।
